Замах

VIII

Залога прачнуўся і ўспомніў, як выганяў на ранкі карову. Звычайна выганяла Маруся, але ў яе разбалеліся ногі, і ён паспачуваў жонцы.

На вуліцы галёкала Нінка Касіла, крычала пад акно ў кожны двор. Час ад часу пакрыкваў і мужчына: «Э-эй!...» — і біў кіем па частаколе — сухі трэск, як аўтаматная чарга, сатрасаў вуліцу.

«Ці не Язэпаў голас?» — падумаў Залога, прыпыніўся каля лавачкі і чакаў. Сон вобміг зляцеў з яго, быццам ужо даўно на нагах.

Было пахмурна, плаваў туман, на траве ляжала раса. Знаць, дажджу не будзе. Выблісне сонца і разгоніць хмары, праясніцца неба, і будзе, як у іх кажуць, матыльковая пагодка.

Язэп, ідучы па тым баку вуліцы, згледзеў Залогу — крута павярнуў.

— Сёння за камандзіра? — сказаў Залога, паціснуўшы Язэпаву руку.

— У грабу я відзеў гэтае камандзірства! — вылаяўся Язэп.— Не ў нашы, Серафімка, гады бегаць за каровамі. Гізануць — хіба за імі ўгонішся?

— Аваднёў будзе мала, машка толькі...

— Заесць сволач! — Язэп пачасаў патыліцу.— Не бярэ яе ні радыяцыя, нічога!..

— Адкуль ты ведаеш? — засмяяўся Залога.

— Дык жа апетыт у яе! Ну, пабягу, а то...— Адышоўшы, раптам павярнуўся і спытаў: — Дома будзеш да абеду?

— Буду... Цімафееўку хачу скасіць,— адказаў Залога і здзівіўся, навошта ён спатрэбіўся Касілу. Ды мала чаго! Аднагодкі, раслі разам. Даводзілася і чарчыну браць, і ў адной талацэ рабіць, перад тым як Язэпа судзілі, цяслярылі разам у калгаснай брыгадзе.

Але спакою ўсё роўна не было, і Залога, прылёгшы яшчэ дасыпаць, так і не заснуў. Ляжаў ціха, не варочаўся, і Маруся, мабыць, палічыўшы, што ён спіць, заснула.

Усталі яны, калі развіднела. І самім было дзіўна: ці састарэлі, ці распанелі, ці ліхаведама што, але раней не было такога, каб давідна ў ложку валяцца. Нешта рупіла, нейкі клопат звечара намячаўся. Людзі спяшаліся, спяшаліся і яны. На машыну паспець, каня запрэгчы, у дровы схадзіць, сена згрэбці, па ягады ці ў грыбы збегаць — хоць разарвіся было, а ўсё роўна ўсюды не ўхопіш. Дзеці былі пры іх — трэба ж накарміць, у школу адправіць.

Цяпер жа, здаецца, ні людзям, ні ім нічога не трэба. Як вараныя ўсе. Дзень пражыў — і ладна. Нейкая жылка быццам лопнула ўсяродку, тая жылка, якая накручвалася, накручвалася і не давала драмаць душы, вярэдзіла, падварушвала.

— Залежаліся мы, матка,— сказаў Залога, яму было няёмка і нават сорамна.

— А што табе, ляжы,— супакоіла Маруся голасам, якім звычайна апраўдвалася перад мужам.

— На тым свеце ляжаць будзем, а тут рабіць трэба,— не згадзіўся з ёю Залога.— Ідзі дранікі пячы. Я ў печы падпалю...

— Што, вымерхаўся? Дык ужо і бульбы наскаблі,— вясёлым голасам сказала Маруся.

Калі Залога заказваў на снеданне дранікі — значыць, яго чакала цяжкая праца, трэба, як ён кажа, «добра натаптацца». Маруся пра гэта ведала, і таму настрой у яе адразу палепшаўся.

Дровы ляжалі пад загнетам — унёс звечара. Залога, беручы па адной палцы, склаў іх у печы акуратнаю клеткаю. Падсунуў скамечаную газету і падпаліў.

Маруся прыйшла на кухню ў аранжава-чорным мультановым халаце. Ступала асцярожна і нагіналася павольна, калі трэба было нешта ўзяць у судніку.

Залога сядзеў на ўслончыку з нажом у руках. Перад ім стаяла міса з вадою і кошык бульбы. Ён браў бульбіну, абіраў яе і апускаў у місу. Там ужо ляжала некалькі абабраных жоўценькіх бульбін.

Маруся перамыла бульбу і, стоячы каля судніка, таркавала яе ў алюмініевую каструлю. Месіва зверху пачырванела. Маруся ўсыпала туды пару лыжак мукі, шчопаць солі, разбіла яйка і перамяшала. Можна пячы дранікі.

Залога перасеў да стала і чакаў першую патэльню дранікаў. Маруся арудавала чапялою ў печы. На ўслончыку сядзеў рыжы кот і мыў лапаю мордачку.

— Трэба чакаць гасцей, кот во мыецца,— сказаў Залога жартаўліва.

— Хто да цябе паедзе! — усміхнулася Маруся.— Каму ты патрэбен.

— Можа, Юрка...

— Юрка-мурка... Што цяпер яму ездзіць? Ведаюць жа, што ў нас тут...

— Ён не паглядзіць.

— Ага, не паглядзіць...— насцярожылася Маруся.— А Дзімка? Ён жа яго з сабою заўсёды бярэ.

— А мне ўсё не верыцца, што гэта радыяцыя ёсць,— крутнуў галавою Залога.

— У мяне дык неяк у роце нясмачна, бытта апілкі жалезныя тама...— Маруся выняла з печы патэльню, узяла яе анучкаю і высыпала дранікі на талерку, якую Залога паставіў перад сабою. Дранікі гарачыя, дымяцца параю — здаецца, дыхаюць.

Залога адкалупнуў нажом масла, пачаў мазаць па драніках. Масла плавілася, расцякалася залацістаю плёнкаю.

Залога любіў, як кажа Маруся, «вазколіцца» з дранікамі. Раней мазаў іх здорам, еў са шкваркамі, асабліва любіў есці з мочанымі брусніцамі. Брусніц тых было дзе-небудзь каля балацявіны, на сухіх пагорачках,— ажно чырвана, як хто насыпаў на зямлю! Набярэш пару вёдраў за раз — куды іх дзенеш? Ссыпалі ў бочку і мачылі. На цэлую зіму смакаты — за вушы не адцягнеш.

Цяпер брусніцы вырадзіліся, там-сям ягадзіна сарамліва вочкам блісне. Сала не хочацца, а каровіна масла — дзякуй богу, балазе і ў магазін пачалі завозіць.

— Гэта зубы ў цябе такія, жалезныя, усё жыццё грызлі мяне,— засмяяўся Залога, дзюбачкаю нажа торкаючы ў дранік, каб упітвалася масла,— знаходзіў у гэтым дзіцячае задавальненне.

— Ваша парода жывучая — не загрызеш,— перайшла на жарт і Маруся.— Колькі-та дзед твой, Спірыдон, працягнуў?

— Сто шэсць! — з гонарам сказаў Залога, скручваючы ў трубачку дранік.— А на выгляд хілы быў, здавалася, ледзь кеўляе... Бацька, помню, расказваў, як яго ў рэкруты бралі, дзеда майго...— Залога прыжмурыў вочы — смяецца, нячутна, толькі ў душы.— Прыйшла ў вёску разнарадка: даць аднаго рэкрута. Гэта ж дваццаць пяць гадкоў трэба адбахаць! Парадзіліся старыя дзяды... Ну каго? Спірыдона, кажуць... Нежанаты, гадамі акурат. У Залівонаўцы звычай такі быў: каго, значыць, у рэкруты, таго кожны двор павінен прывеціць... Абышоў Спірыдонка ўсе хаты... месяца паўтара баляваў.— Залога адкусіў дранік і нейкі час яго моўчкі, са смакам жаваў.— У Магілёў на камісію паслалі. Дактары, прафесары ўсякія з акулярамі на носе сядзяць. «Раздзявайся»,— кажуць. Спірыдонка скінуў з сябе транты — стаіць сіні, худзюшчы, адны рэбры... Глянулі на яго, і галоўны з іх кажа: «Якія яму рэкруты? Ён к заўтраму памрэ...» Забракавалі.

На наступны год зноў тая ж карціна... Каго? Зноў — Спірыдона... Пайшоў па другім крузе па хатах. А пасля паглядзелі тыя магілёўскія дактары, і галоўны, не на жарт раззлаваўшыся, заяўляе: «Вы што, здзекаваецеся? Ён жа, гэты рэкрут, к вечару канькі адкіне!» Ужо, бачыш, «к вечару». А Спірыдонка пасля гэтага больш васьмі дзесяткаў яшчэ неба капціў...

— А не выдумвай ты... што так было,— ведаючы, што муж часта любіць трохі перабольшыць, прыхарашыць, не згадзілася Маруся.

— Ну што — «не выдумвай»? — ускінуўся Залога.— Так і было.

Яны доўга маўчалі, кожны думаў пра сваё. Маруся падносіла гарачыя, трохі падсушаныя — аж патрэскваюць! — духмяныя дранікі мужыку, ён няспешна, з засяроджанасцю ў вачах намазваў іх маслам і еў.

— Дзякуй, гаспадыня, натаптаўся! — нарэшце сказаў ён і ўстаў з-за стала. Зачэрпнуў з вядра кружку вады, прагна — ажно сутаргава падрыгвалі вусны — выпіў.— Ну во, цяпер я работнік! Хоць у плуг.

Ён выйшаў з хаты, узяў у кладоўцы на палічцы малаток і бабку. Бабку апусціў у кішэню пінжака, малаток трымаў у руцэ.

На дварэ раз’яснівалася, хутка ў хмарнай каламуці сонца прамые сабе палонку, выблісне — і засмяецца дзень. За сядзібамі, недзе, мабыць, ускрай жытнёвага поля перапёлка заводзіла «піць-пібіць», у якое ціха падмешвалася ручайковае «рру-рру».

У Залогі з раніцы сцеплілася на душы, і яму хацелася як даўжэй пабыць у такой лагодзе. Ён упарта не пускаў свае думкі ва ўчарашні дзень, адчуваў — там яны пазмрачнеюць, закруцяцца вакол непрыемнага. Ну, хіба не дзіва: перад чалавекам ніколі не стаіць праблема, куды дзець радасць, ён вечна думае, як пазбавіцца згрызот, няўвязак, абмінуць злых людзей? Залога як бы сцяўся ўнутрана, засяродзіўся на сваім клопаце, які кіраваў яго розумам зараз, у гэтую хвіліну.

З-пад сталюгі ён выкаціў ладны тоўсты бярозавы кругляк, прыкаціў нагою на сярэдзіну двара, паставіў. Зверху ў ім відаць рудая ад іржы квадратная дзірка, па краях глыбокія крыж-накрыж умяціны — засталіся ад цвікоў, якія праміў Залога, апошні раз яны спатрэбіліся на стрэшку калодзежа (было загадана над усімі калодзежамі парабіць стрэшкі).

Ножкаю бабкі Залога пацэліў у ржавую дзірку, лёгенька стукнуў па бабцы малатком. Каля дзвярэй хлява ўзяў нізенькі прадаўгаваты ўслончык з растапыранымі тоўстымі ножкамі — на ім Маруся заўсёды даіла карову. Залога зрабіў яго тады, калі жонка пачала кволіцца на ногі, гады два назад. І яму самому цяпер не трэба шукаць, на што сесці, калі выйдзе на двор пакурыць ці во пакляпаць касу.

Залога падставіў услончык да калодкі. Абматаная анучкаю каса тырчала за крокваю ў павеці. Скасіўшы ў Гарэльніку траву, Залога яе туды падторкнуў. З ніжняга, злізанага, боку каса пабралася рудаватымі крапінкамі, быццам нехта абсыпаў яе чырвоным молатым перцам. Гэтая ржа не страшная — разы два кашануў, і яе змыла.

Цок! Цок! Цок! — заскакаў у Залогавай руцэ малаток. Ад пяткі і да сярэдзіны касы кляпаць Залогу лёгка, а чым бліжэй да мысіка, тым каса больш пераважвае, і трымаць яе скалечанай рукою няпроста. Звычайна ён гукае жонку — каб патрымала.

Раз за разам Залога браў касу ў рукі, правяраў вялікім пальцам клёп — скура чапляецца, адчувае вастрыню.

Рыкнула, як затрубіла ў трубу, карова.

«Во, ужо з ранак гоняць!..» — схамянуўся Залога, і малаток весялей затанцаваў у ягонай руцэ. Рэха расплёсквалася, разбівалася аб сцены хаты і пуні і, мяняючы напрамкі, ляцела далей, адгукалася круглым, як мячык, гукам ажно за вёскаю, у Шарыпчынай Грыве.

Трэба ж! Залога стукаў малатком у бабку, а бачыў у руцэ кельму, калодачкаю якой пастуквае ў цагліну — муруе помнік...

Ляпнулі за спінаю весніцы. Залога павярнуў галаву і ўбачыў Язэпа Касілу.

— Касу клепіш? — спытаў ён. На плячы ў яго вісела аблытаная павуцінаю сухая альховая лісціна.

— Самае цяжкае, ранкі, адбыў? — Залога паклаў на калена малаток. На яго пытанне, як і на Язэпава, адказваць не трэба — у іх саміх адказ.

— Дай закурыць, Серафімка, свае ўсе скурыў.— Язэп ляпае па пустой кішэні шэрага, прапаленага на правым крысе пінжака. На нагах у яго кірзавыя боты — халявы сухія, а ступакі мокрыя, у гразі. Язэп збіў на макушку руды выпалены сонцам брыль — валасы прыліплі да лба, блішчаць у тым месцы, дзе іх прыціскаў скураны акраек.— Фу-у-у!..— выдыхнуў з грудзей паветра і дым.

— Набегаўся?

— Ды не сказаць... Добра хадзілі... Мы за Майданам, каля Гарэльніка пасвілі, там травы многа... Нехта касіў нават.

— Гэта я,— прызнаўся Залога.

— Нядаўна прывёз? Сяніны вунь па двары, бачу...

— Учора Пецька Клімаўскі прывёз.

— Скажы ты мне, Серафімка...— Язэп пашморгаў носам, строс мезенцам з папяросы попел.— Што гэты Клімаўскі замысліў? Забурыў да мяне на цёмнай зары і просіць, каб я гэта... помнік чыкнуў.

У Залогі зваліўся з калена малаток, але ён не паднімаў яго. У гэтае імгненне выбліснула з-за хмар сонца, усё наўкола пасвятлела, зальсніўся ў Язэпа лоб, і толькі вочы ў Залогі пацямнелі, наліліся густым сумам. «Значыць... Значыць...— з цяжкасцю праясніўся розум.— Усё-ткі зносіць... Ніхто не ўступіўся, не запярэчыў...»

— Гэта ж дадумаліся! — з адчаем выкрыкнуў ён.— Ёсць у людзей мазгі ці не? Нейкаму ёлупню стукнула ж — помнік убраць! Сёння помнік, заўтра — вёску, а там яшчэ што-небудзь камусьці не спадабаецца. Дык тады ўжо і зямлю ўбірайце к чортавай матары! Навошта яна? Во радыяцыі напусціце — і канцы ў ваду!..

— Не кіпяціся, Серафімка... Уталкуй мне папулярна.

— Ды што талкаваць! — І праўда, быццам чайнік кіпеў Залога.— Да мяне самога, да майго дурнога кацялка,— ён пастукаў кулаком па галаве зверху,— не даходзіць!

— Я такі ўраз скумекаў: тухлае дзела прапаноўвае мне Клімаўскі.— Язэп, было відаць, у душы радаваўся, што не паслухаўся Клімаўскога, разабраўся, што да чаго,— і асабліва гэта прыемна было выставіць перад Залогам.— Нехта ж яго наштурхнуў...

— У сельсавеце рашано...

— Ды гэтымі саветамі начальнікі сваю лень прыкрываюць. Рукі не даходзяць — пастанавілі... Няма калі займацца — пастанавілі... Можна абысціся — зноў пастанавілі...

— Вот і я не веру, каб раптам ні з таго ні з сяго помнік не патрэбен...

— Нячыстым пахне! — зазначыў Язэп і, палажыўшы на лоб далонь, націснуў пальцамі на скроні.— Шуміць у башцэ, ціск падняўся... Дый кірнуў я ўчора крыхулю. Радыяцыю выганяю...

— Кажуць, у зоне там нават шафёрам дазволілі па сто грам.

— Сто грам нават для смеласці мала! — рагатнуў Язэп і зноў пацёр скроні.— Можа, у Марусі таблеткі якія імеюцца... клафелін?

— Табе не таблеткі пасля ўчарашняга трэба... Горла во хрыпіць — прамачыць трэба.

— А ёсць чым? — абрадаваўся Язэп.

— Настойка. Пайдзёць?

— Любую заразу ўжываю.

— Маруся! — гукнуў Залога.

Рыпнулі дзверы, выйшла з хаты Маруся. На нагах у яе былі валёнкі.

— Налі чалавеку,— сказаў ён, паднімаючы з зямлі малаток, і звярнуўся да Язэпа: — Патрымай касу.

Язэп прысеў на кукарэчкі, узяўся абедзвюма рукамі за касу — за сярэдзіну і за пятку. Залога пачаў кляпаць. Язэп раз за разам касіўся на дзверы. Нарэшце Маруся вынесла пунсовую шклянку. Мужыку яна часам не давала выпіць, а чужым мужчынам налівала ахвотна, і калі яна прасіла іх што-небудзь памагчы, яны адгукаліся на яе просьбы.

— Во, цэлы стаканец лекаў! — усклікнуў Язэп.

Ён выпіў. Аблізнуў вусны. Зноў папрасіў у Залогі закурыць.

— Ён мяне купіць захацеў — думаў, клюну! — Голас у Язэпа адразу падужэў.— А я з ходу ад вінта яму даў. Я, Серафімка, з табою заўсёды шчыры быў... Не хлусіў і хлусіць не збіраюся. Мне ўжо ўсё роўна. Мая песенька спета... І не было ў мяне жызні. Аб адным шкадую: сына не нарадзіў... Дачка не той каленкор. У цябе двое сыноў, Серафімка... Значыць, Залога жыць будзе, корань атожылкі будзе пускаць. А я як сабака бадзялы падохну, усю жызню торкалі ў вочы: паліцай, Язэп Касіла паліцай... А які я паліцай? Верыш, Серафімка?..— Стомленая Язэпава душа расслабілася зусім ад настойкі.— Нават жа формы не было ў мяне, толькі павязка... Семнаццаці гадоў не было... Прыйшлі гады, прыпёрлі да печы аўтаматамі і бах-бах абапал галавы — гліна па мордзе сячэ... Бацька стары на калені цуп: «Сыночак, яны цябе заб’юць!..» Калі б ведаў, што так пасля нацярплюся, няхай бы стралялі — і мяне, і Нінку, і бацьку... Усіх!..— Язэп выцер кулаком бабіны слёз.

— Ну, што ўжо так раскіс? — Залога глянуў на Язэпа са спачуваннем.

— Крыўдна, Серафімка... Навязалі мне злачынства... Чачорка старая — зямля ёй колам! — прыдумала: кажух у яе здзіраў... Я тады, як вярнуўся з Калымы, сустрэў яе ў магазіне і кажу: «Я кажух твой забраў? Хадзем я табе дзесяць зараз куплю!» Хрушча, Мымковага бацьку, выручаў, а прыпісалі, што я ўдаў яго немцам... Ды не я, павер, Серафімка! Быў адзін там паскуда, падонак, здраднік, старлей у нашай арміі быў, ён і правярнуў гэтую афёру. Хадзіў да Хрушчовай дачкі, на любоў схіляў, а тая не хацела... Бацька заступаўся, вось ён і ўбраў яго акуратна.

— Нашто старое варушыш...— Не падабалася Залогу, што Язэп спавядацца перад ім пачаў, як бы апраўдвацца. Заднім чыслом, як гаворыцца, усе разумныя, бо вядома ўжо, што яно ды як, усё расстаўлена па палічках. Адразу відаць, што чым абярнулася. А наперад прадугледзь, прадугадай, жыццё набела не перапісваецца. Малы, малалетка быў... Можна і так паглядзець, а можна і з другога боку: чаму адразу ў партызаны не збег, на фронт?

Язэп акурат пачуў Залогавы развагі.

— Думаеш, я нюні матаю? Трываць не магу! Усе як на здрадніка глядзяць. І гэты Клімаўскі прышпандоліў! Хто на тухлае дзела пойдзе? Канечне, Язэп-паліцай. А накась выкусі! — Язэп выскаліў, як вар’ят, зубы і скруціў дулю.— Я крывёю скупіў сваю віну... во! — ірвануў на грудзях кашулю і ў выразе замасленай майкі паказаў шрамы.— З сорак чацвёртага на фронце... Дзесятку на зоне адцягнуў... Толькі таму і выжыў, што брыгадзірам паставілі, а так бы з голаду скурчыўся б. Ты, Серафімка, слухаеш, слухаеш, а зараз скажаш: валі ты адсюль, праведнік! А куды мне валіць? Каму мне расказаць пра гора сваё? Хто мяне выслухае? Жонка родная... Дзесяць гадоў у адным ложку праспалі, не зразумела, толькі і чуў: паліцай, такі-гэткі...— Вочы ў Язэпа заплылі слязамі, як лінзамі закрыліся.

Калі шчыра, не хацеў разумець Язэпа і Залога. Гэта штуковіна такая, што, уліпшы, не адмыешся за ўсё жыццё, хоць якім залатым мылам трыся. Розум яшчэ не развіўся, каб зразумець чалавека, які супроць пайшоў. Іншая рэч, што цяпер Касіла чалавекам стаў, у доўгіх муках ачысціў сваю душу, перахварэў, і адкрылася ў ёй такое бяздонне, пра якое чалавек звычайна можа і не здагадвацца. Не схацеў жа во паслухаць Клімаўскога, абурыўся яго прапановаю. За гэта малайцом! А Клімаўскі таксама хіцёр, бач, да каго пад’ехаў: чалавек жыве не ў вёсцы, грашок за сабою мае... Як жа добра, што ён, Залога, напісаў у раёнку заметку. Быццам адчуваў. Не стаў чакаць. Пакуль будуць рассусольваць — заметку і надрукуюць.

Язэп кінуў на зямлю недакурак, плюнуў на яго і раздушыў абцасам ярасна, са злосцю.

— І з галавешкамі лухту навешалі! Нібыта я палонным партызанам галавешкамі пяткі падсмальваў... Аднавокага Лашка падгаварылі... Ён прызнаўся мне пасля: «Нічога, Язэп, я не бачыў, сказалі мне: пасведчы так і так...» Калі б не прызнаўся, я чыкнуў бы яго... мне ўжо ўсё роўна! — Язэп скрыпнуў зубамі і моцна зажмурыў вочы — вейкі трэсліся, і з іх выплывалі, як сок з бярозы, вялікія мутныя слязіны.— Эх, жызня! У грабу я відзеў такую! — адчайна махнуў рукою.— Не было ў мяне жызні! Я не знаю, Серафімка, што такое радасць... Бацьку раскулачылі — млынок быў, людзям жыта малоў... Ледзь што: сын кулака. Паступаць на вучобу хацеў — не ўзялі... соцпраісхаждзенне. Вайна пачалася...— Ён высмаркаўся.— Падрэзалі маю радасць. Няма яе во тут...— Язэп паторкаў пальцам сабе ў грудзі.— Каб знаў, што так будзе, махануў бы з немцамі, як некаторыя, ужо якім-небудзь фермерам быў бы...

— Ну ўжо, ну ўжо! — як на дзіця, нукнуў Залога.— Патрымай касу яшчэ.

Рукі ў Язэпа дрыжалі, і джала касы скакала па бабцы. Залога прыціснуў яго пяткаю малатка, паказваючы, што трэба, каб не варушылася.

— Не магу! — сказаў Язэп.— Можа, Серафімка, забацаеш мне яшчэ клафелініну? Чырвоненькую.

Залога, крутнуўшы галавой, зноў гукнуў Марусю.

Глыкнуўшы другую шклянку, Язэп супакоіўся.

— А гэтаму Клімаўскому трэба па лапах даць,— сказаў ён ужо дзелавым тонам.— На ражон чалавек лезе.

— Я ў газету напісаў,— нечакана прызнаўся Залога.

— У нашу?

— Ага...— Залога ўзяў касу, правёў пальцам па джале.— Няхай разбяруцца...— Нацэліўся касою ў неба, правяраючы, ці няма лапатухі.

— Не здавайся, Серафімка! — падбадзёрыў Язэп.— Гэта твой манумент. Я зайду ў рэдакцыю... у мяне там знакаман ёсць, папрашу, каб прапячаталі хутчэй.— Язэпу здалося, што Залога недаверліва глянуў на яго, і ён пацвердзіў: — Я паражнякі не ганяю, фатограф — кораш мой. У быткамбінаце разам сака давілі...

— Зайдзі скажы...— згадзіўся Залога, хоць не сумняваўся, што і так надрукуюць яго заметку, бо невыпадковы ён чалавек, у рэдакцыі яго ведалі. Праўда, часам так перакруцяць-перакрояць яго заметку і загаловак памяняюць, што па прозвішчы толькі і пазнаваў. Але тут ужо факт важны, а не тое, як напісана, яго рукою ці нечай з рэдакцыі.

Залога дакляпаў касу, падзякаваў Язэпу.

— Табе маё пачценне, Серафімка, за лекі! — раскланіўся Язэп.— Пайду кімарну трохі, а то кастылёў не пацягну пасля абеду...

— Што ета ён гаварыў? — выйшла, пацікавілася Маруся, калі за Язэпам зачыніліся весніцы,— яна, відаць, з хаты прыслухоўвалася да іх гаворкі.

— Вось цябе толькі не хапала, твайго языка! — незадаволена буркнуў Залога. Пастукваючы малатком у бабку з бакоў, выбіў яе з кругляка, панёс у кладоўку; праходзячы міма жонкі, глянуў ёй у вочы мяккім позіркам.

Выйшаўшы зноў на двор, пачаў наснуджваць касу. На абшыты бляшанкаю канец касільна надзеў баньку, уставіў ражок касы, лучыўшы вусікам у адтуліну, і забіў клін. Пахітаў касу — сядзіць як улітая, надзейна. Махнуў над зямлёю раз, другі — здаецца, каса «не проста», але на ўсякі выпадак вырашыў праверыць: з яго ўжо здароўем любая непаладка ў касе томіць.

Узяў кавалак шпагату (вісеў на скабе пад страхою пуні), канец прыціснуў каля «пупка», нацягнуў да пяткі касы, а потым перанёс на мыс — адлегласць была аднолькавая. Знаць, вочы яшчэ мае, «прыцэл» не збіўся. Касец у поўным узбраенні. Мянташку яшчэ ў кішэню ўткнуць, наліць у бітончык бярозавіку — і можна ісці касіць.

Вох жа і негулявая гэтая работа — касьба, нацягваць усе жылы трэба,— ды любіў яе Залога, нутром любіў. Настрой міжволі свяжэў, калі касу ў рукі браў. Маладзейшы быў — то ніводзін мужчына з ім не спраўляўся: паперадзе стане — Залога пяткі яму падразае, ззаду — адстане ад Залогі на кіламетр, тады толькі лае, бо сорамна ж — лянуецца, падумаюць. І гэта — нягледзячы на раненне.

Залога не ведаў дый не шукаў тлумачэння, скуль у яго такі спрыт у касьбе. Дзед яго, Спірыдон, рэкрут, казалі, быў адмысловы касец, махаў касою як пужкаю сцёбаў: ужык, ужык, ужык... Ён во, мабыць, у дзеда ўдаўся. І цяпер, рыхтуючыся да касьбы, ён адчуваў у душы радасць, але дзівіўся, што ўсё-такі не спяшаецца, марудзіць нешта, аддаляе гэты момант, калі з хрустам каса ўвойдзе ў сакавітую гушчыню травы, ці што; а можа, яму рупіць нешта іншае тут, дома.