Замах

ІІІ

Хмара, якая была ўстрывожыла Чачорку, прайшла бокам, і здалася яна страшнай, цёмна-сіняй толькі таму, што ішла насупраць сонца. Цяпер неба было яснае, дзе-нідзе падбеленае лёгкімі празрыстымі, як ільдзінкі, воблачкамі. Высока ў сіні маленькімі чорнымі кропкамі мільгалі ластаўкі. У Шарыпчынай Грыве тужліва кукавала зязюля.

Вілюхін быў дома — калоў на двары дровы. Ляжала пры пуні цэлая гара тоўстых чырвоных на зрэзе альховых цурбакоў.

— Залога так не ходзіць, значыць хоча нешта ўзяць ці даць у залог! — абрадаваўся ён госцю. Удзяўбнуў у калодку сякеру, падаў Залогу руку. Яны ніколі не лічыліся блізкімі сябрамі, але адносіны між імі былі шчырыя, прыязныя. Калі працавалі ў школе — Вілюхін дырэктарам, Залога гаспадарнікам — бралі нярэдка чарку. Тады-сяды да іх далучалася і повар школьнай сталоўкі Зоя Кухцік. Яе прыпісвалі Вілюхіну ў палюбоўніцы. Залога няраз бачыў дырэктара ў школе і позна вечарам, і зусім рана, калі Кухцік рыхтавала дзецям сняданак, але гэта яшчэ нічога не значыла. Наўпярок, рабіла Вілюхіну гонар: вось гэта дырэктар, днюе і начуе ў школе. Залога нідзе не абмовіўся нават словам, хоць здаўна варагаваў з Зойчыным мужыком, Мішкам Кухцікам, не мог яму дараваць аднаго выступлення, яшчэ ў пару, калі ён, Залога, быў за брыгадзіра трактарнай брыгады.

Вілюхін пра гэта ведаў і шанаваў свайго гаспадарніка. Не прымушаў, каб той «ад званка да званка» сядзеў у школе ці туляўся па двары. І Залогу гэта было наруку — у маладзейшыя гады ён многа каму ляпіў печы, рабіў рамы і ліштвы, зарабляў лішнюю капейку. Сыны вучыліся, жылі на прыватных кватэрах, і грошы былі край патрэбны.

Дырэктарства сваё Вілюхін скончыў няўдала — яго знялі. Не школа была ў гэтым вінаватая, якраз пры ім яна мела добрую славу. Прычына другая. Выбіралі дэпутатаў у сельскі Савет, і Вілюхін быў старшынёю выбарнай камісіі. Калі камісія пайшла абедаць, нехта пранік у пакой, дзе стаяла урна з бюлетэнямі, і павыкрэсліваў вылучаную ў дэпутаты жонку шафёра, які вазіў старшыню калгаса і быў на прывілеяваным становішчы. Гэта многім не падабалася, і так бязглузда яны здзейснілі сваю справядлівасць. Экспертыза даказала, што выкрэслівала адна рука.

Вілюхіну аб’явілі суровую партыйную вымову і з дырэктараў перавялі ў калгасныя брыгадзіры. Але неўзабаве ён перанёс інфаркт, і яму далі групу. Здаецца, ён не вельмі сумаваў на гэтай вымушанай пенсіі.

— Ці чуў ты, Казіміравіч, што помніку нашаму нібыта каюк?

Вілюхін засунуў у кішэню штаноў руку, пачаў часаць сцягно — была ў яго такая прывычка, засталася ад вайны, з часоў нямецкага палону, калі галодная рука шукала ў кішэні (часта ўжо бясцямна) крошкі хлеба.

— Я ўжо казаў і на праўленні, і на партыйным сходзе: «Таварышы дарагія, давайце не дадзім змарнавацца помніку...» Кхы, кхы...

— Дык а што за прычына?

— Прычына такая... Кхы! — што ў цэнтры калгаса... у Нямільні, будуць ставіць новы помнік, і на яго перанясуць нібыта нашы гэтыя прозвішчы... Кхы! Ляжаць яны тыя новыя стэлы гады ўжо два на складзе... я іх бачыў — мармуровыя і прозвішчы высечаны... пылам забіліся.

— Ну дык і што, калі новы? — Залога быццам спрачаўся з Вілюхіным, акурат той быў вінаваты.

— І да Грыня я колькі разоў падступаўся...

— Канечне, глядзелі б, дык бы і ў галаву не стукнула нікому, каб бурыць...

— Вось іменна! — згадзіўся Вілюхін.— Самі ж і давялі да такога... З-за грошы гэтых свету белага не бачаць. Кожны лічыць: не мая справа. Помніш, колькі мы нерваў і сіл улажылі ў гэты помнік? А пасля? На кожнае свята асвяжалі фарбаю там-сям, кветачкі і ўсё такое...

— Ну мы пахварэлі, пастарэлі, дык няўжо няма каму цяпер гэта рабіць? — Залога паціснуў плячыма і здзіўленымі вачыма глядзеў на Вілюхіна; гэтым сваім неўразуменнем ён хацеў яшчэ больш распаліць Вілюхіна і паказаць сваё абурэнне.

— Вось такую наш Грынь пазіцыю заняў...

Трохі, мабыць, у душы раўнаваў сваё месца Вілюхін, балюча было думаць і ўспамінаць, што колісь і ён меў нейкую ўладу. Спіхваў усё на дырэктара школы, гэтага чужака. А можа, і праўда ён тут ні пры чым? Быў жа ў яго і Залога, але той выкруціўся, маўляў, ад яго мала залежыць: «Мая справа выконваць, а не вырашаць...»

— Раз не трэба дырэктару, дык, мабыць, і яшчэ некаму не трэба,— сумняваўся Залога.— Да мяне яшчэ не даходзіць, што такое можа быць...

— Не, гэта ўжо... кхы... дакладна,— сказаў Вілюхін, сеў на цурбак, перакінуў нагу на нагу — худыя, яны перапляліся так, што далёка выступала з-пад верхняга ніжняе калена.— Нават месца намецілі, дзе новы паставяць... Кхы! Кхы!

— А дзе?

— У цэнтры Нямільні... За мосцікам, каля пагона.

— Няўжо там? Ну і выбралі месцейка! — Залога ўхмыльнуўся.— Каровы рагамі развалакуць і абгародку, і помнік той абгадзяць. Хто гэта такі спрытны пастараўся?

— Архітэктары.

— А дзе яны, тыя архітэктары?

— З раёна прыязджаў... Грэк яго прозвішча.

— Толькі што Грэх...— Залога палез у кішэню, выняў папяросы. І Вілюхін папрасіў закурыць. Залога здзівіўся: у чалавека хворае сэрца, а курыць, смокча суслу гэтую.

— Ты не кідаеш во і курыць,— паківаў галавою Залога.— Мабыць жа, табе шкодна.

— А табе не шкодна? Усім яна карысць аднолькавая. Я смерці не баюся... Во крычаць: радыяцыя, радыяцыя... А мне хоць бы што, хоць бы валасінка варухнулася на галаве. Палон перажыў, цяпер не падохну — дактары не дадуць. Толькі за дзяцей во душа баліць...

«Што за чалавек? — зайздросціў у душы Вілюхіну Залога.— Высах, бледны, аж свіціцца, а не шманае...» Ён і праўда зайздросціў тым, хто не думаў пра смерць, жыў і радаваўся, нягледзячы на хваробы, злыбеды. Сам жа з гадамі адчуваў, як неадчэпна, бы ваўчкі ў лузе на лагчыне, ліпнуць, чапляюцца думкі пра смерць, пра блізкі канец... Цяжка было ўявіць, што цябе не стане, усё вакол застанецца, а цябе не будзе. Так не хацелася, каб цябе не было, каб не асталося і следу ад цябе. Нечага ж ты жыў, нешта рабіў — і раптам з усяго «нуль», які растане, бясследна знікне, як гэты во дымок ад папяросы. Горка пра гэта думаць. Трохі іншы раз на душы і святлей рабілася, калі ўспамінаў, што нямала ён пастараўся для людзей: і печы, і грубкі, і ліштвы, і вароты. Але ж яно не вечнае, перажыве яго на колькі там гадоў і рассыплецца, спрахне. Новае паставяць, пабудуюць і ўжо пра тых гаварыць будуць.

Чаму, чаму так хацелася астацца Залогу ў памяці людзей, што будуць жыць пасля яго, ён не ведаў. Але жаданне гэтае грызла яго ўсё часцей і часцей, атручвала душу.

— А я на тваім бы месцы не браў у рот гэтую заразу,— зусім сур’ёзным голасам, спачуваючы Вілюхіну, сказаў Залога.

— Колькі іншай заразы мы праз рот удыхаем,— аджартаваўся Вілюхін. Усё на гэтым чалавеку, у сэрцы яго сыходзілася, як на скрыжаванні дарог,— злыбяда і радасць, каханне і хвароба, чорны сум і светлы жарт... І ён жыве і нават сівінкі ў валасах няма, толькі рэдкія сталі, залысіны запаўзлі далёка на цемя ды макушка ўжо свіціцца.— Ды лепш удыхаць яе, чым выдахаць...— заключыў ён, але Залога не зразумеў яго. Ён заўсёды трохі ніякавата пачуваў сябе з вучонымі людзьмі і каб не здавацца дурнем — не перапытваў, не ўдакладняў таго, чаго не разумеў. Лічыў, талковае само ў мазгі залезе і там праясніцца.

— Я табе скажу, колькі зла мы выпульваем з сябе праз гэтае наша зяўло,— нечакана сказаў Залога, і Вілюхін усміхнуўся сам сабе, бо яны гаварылі пра адно і тое ж. Гэта яго падбадзёрыла, і ён падхапіў Залогаву думку:

— Калі б хто замераў, чаго больш: добрага ці злога. Злое — гэта ж не толькі словы, гэта і тое, што стаіць за нармальнымі, харошымі словамі, шчырымі ўчынкамі. Можа, нехта во лічыць, што такую добрую справу робіць з гэтым помнікам.

— Ды гэта самы што ні на ёсць шкоднік! Бандыт! Бюракрат! Чынуша бессардэчны! Як яго яшчэ назваць? Пад’ехаў, падбухторыў, падаслаў... Умеюць жа. Я гэта не кіну так. Пастаўлю на ногі ўвесь раён!

— Нічога, Данілавіч, ты не зробіш,— спакойным голасам сказаў Вілюхін і заківаў нагою — ад перажывання, што, можа, дарэмна разнявервае Залогу.

— Я заўтра пайду да Лашкова, і няхай мне адчытаецца... як на духу! Урэшце, я мураваў помнік і маю права спытаць! — У Залогі выступіў на носе пот, перасохлі губы, пакрыліся белым налётам.

— Я ўжо даказваў... Усім!

— Не ўсім! Калі на тое пайшло, у Маскву паеду. Сяду пад сцяною і буду сядзець, пакуль свайго не даб’юся!

— Не ведаў, Серафім Данілавіч, што ў цябе столькі задору,— пакруціў галавою Вілюхін, з удзячнасцю гледзячы на Залогу.

— Мне губляць няма чаго! — У Залогі нарастала рашучасць.— Пенсію не адбяруць... А адбяруць — на Марусіну жыць будзем.

— Не прапрэ з двара? — У Вілюхіна на маршчыністым твары шырока разлілася бяскрыўдная ўсмешка.

— Пайду да Чачоркі... Прыме!

— А што? — падтрымаў жарт Вілюхін.— Вып’еце разам і песню зацягнеце...

— Лягчэй жыць будзе! — Залога ўжо не мог стаяць на месцы, хадзіў туды-сюды па двары. Двор быў вузкі ды яшчэ завалены дровамі, і здавалася, толькі абмежаваная прастора не давала Залогу разгарнуцца, забуяніць на ўсю моц, як маладому жарэбчыку, якога ўшчамілі ў цесную цёмную стайню. Столькі спрыту адчуў у сабе гэты пажылы, сутулаваты, пакручаны ў жорнах часу, пакрамсаны мячамі нядолі, але так і нязломлены чалавек.