Замах

IV

Сельсавет размяшчаўся ў белацагляным, нізкім і прадаўгаватым будынку, другая палова якога была адведзена пад лясніцтва. Над ім узвышаўся вялізны разгаты дуб, у кроне якога чарнела некалькі скручаных дротам гнілых дошак — засталіся ад борці, якую мясцовыя жыхары называлі яшчэ гізонам. Кара на дубе парэпалася, патрэскалася і пазадзіралася з двух канцоў. Светлы, лёгенька-ружаваты на скругленых зубцах, ляжаў на траве ссохлы ліст.

Залога стаяў пад дубам і чакаў старшыню сельсавета — сакратар, худзенькая, з кароткаю, «пад хлопчыка», стрыжкаю, сказала, што хутка будзе, але папярэдзіла: «Калі вы па пытанні паліва ці будматэрыялаў, то сёння Лашкоў не прымае».— «Мяне прыме»,— адказаў не вельмі ласкава ёй Залога, і яна пакасілася на планку ўзнагарод, якую ён прышпіліў на пінжак наўмысна — каб надаць сабе важнасці. Залога нерваваўся. І ў маладыя гады не любіў чакаць, а цяпер і пагатоў.

Было каля дванаццаці гадзін дня. Прайшоў статак кароў — пагналі з ранак — і па вуліцы плыў густы пыл. За каровамі брыло з тузін авечак, яны круцілі галовамі і чмыхалі. Непрыемна глядзець, як пыл асядае на прыгожыя, адштукаваныя дамы-церамы, слепіць вокны. Здаецца, ён пляміць і чысціню чалавечых душ, якія жывуць у гэтых дамах. Залога быццам адчуў, як ён трашчыць і ў яго на зубах. Зноў успомнілася вайна, Варонежскі фронт, раненне — як ён упаў на беразе ў лукавіне Дняпра тварам у пясок і пасля, ужо ў шпіталі, можа, з месяц у яго хрусцела на зубах. Але ён хуценька адагнаў гэты ўспамін, бо і цішыня, і гукі, якія яе парушалі, былі прыемныя, мірныя, яны не трывожылі вушэй, а знаёма лашчылі іх,— рыкалі каровы, спяшаючыся да цёплага пойла, плаксіва бляялі змардаваныя заеддзю авечкі, са шпакоўняў чуўся дзярката-малады, нахабнаваты голас апераных ужо шпачкоў; і раптам над усім гэтым у некага ў двары затарахцела бензапіла — быццам грызла не дрэва, а камень. Праз гэтую пілу Залога і не пачуў, як да сельсавета падкаціў на матацыкле Лашкоў. У нос патыхнула едкім пахам дыму, і тады Залога павярнуўся.

Лашкоў злез з матацыкла, і той, здалося, павышэў, выпрастаўся ўсімі сваімі спружынкамі. Лашкоў мужык магутны — рост два метры, шырокія плечы, чэрава напінае кашулю так, што гузікі трашчаць, а пінжак, мабыць, не зашпільваецца зусім. Зняў з галавы шлем, кінуў яго ў люльку, а з яе ўзяў белы саламяны капялюш, памахаў ім каля твару. Мабыць, убачыў, што каля дуба стаіць Залога, бо не спяшаўся ісці ў сельсавет. А Залога перш думаў пачакаць, каб той зайшоў да сябе ў кабінет, і тады ўжо — ён. Такая стратэгія, на яго розум, давала болей шанцаў на ўдалы зыход: у кабінеце начальнік і да слова стражэй, і адмахнуцца яму не- так проста, як на хаду, і з нейкаю пэўнасцю павінен выпусціць чалавека — адным словам, афіцыйная асоба, то і адказвай па ўсіх правілах.

Але Лашкоў марудзіў, і Залога падышоў. Яны ведалі адзін аднаго яшчэ з хлапечых гадоў. Хадзілі ў адны і тыя ж вёскі да дзевак, гулялі вечарынкі, нават да мардабойства даходзіла — і тады яны былі заадно. З тых часоў акурат і насіў Лашкоў знак — пераламаны ў бойцы, скрыўлены, як у баксёра, нос.

— З раніцы адзін ветэран падпёрся, каб яго паставіў на чаргу на швейную машыну, а ты чаго, брат? — Лашкоў, паціснуўшы Залогу руку, ляпнуў таго па-заліхвацку па плячы.

— А што так напалохаўся, я ж табе не назаляю? — Залога прыняў старшынёўскі жартаўлівы тон.— Ні сена, ні дроў не прашу...

— Шыфер, брыкет? — Лашкоў, прыгарнуўшы да сябе Залогу, павёў у сельсавет.

— Адгадай! — Неяк нязвыкла, нязмушана пачалася іх размова, і Залога перастаў хвалявацца.

— Няма часу на адгадкі, брат! — пасур’ёзнеў Лашкоў.— Сацкультбыт заеў... Пашалелі людзі! Самі калодзеж выкапаць не могуць. Прывязі ім кольцы, дубу на шулы, дошак на стрэшку, калаўрот загні ў кузні... Абляніліся! Вуліцу і тую падмесці ніхто не хоча. Нічога нікому не баліць! — Лашкоў павесіў, так і не надзеўшы, на стаячую вешалку капялюш, прамакнуў насавіком на лбе і пад вачыма пот.

— А вот мне баліць! — трохі сутаргавым голасам выгукнуў Залога, і Лашкоў, сядаючы за стол, глядзеў на яго, не зводзячы вачэй: ці то здзіўляўся, ці спрабаваў усё яшчэ зразумець, з чым жа такім балючым прыйшоў да яго інвалід вайны, пенсіянер Серафім Залога. Зрэшты, наўрад ці можна было яго чым здзівіць, бо ўжо трэці дзесятак гадоў ён займаў пасаду старшыні сельсавета і за гэты час чаго ні наслухаўся, у якія таямніцы яго ні пасвяцілі людзі. Заўчора, смех сказаць, прыйшла маладзіца: «Прыміце меры — мужык не хоча спаць са мною...» Цьфу ты, бес пляшывы!

— Што, рука параненая? — прыкінуўся, што не разумее, Лашкоў.

— Сэрца...— сказаў важка Залога і апусціў вочы, а тады, прыжмурыўшыся, пільна-пільна паглядзеў на Лашкова.

— Арытмія, кардэасклероз? Што ў цябе? У мяне ціск...— Лашкоў устаў з-за стала, адчыніў фортачку і астаўся стаяць каля акна, асцярожна дакранаючыся пальцамі да шыпоў альясу.

— Табе ўсё жарты,— сказаў Залога, адчуваючы, што голас перасядае ў горле, зноў падступае ком і становіцца цяжка гаварыць.— Мне за помнік баліць...

— За які помнік? — Лашкоў крута павярнуўся, і здзіўленне на яго твары, здаецца, было шчырае.

— Ну як жа — «які»? Залівонаўскі, наш... Што каля шашы, на адзінаццатым кіламетры ад райцэнтра.

— А-а! — усклікнуў Лашкоў, рашуча адсунуў крэсла і зноў сеў за стол. Перакідваў з месца на месца разлінеяныя жоўтыя паперыны, пагартаў настольны календар,— чыркануў на нейкім дні.— А што па ім плакаць? Рашано ўбраць.

— А нашто яго ўбіраць?

— Так рашано! — стукнуў кулаком па стале Лашкоў, быццам вынесены некім прысуд не падлягае аспрэчванню. На стале пад кулаком, убачыў Залога, была выбіта ямка, лаку не было — жоўтае, з рудымі ніткамі гадавых кольцаў дрэва. Дзіва што: такая даўбешка, кулак.

— Кім рашано? — Цвёрды ком заціскаў Залогу горла.

— Ёсць думка.

— У каго? — дабіваўся Залога, хоць яму было цяжка гаварыць.

— Не наша справа.

— А чыя справа?

— Мы выконваем волю народа.

— А я што, не народ? А залівонаўцы ўсе — не народ?

— З вашай Залівонаўкі быў дэпутат.

— Ну і што?

— Галасаваў «за».

— А пытаўся ён у каго?

— У нас тут свая палітыка...

— Якая, чорт, палітыка! Вы хоць думаеце, што вы робіце? — раз’ярыўся, закрычаў Залога і адчуў, як праваліўся некуды ў грудзі ком і стала лягчэй гаварыць.— Гэта ж... пом-нік,— прамовіў ён з таемнаю ноткаю ў голасе.— Землякам, якія галовы свае злажылі...

Лашкоў устаў.

— Правільна ўсё. Мы шануем іх памяць. Я асабіста не шкадаваў ні часу, ні здароўя... помніш? — калі гэты ваш помнік ставілі... І не толькі гэты! Мы тады, у шасцідзесятыя гады, многа ўзвялі. Толькі на тэрыторыі вашага калгаса... Колькі? Тры! А што? Правільна! Заслужылі, перамаглі...— Лашкоў размахваў здаравенным кулаком.— Няхай маладыя глядзяць, вучацца ў сваіх дзядоў і бацькоў, як трэба любіць і абараняць сваю зямлю... І я як удзельнік вайны буду, пакуль сэрца б’ецца, аддаваць усе свае сілы справе ўвекавечання подзвігу народа!

Залога глядзеў на Лашкова шырока адкрытымі вачыма: «Ён што, не зразумеў, чаго я прыйшоў да яго?»

— Дык гэта... Мікітавіч,— хацеў перапыніць Лашкова Залога, каб сказаць, што якраз і ён так думае, але той ажно захлёбваўся словамі і, мабыць, не пачуў. Ён гаварыў яшчэ хвілін пяць і скончыў сваю прамову словамі: «Ніхто не забыты, нішто не забыта!»

— Як ты ўмееш гаварыць, Мікітавіч,— сказаў Залога, мяркуючы, што ад ягонай пахвалы ў Лашкова зусім размякчыцца сэрца і між імі прападзе ўсякае непаразуменне.— Акурат па пісаным...

Лашкоў задаволена паківаў галавою, вочы яго неспакойна бегалі.

— Дык ён будзе стаяць, помнік? — асцярожна спытаў Залога.

— Усе прозвішчы будуць перанесены на новы, во сюды ў Нямільню... Хіба не ясна? — выразна, як адсякаючы кожнае слова, адчаканіў Лашкоў.

— Новы — гэта добра... І наш няхай стаіць.

— А які ён стаіць, ты бачыў? Сорам, да чаго давялі! — пайшоў у наступ Лашкоў, буравячы вачыма Залогу.

— А што я даводзіў яго? Вы ж улада, трэба было даць указанне...

— Ты на ўладу, Данілавіч, не ківай. Яна цябе не крыўдзіць.

— А хіба я гавару, што крыўдзіць?

— Ты і за электрычнасць палову плоціш, і за газ...— Лашкоў пачаў загінаць на левай руцэ кароткія і тоўстыя, як калодачкі, пальцы.

— Так, але ж я...

— Вам і машыны, матацыклы, дываны ў першую чаргу...

— Ды я...— Залога хацеў сказаць, што ён жа не скардзіцца за няўвагу прыйшоў, але Лашкоў не даваў яму вымавіць слова.

— І праезд раз у год бясплатны... у любы пункт Саюза...

— Добра, усё добра...

— І лякарствы бясплатна выдаюць... Хіба мала?

— Ды я ж не пра гэта! — разгубіўся зусім Залога.— Я нашчот помніка...

— Ну во з табою і гавары,— апусціў неяк расслаблена на стол кулакі Лашкоў, акурат на выбітую ямку.— Пра вас, інвалідаў, такі клопат, а вы ўсё нечым незадаволены.

— А як спакойна глядзець, калі такое замыслілі? — Залога паціснуў плячыма, не разумеючы, чаму не перадаецца Лашкову яго трывога.

— Зрэшты, з табою ўсё ясна,— усміхнуўся зычліва Лашкоў.— Ты ж яго клаў, помнік той...

— Дзела не ў гэтым! — з адчаем сказаў Залога, хоць ён і не быў упэўнены, ці пайшоў бы змагацца за помнік, калі б не прычыняўся да яго.— Не даходзіць да мяне, каб помнік, святыню...

— Ды капне хто вышэй, дык за такі помнік нам галовы скруцяць,— шчыра, з болем у голасе сказаў Лашкоў.

— А што вы не можаце сказаць Грыню, каб пасылаў школьнікаў глядзець?

— Вось і трэба было глядзець! А цяпер што...

— Раней там, каля помніка, і ў піянеры прымалі...

— Цяпер няма каго прымаць... Колькі ў вашую школу ў першы клас пайшло? Адзін чалавек? Здаецца, Клімаўскога сын...

— Во-во! Вёска вырадзіцца, а помнік будзе стаяць... як памяць, як сведка,— аж павесялеў Залога, што знайшоў яшчэ адзін довад.

— Помнік даглядаць трэба.

— Ну давайце я пакуль займуся ім... Пафарбую, шклом прозвішчы застаўлю, падмажу...

— Позна! Трэба раней было. Ён сваю функцыю ўжо ісполніў, аджыў...

— Што гэта, Мікітавіч, ты гаворыш? — як не падскочыў з крэсла Залога.

Адчыніліся дзверы — заглянула дзяўчына-сакратар.

— Якаў Мікітавіч, вам звоняць.

Лашкоў узяў трубку, прыціснуў да левага вуха, а потым, нахмурыўшыся, перанёс на правае.

— Во бачыш, паступіла каманда дзяцей эвакуіраваць,— сказаў, кінуўшы на тэлефон трубку.— А ты з помнікам... Ці да яго цяпер? Адымаеш толькі час у людзей.

Залога бачыў, што Лашкоў гаварыў запаволена, як бы ў сне, бо думкі яго былі ўжо заняты тым, што пачуў па тэлефоне. Гэты званок, здаецца, узрушыў і яго, хоць ні дзяцей, ні ўнукаў пры ім не было. Заплывала ў сэрца, калола трывога: знаць, добра сыпанула радыяцыя і тут, раз вывозяць дзяцей. А можа, на ўсякі выпадак, каб перастрахавацца вывозяць? Во, чорт! І праўда апусцее вёска... Але ж пакуль жывуць людзі, і ён, Залога, жыве. А раз жыве, то і за помнік стаяць будзе, хоць гром, хоць маланка. Залівонаўку хай сабе не ўдасца захаваць, а помнік трэба захаваць. І Лашкоў тым, што сказаў, быццам цяпер не да помніка, падаў яму хоць нейкую спадзёўку: а раптам усё пераломіцца, зменіцца?

— Тады я не буду замінаць, пайду...— сказаў Залога.— А куды вывозіць будуць, не гаварылі?

— Пад Магілёў, у піянерскі лагер.— У вачах у Лашкова з’явілася не то жорсткасць, не то рашучасць.— Скажы там Клімаўскому, каб прыехаў ці пазваніў мне... як штык!

— Добра, перадам,— сказаў Залога і, павесялелы ў душы, выйшаў з сельсавета.

Густа, неяк тужліва шумеў лісцем дуб, ад яго цераз дарогу шырокаю чорнаю посцілкаю ляжаў цень. У лужыне, берагі якой акаймавала зялёная бросня, купаліся вераб’і. Калі Залога наблізіўся, яны падняліся і, голасна цвыркаючы, паляцелі. Заклапочаны, але з лёгкім сэрцам, што недарэмна схадзіў, ляцеў у Залівонаўку Залога. Не птушка ён, канечне, не верабейчык, але памаладзеў быццам. І тры кіламетры дарогі не здаліся пакутлівымі, як здаваліся тады, калі ішоў у сельсавет.

Час быў абедзенны. І Залога падумаў, што якраз дома павінен быць Клімаўскі. Трэба адразу перадаць яму просьбу Лашкова.

На двары Клімаўскіх, схіліўшыся над белай цынкавай балеяй, Насця мыла бялізну. Яна была ў сіняй сукенцы, стаяла спінаю да вуліцы ў лужынцы сівой мыльнай вады. Залога замарудзіў крок. Насця яго не бачыла. Ці то ад стомы, ці ад гарачага сонца, што пякло ўсю дарогу ў твар, да скроняў прыхлынула кроў, затухкала. Ён сумеўся. А можа, і Насця таму віною і якраз недарэмна раўнуе яго Пятро? Можа, ён нешта заўважае, чаго не бачыць сам Залога? А што, калі і праўда яго старое сэрца адгукаецца як-небудзь на жанчыну, ды ён не можа, чарвівы пень, яго зразумець...

Залога кашлянуў. Насця разагнулася, кончыкамі пальцаў абцягнула з клубоў сукенку. Заўсміхалася. Шчокі расчырванелыя, гараць, як памідоры, і зубы такія белыя, што ў Залогі вочы самі зажмурыліся.

— Добры дзень, Данілавіч! — Яна не збянтэжылася ад нечаканасці, падобна, абрадавалася яму.

— Ці дома Пецька? — спытаў Залога.

— Якраз няма!..— Насця гулліва цыўкнула позіркам, і ён разгубіўся. Яна глядзела на яго вясёлымі, крыху прымружанымі вачыма.

— А я з сельсавета...— іншым разам Залога так адразу не сказаў бы, чаго зайшоў, пацвяліўся б, пакрыўляўся б. Старому ж, як дзіцяці, абы пазабаўляцца.

— Перадаць што? — Усмешка зляцела з Насціных вуснаў.

— Лашкоў прасіў, каб Пецька пад’ехаў ці пазваніў...

— Кожны дзень то туды, то сюды... Зацягалі ўжо яго.

— Важнае дзела...— Адразу, а цяпер яшчэ больш здзівіла Насцю, што Залога нейкі сёння дужа строгі, заклапочаны, і ёй кальнула ў сэрца: «Ці не стрэслася зноў якая бяда?» Гарэзлівасць з твару ў яе прапала, каля вачэй сабраліся маршчынкі.

— Якое? — як бы наперахапкі спытала яна.

— Я і кажу — важнае... Дзяцей будуць эвакуіраваць,— сказаў Залога наўмысна гэтае грувасткае слова, каб па-сур’ёзнаму ўсё было.

— А божачка!..— Насця хапілася выціраць фартухом рукі.— Што ж рабіць? А з Лютаўцоў будуць?

У Насці ў Лютаўцах жылі бацькі, у іх быў вялізны сад, пчолы, і яна часта аддавала туды дзяцей. І цяпер яны былі там.

— Не ведаю. Скажуць...

З твару ў Насці вобміг схлынула чырвань, ён стаў белы.

— У мяне гэтыя дні галава проста раскалвалася...

— Не панікуй.— Залога дакрануўся да яе пляча.— Не вайна ж...— Ён затрымаў руку, а тады паволі адняў яе, быццам пагладзіў Насціна плячо. Яму хацелася суцешыць Насцю, проста па-чалавечы пашкадаваць. Яму ўжо нічога не страшнае, адно пекла перажыў, кроў бачыў... А Насця ж вайны не помніць, зусім маленькая была. Злякнуцца можа. А ёй раджаць яшчэ трэба, кабета маладая. А яго песенька спета. Колькі тых гадоў асталося паліпець... Жыць, канечне, усё роўна хочацца. Надта тужліва становіцца, калі бачыш, як жыццё вакол цябе кіпіць-бяжыць, маладое, ненасытнае, імклівае... А ты ўжо адцвіў, асыпаўся, ссівеў, як лунь. Адным і цешыш, што застанецца нешта пасля цябе — як кажуць, можа, добрая трава, а можа, атрутная. Пакуль за дзяцей нібыта не сорамна. Канечне, прыязджаюць рэдка... Юрка з Магілёва калі-нікалі пакажа вочы, а Колю носіць па свеце, сёння тут, а заўтра там... Толькі двух сыноў і прыстараліся з Марусяю. Малавата... У яго бацькі было семера дзяцей: два хлопчыкі памерлі, дзяўчынка ў вайну загінула, астатнія жывуць.

— Не вайна ж,— паўтарыў Залога,— туды-сюды, і ўсё на месца стане.

— Добра, што сказалі...— Насця з удзячнасцю глянула на Залогу.

— Не забудзь жа, перадай Пецьку. Прашу цябе...— хацеў сказаць нейкае ласкавае слова, але яно не ўскочыла ў гэтую хвіліну на язык, перасела ў горле.

— Перадам, перадам,— спахапілася, як ад сну ачнулася Насця: відаць, забыла ўжо на Залогаву просьбу, так аглушыла яе навіна. Не выйшла ў іх сёння з Залогам вясёлай гаворкі — столькі турбот звалілася.

І Залога пайшоў з двара трохі знявераны, з роспачлівымі думкамі ў галаве.