Замах

VI

— Ідзі паглядзі траву на сядзібе,— сказала Залогу незадаволеным голасам Маруся. Ёй здавалася, што няма чалавеку чым заняцца, дык ён носіцца з гэтым помнікам, труціць сабе і другім душу.— Можа, і яе трэба скасіць, пакуль пагода...

— Што касіць, калі радыяцыя? Можа, скажуць, нічога не касіць, не ўбіраць... Малако ж не дазваляюць есці. І дзяцей не так сабе вывозяць.

— Дзе яна, тая радыяцыя?

— А што ты яе ўбачыш ці знюхаеш?

— Ну, мусіць жа, неяк яе знаходзяць...

— Прыбор такі ёсць.

— Прыбор — хварабор... Табе абы нічога не рабіць. І сама во злягла, не магу, а ты бегаеш, як закілзаны...

Не любіў Залога, калі жонка чаплялася да яго, бурчала, клібніла. Зразумееш ты бабу ці ўладзіш ёй! Як і колькі ні рабі — усё роўна гультаём абзаве. А на душы і так моташна. Свет дагары нагамі стаў. Прыйшло ж некаму ў башку дурную — помнік бурыць... Ды не бурыць, а каля кожнай хаты яго ставіць трэба. Няма той сям’і ў вёсцы, каб не чаплянула сваім кіпцюром вайна... Во ў яго два браты злажылі галовы — Раман на Одэры, Міцька зусім без вестак прапаў... Яго самога калекам зрабіла вайна. У жонкі бацька загінуў, сястра на міне падарвалася — немцы прымусілі цягаць па шашы барану, выскароджваць партызанскія міны. У Беларусі кожнага чацвёртага не стала... Чацвёртага... А магло б і трэцяга...

Нешта быццам кальнула Залогу ў сэрца, зазвінела ў вушах. Ён насупіў бровы, і на лбе зверху ўніз глыбока прарэзаліся дзве баразёнкі, успамінаў... Намагаўся нешта ўспомніць. Нешта важнае, патрэбнае акурат на гэты момант. Кожны трэці... Магло б не стаць кожнага трэцяга... Хто яму пра гэта гаварыў? Дай бог памяць... Так, так, нехта свой, залівонаўскі. З мужчын. Пад чаркаю, п’янаваты. Было, зрэшты, дзіўна, што чалавек падпіў... Дзе гэта, калі? Стой, выпіць усім, малому і старому, дазваляецца на радаўніцу. Такі закон: кожны павінен памянуць продкаў. Хто з іх залівонаўцаў мала п’е?

Клімаўскі!

Залога адчуў, як з твару адхлынула кроў, у скронях зацокалі малаточкі...

Ён успомніў радаўніцу шматгадовай даўніны. Яна была незвычайная, супала з Днём Перамогі.

...Дождж пачаў ісці звечара, ліў усю ноч, і пад раніцу з неба сыпалася дробная, як пыл, імжа, ці, па-іхняму, рось. Мяккі, спасцярожліва-ціхі ветрык калыхаў гэтую мутную, ліпкую, як павучына, пялёнку. Можна перанесці вяселле, радзіны, улазіны, але не радаўніцу.

Акрыўшыся хто цэлафанам, хто цыратаю (у вёсцы парасонаў не купляюць), людзі ішлі на могільнік. Зграбалі з магіл леташнюю траву, ігліцу, шышкі, сухія галінкі, зносілі ў кучы і падпальвалі. Мокрае гарэла неахвотна, пускала зялёны, бы з порхавак, дым, які нізка плыў над зямлёю, зліваўся з пялёнкаю імжы.

І Залога прыйшоў на могільнік з граблямі ў руках. Ён засяроджана здымаў з магіл зляжалы цвёрды слой ігліцы, расчэсваў маладую, кволую траву, баючыся пашкодзіць тугія, сакавітыя зялёна-ружаватыя скочкі. Яны раслі сямейкамі, як грыбы,— вялікая і вакол меншыя, зусім маленечкія пупсікі. Гэтыя расліны валодалі нейкай таямнічасцю, быццам яны былі прышэльцамі з таго замагільнага жыцця. І хадзіла прымха, што рваць гэтыя скочкі, глуміцца з іх — вялікі грэх.

Нагробшы кучачку ігліцы, Залога прыціснуў яе скалечанай рукою да зуб’я грабель і панёс за агароджу. Там гарэла некалькі вогнішчаў, патрэсквалі, вылётваючы з агню, вугельчыкі, дыміліся, як незатушаныя недакуркі, на ігліцы.

Пятро Клімаўскі таксама прыбіраў магілы. Залога ішоў міма.

— Салют ветэранам! — махнуў рукою Пятро.

— Здароў табе! — адказаў Залога.

— З Перамогаю, дзядзька!

— Ага, дзякую...

Між імі, хоць іх бацькі сваякавалі, ніколі не было поўнай шчырасці, даверу. Мабыць, усё-ткі адзін аднаго яны недалюблівалі, можа, у нечым не разумелі, нешта не прымалі. Варыянт не новы, часта сярод чужых людзей больш паразумеласці, чым сярод сваіх.

— Ехаў учора каля твайго помніка... Нешта стаіць ён як сіротка,— сказаў Пятро, аблёгшыся на граблі.— Ніхто не прыбірае...

— Вілюхін колісь пасылаў школьнікаў.

— Інтарэс нейкі быў, цяпер забылі. Нікому нічога не трэба.

— Трэба схадзіць глянуць, што там...

— Дождж...

— Невялікі, а мы не цукар, не растанем.

Яны з могільніка сцежкаю цераз сасоннік пайшлі да помніка. Па гэтай сцежцы Залога вясной насіў бярозавік. На ігліцы віселі вялікія белыя кроплі. Зрываліся, выбівалі на сцежцы на пяску ямачкі.

Старанна падгрэблі вакол помніка смецце. Наламаўшы з яліны лапак, падмялі. У нішку, дзе заўсёды стаялі ў глечыку кветкі, палажылі пучок сасновых галінак.

Адразу воку мілей стаў глядзецца помнік.

Гэты сумесны паход зблізіў іх. І ўжо тады, калі прыйшлі на могільнік абедаць, былі яны ледзь не сябрамі, ва ўсякім разе, лёгка паварочвалі адзін да аднаго галовы.

Абедалі звычайна родамі — свае, блізкія. Выбіралі шырэйшыя магілы, рассцілалі абрусы. Ставілі, як на стол, міскі і талеркі з ядою, бутэлькі з віном і гарэлкаю.

На кожнай магіле стаяла налітая чарка са скібкаю хлеба наверсе, ляжала чырвонае яйка.

Ціха шапталі малітву старыя. Жанчыны раз-пораз прыціскалі да вачэй хустачкі. Дзеці глядзелі на дарослых са здзіўленнем і разгубленасцю.

Залога бачыў, як у яго маці квёла варушацца бяскроўныя запалыя ў рот вусны. Болем адгукнулася ў сэрцы: яна ўжо зусім слабая, мабыць, хутка сустрэнецца з бацькам у тым невядомым магільным раі. Бацькі не стала даўно, неяк ускорасці пасля вайны. Як патрэбны былі тады мужчынскія рукі, але недарэчны выпадак... Касавіца была, пераплывалі ў лодцы Сож. Бацька абвешаўся вяроўкамі. Людзей у лодку села шмат, борт узвышаўся над вадою толькі пальцы на два. На сярэдзіне нехта нялоўка варухнуўся — лодка чарпанула вады. Бацька заблытаўся ў вяроўках і не выплыў, астатнія выратаваліся. Быў ён мужык працавіты, не меў спакою сам і жонцы ды дзецям не даваў паслабкі. Цяжар пасляваеннай нядолі пасля смерці бацькі ўзваліўся на яго, Серафіма... А які з яго быў работнік, калі яшчэ балела рука. Але і адной рукою, сцінаючы зубы і абліваючыся потам, зрубіў хату, а зямлянку ператрос на лазню.

Старыя, памаліўшыся, першыя селі да абруса. Зямля была мокрая, кожны нешта падсцілаў пад сябе — то хустку, то цырату, то проста газеціну. Над могільнікам павісла журботная знямеласць, толькі сосны шумелі глуха і нудна, спявалі сваю жалобную калыханку нябожчыкам.

Але неўзабаве разварушыліся і людзі, пачуліся смялейшыя і гучнейшыя галасы.

— Ты, дзядзька, тады-сяды ў газету пішаш,— павярнуўся да Залогі Пятро — твар яго, чыста паголены, ружаваты, блішчаў, акурат абцягнуты празрыстай плёначкай.— Напішы пра мяне, га? — Пятро гаварыў гучна, раскавана — не таіўся і не саромеўся.

— А што пра цябе пісаць? — з доляю жарту, але і з раздражненнем сказаў Залога.— Фельетон хіба?

— Я вайну бачыў...

«Бачыў ты яе! У маці пад спадніцаю, смаркач, сядзеў...» — падумаў Залога; ён сам не любіў гаварыць пра вайну, пра свой удзел у ёй, успамінаць раненне і шпіталь, і заўсёды злаваўся, калі хто-небудзь, не маючы ніякіх заслуг, выстаўляў сябе ледзь не героем. Але цяпер, на могільніку, не было як абурацца, дый не хацелася зноў заядацца з Клімаўскім, і ён стрымана сказаў:

— Дзе ж ты яе бачыў?

— Так і напішы: ён быў бы трэцім. У мяне ж во! — Ён сашмаргнуў да калена калашыну — нага была знявечана, у шрамах, скура на ёй блішчала, была голая, без ніводнага валаска.

Насця камканула мужыка ў плячо.

— Сядзі ты, герой!

Пятро апусціў калашыну.

— «Рама» вёску бамбіла, і асколкі секанулі... А калі б па чарапку? — Пятро ляпнуў далонню па кучаравай галаве і глянуў на Залогу з важкай саманадзейнасцю, маўляў, і я маю вось рахунак з вайною.— І мяне няма... А ці толькі я адзін такі, на каго смерць замахнулася ды абмінула?

«Чорт, падкруціў!..— падумаў захмялелай галавою Залога.— І не падумаў бы...»

Людзям, мабыць, не падабалася, што яны завялі такую гаману, не месца тут усякім дамовам ды выхваленням, і Залога змоўк, але яшчэ доўга думалася яму над гэтымі Пятровымі словамі: «Ён быў бы трэцім...»

І цяпер, успомніўшы, дзе, калі і кім яны былі сказаныя, ён абрадаваўся. Вайна і на Клімаўскім пакінула след, абпаліла... Рана, яна шчыміць, любому шчыміць, і ён, Клімаўскі, канечне, будзе стаяць за помнік. Мала што пацыкаўся тады, як па сена ездзілі, гэта ўжо ў яго натуры кабырзіцца. Вось толькі навошта ён так спешна патрэбен Лашкову? Мабыць, пра эвакуацыю дзяцей будзе нешта гаварыць... Дзела такое незвычайнае, няпроста ўсё гэта.

Як ніколі, было складанае жыццё.

Трохі супакоіўшыся, Залога ўжо як бы і з ахвотаю, не такі прыгнечаны пайшоў глядзець тую траву на сядзібе. Сеяў ён траву ўжо некалькі гадоў запар, на гэта былі свае прычыны. Пастарэлі яны з Марусяю, здабываць цяжэй стала сена — старшыня калгаса Туземчык нос адварочвае ад іх, пенсіянераў; а па-другое, лічы, кожны год вымакала на нізіне бульба — з вясны на тым, што ад пагону, краі мокра, а пасля яшчэ дажджы залягуць — мора цэлае стаіць, рабізну вецер ганяе, бульба гніе, а калі якая і прарасце, дык толку з яе няма, тоненькая, кволая цявінка. Не толькі Залогі, многія ў вёсцы пад сена паўсядзібы аддаюць.

Нешта ў гэтым годзе, прымеціў Залога, спрыяла росту: і на градах усё падурэла, як кажуць, цыбуля, буракі, морква, боб; яблыкі і грушы ў маі так цвілі, што лісця не відаць, адно белае воблака — гіганцкія адуванчыкі выраслі над зямлёю. Праўда, многа пустацвету было, асыпаўся — пчолы ды чмялі перавяліся, рэдка бзыкне каторы ці каторая. А колісь у яго бацькі, Данілы, было каля трох дзесяткаў вуллёў. З хаты ў спякоту не выйдзеш, раззлаваныя пчолы так і пякаюць то ў шыю, то ў шчаку, то ў валасы заблытаюцца,— страху не столькі ад укусу, колькі ад шалёнага бзыкання.

Ён стаяў каля прасла; абапёрся на верхнюю жардзіну, і яна хруснула.

«Во ліха! Згніло ўжо прасла... І калі? Здаецца ж, нядаўна гарадзіў...» — Ён тужліва глядзеў на сядзібу: бульба і за ёю цімафееўка стаялі ядранай зялёнай сцяною, цямнейшая — бульба, святлейшая — цімафееўка. Ураджайны год, падумаў ён, адчуваючы, што замест радасці грудзі запаўняе гарчэча: ці ўдасца спатрэбіць, пусціць у толк? Нешта ўсё ідзе да таго, што не пра гэта трэба будзе думаць, а пра тое, як самому размінуцца з бядою. Ды пра сябе ўжо ён не турбуецца — пажыў, пабачыў, укусіў і салодкага і горкага,— думаецца пра тых, хто яшчэ, як кажуць, напроць жыцця, чыё шчасце толькі ў зародку, у бутоне, які яшчэ не раскрыўся...

Залога ўздыхнуў. Твар яму абвяваў лёгкі ветрык, ён браўся недзе каля балотца — прыносіў водар ажыны, такі густы і выразны, што Залога, здаецца, адчуў у роце смак чорных з шызым налётам ягад.

«Можна касіць... Заадно гляну і жукоў»,— падумаў Залога; сагнуўшыся, пралез пад верхнюю жардзіну. Ён прайшоў мяжою метраў дзесяць, кідаючы позіркі налева і направа,— як і чым ні труці гэтых «каларадаў», нічога не памагае, вісяць гронкамі на кожным каліве. Але бульба ўжо набрала сілу, убуціла, як кажа Маруся, і цяпер яны не страшныя ёй. Можа, іншым разам Залога пачаў бы збіраць жукоў у бляшанку з саляркаю, якая з вясны стаіць тут каля кутавога слупа, але цяпер гэты занятак здаваўся яму пустым і непатрэбным. Трэба з помнікам разабрацца да канца. Гром ужо, як кажуць, грымнуў, але пакуль не пайшоў дождж. Што пасля каму дакажаш? Сцёрлі, змялі... Пад гарачую руку чалавек шмат чаго бязглуздага робіць, а потым за локці сябе кусае, раскайваецца — сам ці ўжо іншыя за яго раскайваюцца. Сляпы чалавек у злосці, у прыступе пыхлівасці, у яго розуму хапае толькі сябе абараніць, а як астатнім, што далей будзе — яму начхаць, яму важна сілу сваю паказаць, зламаць супраціўленне. Р-раз — і скрышыў!

«Дайшлі, дажыліся, чорт! — плюнуў пад ногі Залога.— Можа, я дурны зусім і нічога не петру? Адстаў, затлуміўся, а калясніца ўжо далёка ўперадзе...»

Ну павінны ж быць людзі, якія і яго зразумеюць? Свет жа вялікі, у адным баку дурні, у другім разумныя... Пахадзіўшы, можа, прыб’ешся і да такіх, як сам, і тады лягчэй стане? Як яму, Залогу, здаецца — усё нішто ў параўнанні з гэтым помнікам. Усё прыйшло і пайшло, а ён павінен стаяць вечна. Вось так — вечна... Хто не згодны? Пакажыце яго. Дайце глянуць, што ў яго за вочы, рукі, твар, валасы?

Ды што тут чыкацца, чорт бы пабраў! Зараз сядзе і настрочыць пісьмо ў газету. Балазе занятак не новы для яго. Колісь, як маладзейшы быў ды галава святлейшая была, пісаў часцяком — пра ўдарнікаў, старых людзей, ветэранаў... Нават граматай узнагародзілі як актыўнага селькора, яна і цяпер на дне чамадана ляжыць, разам з іншымі каштоўнымі паперамі, з патрэпанымі пасведчаннямі на медалі.

Не-е, недарма Серафім Залога зямлю таптаў, паветрам дыхаў, хлеб еў — заўважалі яго, нейкая карысць ад яго была. А раз была раней — не можа быць, каб і цяпер ужо зусім нікчэмным стаў. Даастатку сябе паложыць, сэрца аддасць, але дакажа, што нешта яшчэ значыць у гэтым свеце.

Залога так распаліў сваё нутро, што ў разгневанасці не мог ціха ісці, бег, акурат нехта гнаўся за ім. Ён як звар’яцелы ўхапіўся ў хату. Вырваў з сярэдзіны сшытка, які купіў на пісьмы, двайны аркуш. Сеў за стол. Грамацей, вось і пішы. Напісанае — гэта ўжо дакумант, яго не перакруціш.

— Што ты там надумаўся? — спытала Маруся. Седзячы на мяккім нізкім крэсле, забінтоўвала нагу.— Можа, Колю пісьмо... даўно не чутно.

Ён нічога не адказаў, толькі кашлянуў, быццам яму трэба было гаварыць, выступаць з трыбуны, а не пісаць.

«Пакуль тое ды сёе, напішу... Няхай параяць нешта. Ці ж гэта парадак, што помнік без догляду? А цяпер некаму ўзбрыло зносіць яго. Кожны абураецца і кожны чакае, пакуль нехта нешта зробіць. Дырэктар Грынь і той заяўляе: «А што мне...» Свята прыходзіць — кветкі ніхто не ўскіне...»

Гэтыя думкі Залога і пераплёў у свае каракулі на паперу. Заклеіў канверт, падпісаў адрас раённай газеты і аднёс у паштовую скрыню.

Думаў, трывогі на душы паменшае, а яе, наўпярок, пабольшала. Ляжаў уночы з расплюшчанымі вачыма, думаў. У грудзях быццам стыў халодны ком.