Выбраныя вершы

Мая тут вёска з роднымі бацькамі,

Я тут якраз на белы свет прыйшоў.

Тут першы раз сказаў я слова „мама”,

Ды многа іншых змалку любых слоў.

Я рос і вырас на айчыннай глебе,

Карэнні тут глыбока запусціў,

І рос не на чужым — на ўласным хлебе,

Салёным потам хлеб свой акрапіў.

Глыбока зросся я з айчынным лёсам,

У гэтым лёсе — лёс журботны мой.

Няшчасці пасылалі нам нябёсы —

З айчынай мы жылі адной бядой.

Айчыну я нашу заўсёды ў сэрцы,

Яна ж адна, няма другіх айчын.

Бацькі мае ў айчыннай спяць зямельцы,

У ёй і я хачу знайсці спачын.

Тут першы крок і першая сцяжына

І першая за плугам баразна.

Таму і дарагая мне айчына —

Мая рака без берагоў і дна.

Праз многа год вандрую я ізноў

Па гулкіх плошчах, вуліцах знаёмых.

І сустракаю шмат сваіх сяброў,

І адчуваю тут сябе, як дома.

І шчыры, нізкі аддаю паклон

Я неўміручым Коласу, Купалу,

Што на дарозе з ношай цяжкіх дзён

Спыніліся спачыць на п’едэсталах.

Цудоўны Мінск! Хоць і прайшлі гады,

Хоць я цябе даўным-даўно не бачыў,

Ты, як і быў, застаўся малады,

Я позірк твой захоўваю юначы.

Манету ў Свіслач кідаю знарок,

Як сімвал, што сюды яшчэ вярнуся,

Што будзе зноўку вабіць, цешыць зрок

Сталіца светлазорнай Беларусі.

Ад берагоў шумлівай Віслы,

Ад вуліц Фенікса-Варшавы,

Прыехаў я на рэчку Іслач —

На рэчку паэтычнай славы.

Над ёй шумяць таемна дрэвы

І толькі аб адным гавораць —

Аб тым, як Дунін-Марцінкевіч

Хацеў няпраўду тут агораць.

Мінулы час уваскрашае

Людская памяць непрыкметна:

Дудар у Люцінцы спявае

Нам песні волі запаветнай.

Дзе Чарнамор’я пеністыя хвалі

Аб прыбярэжны дробяцца валун,

Там сумныя акорды прагучалі

З апошніх, абарваных лёсам, струн.

І цудадзейная замоўкла ліра,

Замоўк хваробай скошаны пясняр.

І толькі ў песні, маладой і шчырай

Пульсуе думка, ззяюць промні мар.

У ёй жыве наш край гаротны, ціхі,

У спелым жыце васількі цвітуць,

І імі трызняць слуцкія ткачыхі,

Што паясы на лад персідскі ткуць.

Ты мір і волю нёс айчыне,

Калі шалеў вайны віхор.

І нечакана на чужыне

Змаганнем змучаны памёр.

Гасцінны старажытны Кракаў

Прыняў цябе, паэт-змагар.

Ты спіш адзін сярод палякаў

З няздзейсненым цяжарам мар.

Магіла знойдзена ў стагоддзе

Прыходу ў неспакойны свет.

І жыць ты будзеш у народзе —

Ты несмяротны, наш паэт!

Ты з небыцця да нас вярнуўся,

Цяжкі твой і па смерці лёс.

Распяты ў роднай Беларусі

Ты ўваскрасаеш, як Хрыстос.

Чароўных гукаў родных слоў

Стрымаць не змогуць нават межы:

Яна вярнулася ізноў

З далёкай Прагі ў Белавежу.

Дзе толькі велічны, з агнём,

Плыў мілагучны голас звонкі,

Заўсёды разам з Міхасём

Спявала родная стронка.

Цурчаў прызрысты ручаёк,

Аб нечым пушча гаманіла,

Граў на жалейцы пастушок,

Плыў шчэбет птушак лёгкакрылых.

Дык хай далей чулліва так

Старонку родную ўслаўляюць —

Заўсёды малады мастак

І песня, вечна маладая.

У вёсцы пачаліся спрэчкі:

Жывем мы над адною рэчкай,

Адна зямелька ў апрацоўцы,

І молімся ў адной царкоўцы,

Адно ў нас сонейка, нябёсы,

Адным спалучаны мы лёсам,

Адно нам толькі невядома

і нас хвалюе гэта: хто мы?

Азваўся Ян — тут найстрэйшы —

Усё жыццё я быў тутэйшым,

Відаць, мы ад пачатку свету

Будзем тутэйшымі усе тут.

— Павінны кімсьці быць, вядома, —

Негаваркі азваўся Сёма, —

Усё-ткі людзі мы, не гускі,

Мяне завуць заўсёды рускім.

— Можа мы родам з Украіны? —

Тут запыталася Паўліна. —

— Кажуць, што з украінскай мовы

Заўсёды пазычаем словы.

Лявон дакінуў сваё слоўца:

— А можа ўсе мы тут літоўцы?

Было ж тут, пішуць летапісцы,

Княства Літоўскае калісьці.

— Жывем у Польшчы, мы — палякі,

Запальчывы азваўся Якаў.

Жывем мы ў прагрэсіўным свеце —

Ужо палякі мае дзеці.

Нервова ўскрыкнуў тут Кастусь:

— Дзе ж ваша, браткі, Беларусь?

Бачу, пазбыцца мы гатовы

Нацыянальнасці і мовы.

І быццам бы нам невядома,

Адкуль выводзімся і хто мы,

І сапраўды ўжо слухаць горка,

Што наша брыдкая гаворка,

Што быццам бы мы з горшай гліны —

Цурацца роднага павінны,

Што быццам існуе прымус,

Каб свайго зрокся беларус.

Ніхто нас не змушае, брацця,

Каб свайго роднага цурацца,

Каб пастаянна з года ў год

Мы паміралі як народ.

Шануйма роднае, паверце,

Каб ведаць хто мы, каб не ўмерці.

Мілы дружа, слухаць горка,

Ты набыў дурных манер:

Брыдкаю завеш гаворкай

Мову родную цяпер.

Нат тутэйшым, як калісьці,

Не завеш сябе, дружок.

Адарваным з дрэва лісцем

Мкнеш, дзе дзьмухне вецярок.

Што, зыбыў, адкуль паходзіш,

Што ты нарадзіўся тут?

Ты ж плюеш на асяроддзе,

На бацькоўскі родны кут.

Ты на гарадской пасадзе

Адцураўся ад сяброў.

Нават прозвішча ўжо здрадзіў

Сваіх прадзедаў, бацькоў.

І, магчыма, па парадку

Зробіш ты апошні крок:

Здрадзіш бацьку, здрадзіш матку,

Астанешся, як калок.

Казалі нам, што ў вочы рэжа

І што псуе турыстам кроў

Музей няпольскі ў Белавежы,

Паміж дубоў, паміж зуброў.

Нялюдскім варварскім загадам,

Як крывадушнік-фарысей,

Хутка ліквідавалі ўлады

Этнаграфічны наш музей.

Даробак знішчылі багаты

Нашых сяліб, нашай зямлі,

І унікаты-экспанаты

У Цехановец аддалі.

І мы упорыста, гадамі,

З ахвяр грашовых землякоў,

З натугаю будуем самі

У Гайнаўцы музей ізноў.

І ў павільёне ўжо гатовым,

Што вырас нам, як прыгажосць,

Музей мы ўжо адкрылі новы,

Усім праціўнікам на злосць.

У нас вялікае свята,

Цешцеся, беластаччане!

Прывезлі да нас экспанаты:

Родную мову, песню і танец.

Вось уваходзяць на сцэну,

Выпаласканыя з беларускасці чыста,

У народных уборах манекены,

Самадзейныя гродзенскія артысты.

І паўтараюць яны бездакорна

Вызубраныя словы, мелодыі, крокі.

Уваскрасае мінулае зорнай

Беларусі маёй сінявокай.

Са сцэны з настроем прыўзнятым

Сышлі самадзейнікі з Гродна —

Беларускія экспанаты

Загаварылі на „общенародной”.

Сумнае дзеецца з вёскамі,

Быццам няма вінаватых.

Вокны забітыя дошкамі,

Страшаць пустэчаю хаты.

Мы назаўжды развіталіся

З роднай бацькоўскай зямлёю,

Вёсцы чужымі ўжо сталіся,

Наша жыццё — гарадское.

Мы, як сяляне ўжо быўшыя,

Рэдка бываем тут госцем.

Нашы бацькі, век аджыўшыя,

Спяць вечным сном на пагосце.

Мы, гарадскія асаднікі,

Што разбрыліся па свеце.

Хоць і зямліцы мы здраднікі,

З ёй нам зрадніцца прыйдзецца.

І штораз меншыя ўжо шанцы,

Каб беларусамі астацца.

Да большасці прыстасаванцы,

Імкнемся ёй прыпадабацца.

Стараемся мы адначасна

Як большасць наша быць такімі ж.

Зракаемся ідэі ўласнай,

Сабе становімся чужымі.

Зракаемся сваіх карэнняў

І памяці бацькоў вясковых,

І папярэдніх пакаленняў,

І роднай беларускай мовы.

Цікава, большасць як асудзіць

Гэтыя нашыя заганы?

І ці яна заўсёды будзе

Да нас адносіцца з пашанай?

Было ў мінулым заўжды так:

Найбольшая бяда і сварка

Там панавала, дзе прымак

Ішоў на чужую гаспадарку.

А маем век цяпер такі,

Што трацім у сваё надзею,

І ціснемся ўсе ў прымакі

Мы да суседзяў-дабрадзеяў.

І надта згодны мы з усім,

І чуемся ўсе быццам дома,

І забываем нат аб тым,

Адкуль выводзімся і хто мы.

Калі спытаюць сябрукі:

— Ці беларусы ёсць тут недзе?

Адказ пачуюць: — Прымакі

Усе цяпер яны ў суседзяў.

Усякай дзякуюць уладзе

Хоць ім яна далася ў знакі,

Пяюць на з’ездзе, на нарадзе

Сваё падданніцкае: „дзякуй!”

Хоць атрымаў нашмат я меней

Сваёй павіннасці ўсялякай,

Заўсёды поўны захаплення:

„О дарагія, дзякуй, дзякуй!”

Тым, у двухмоўным асяроддзі,

Што памагаюць стаць палякам,

Пры кожнай выкажуць нагодзе

Нізкапаклонніцкае „дзякуй!”

Яны ж тут у сваёй старонцы,

Ды толькі пад суседскім знакам.

За гэта, што жывуць пад сонцам,

Суседзям паўтараюць: „дзякуй!”

Мы ад свайго ўцякаем і ўцякаем,

Нібыта ўсе мы з нейкай горшай гліны.

І ў родным асяроддзі прападаем —

Мы мовы выракаемся, айчыны.

Імёны дзецям мы даем чужыя,

Сваіх, спрадвечных, родных нам, не цэнім.

І толькі прозвішчы пакуль яшчэ старыя,

Ды прыйдзе час — і прозвішчы мы зменім.

І з кожным днём усё нас меней, меней —

У польскім моры растаем няспынна.

І будзе згодным з праўдаю сцвярджэнне,

Што Польшча — аднародная краіна.

Лаўлю я вухам, шукаю зрокам

Беларусаў у Беластоку.

І ў душы мне становіцца горка,

Нідзе не чую роднай гаворкі.

Быццам папала ў нейкую пастку

Жыхароў горада трэцяя частка.

І не чуваць іх у наваколлі,

Нібыта і не было тут ніколі.

І заўжды чую на кожным кроку

Толькі палякаў у Беластоку.

Чуецца ўсюды польская мова,

Цалкам заглухла нашае слова.

Хоць афіцыйна няма прымусу,

Няма адважных быць беларусам.

Большасці раптам сталі баяцца,

Беларусамі публічна звацца.

Даўным-даўно нас дзеляць так,

Хоць і адзін у нас Ісус:

Калі ты каталік — паляк,

А праваслаўны — беларус.

Шмат маем беларускіх сёл

З адной гаворкай з даўніх год.

Ды ёсць царква тут і касцёл,

Яны і дзеляць наш народ.

І барацьба за душы тут

Відаць, не спыніцца нікім

І ўжо не ведае наш люд,

Хто ён такі, што стала з ім?

Калі сілком падзел такі

Штогод праводзіцца наўкол,

Ці варта гэтак, землякі,

Натоўпам ціснуцца ў касцёл?

Тутэйшымі быць многім надаела

І аставацца імі — не прымус.

Адвагі не хапае сказаць смела

І канчаткова: „Я дык беларус!”

Між намі адшчапенцаў шмат усякіх,

Украінцамі стала многа з іх.

У модзе праваслаўныя палякі.

І з кожным днём тут штораз больш такіх,

Што хочуць большасці прыпадабацца,

Імкнучыся да гэтага ўсяляк.

І беларусамі не хочуць аставацца,

Што хоць і праваслаўны — ён паляк.

І хутка знікне іншасці адзнака,

Адбудзецца працэс у іх такі:

Яны ўжо праваслаўныя палякі,

Наступны крок у іх — каталікі.

Я ў таўпе таўкуся

Нямых беларусаў.

Яны і глухія,

Яны і чужыя,

Калі скажу слова

На даўняй іх мове,

Калі адазвуся

Наконт Беларусі:

Тут нашы „людкове”

Навокал панове,

Яны ў Беластоку —

Палякі навокал.

Нясеце вы ў народ асвету,

Люд асвячаяце вясковы.

Усё вы робіце, каб дзеці

Любілі, вывучалі мову.

Сярод сваіх людзей, вы дома,

Народу часткай вы заўсёды.

Вы разбуджаеце свядомасць

Слаба свядомага народу.

Часта працуеце да стомы,

З уласнай волі, без прымусу,

Каб людзям ведаць заўжды: хто мы,

Што гонар звацца беларусам.

І гэтым трэба ганарыцца,

Што вашай карпатлівай працай

Мы можам на сваёй зямліцы

Даўжэй тут беларусам звацца.

Мы, беларусы, мы народ такі:

(А гэта стала кожнаму вядома,

Былі такімі мы ўжо праз вякі),

Ахвотна забываем, што мы, хто мы.

Мы, беларусы, мы народ такі:

Калі пераязджаем з вёскі ў горад,

Становяцца чужымі землякі,

Мы найчасцей іх забываем скора.

Мы, беларусы, мы народ такі:

Ад роднага мы ўсе імкнемся недзе...

Усе суседзі — нашы сваякі,

Бліжэйшае ўсё тое, што суседзяў.

Мы, беларусы, мы народ такі:

Што, як скаазў паэт, людзьмі мы сталі.

Нам родныя цаніць трэба куткі,

Каб нас усе цанілі, шанавалі.

Раскажы нам, лес дрымучы,

Аб мінуўшычыне сівой.

Нас чамусьці мала вучаць

Шлях гісторыі сваёй.

Ведаем аб тым мы мала,

Як пад кронамі дубоў

Вояў некалі Ягайла

На крыжакаў грозных вёў.

Лес дрымучы, раскажы нам —

Ведаеш ты многа спраў, —

Як першадрукар Скарына

З Вільні ў Кракаў вандраваў.

Раскажы нам, лес зялёны

Як калісьці тут Кастусь,

Грозны „камісар чырвоны”,

Ваяваў за Беларусь.

Раскажы нам, лес бывалы,

Як падчас ваенных год

З той фашысцкаю навалай

Тут змагаўся наш народ.

Слаўны лесе, раскажы нам

Аб мінулым дарагім.

Ведамі пра лёс айчыны

Мы абкрадзены зусім.

Цябе аплявалі, табой пагарджалі

І звалі хамскаю, звалі сялянскаю,

Цябе пакідалі, без жалю і з жалем,

Шукаючы мовы прыгожае, панскае.

І паплыла ў беларускія хаты

І агрэсіўная, і беспардонная,

І рускага брата, і польскага брата,

Быццам паводка, стыхія моўная.

Можа надыдзе гэткае свята,

Што родная мова да нас зноў прытуліцца?

Нат загавораць на ёй бюракраты,

Якія выгналі мову і з вуліцы?

Ды пасадзілі яе за краты

З перакананнем, што стуль і не вернецца,

І родная мова старэйшага брата

Паселіцца хутка ў найменшай аселіцы.

Усмерціць мову, аднак, не ўдалося,

Рухнулі планы іх беспадстаўныя,

Моўны палетак зноў спеліць калоссе —

Становіцца мова наша дзяржаўнаю.

Наша ўваскрэслае роднае слова

Зноў паплыве над палямі, дубровамі.

І зойме тады беларуская мова

Пачэсны пасад паміж іншымі мовамі.