Паэмы

1

У сны ўвайшлi твае сланы.

Ступалi за сланамi сны

I не належалi мне болей.

Іх сніў

не ў сутарэннях болю,

А ў храме радасці

манах.

Я з босых ног ягоных прах,

Схіліўшыся, сабраў рукамі,

I прахам асвянціў чало...

I, паўшы ніц, спытаўся:

— Свамі[6],

Скажы мне:

што са мной было?

2

— У сны твае

ўвайшлі сланы, —

Сказаў манах. — Але яны

Сваім ісці павінны шляхам.

Чало, што асвянціў ты прахам,

Вадой асвенчана святой.

Шлях з веры ў веру — шлях не твой.

3

"Чаму?" — спытаўся я не ўслых.

Не ўголас ён сказаў: "Ты з тых,

Чый шлях — зваротны.

Да чужых

Святых

ты рушыў са сваімі".

"Святыя могуць быць чужымі?" —

Здзівіўся я.

Нібыта ў шкло

Задымленае, глянуў Свамі,

I дым шкляны праплыў між намі,

Пусты, як тое, што прайшло.

4

— Устань, — сказаў манах. — Ты ніц

Дарэмна падаеш, прыкуты

Да саркафагаў і грабніц

Англійскіх могілак Калькуты.

Ты ў Індыі, — казаў мне Свамі, —

Але дарма марнуеш дні,

Упёршы вочы ў камяні.

Пустыя сны пад камянямі.

Усе, хто зараз сніць іх тут,

Дарма прайшлі свой шлях пакут,

Канаючы ад малярыі.

— Не, — я сказаў. —

Бо тут

Марыя.

— Ты знаў яе? — спытаў манах.

5

Гаруда, белы Божы птах

Ляцеў — далёка ад Калькуты,

I двух аблокаў парашуты

Нёс тым, хто страціўся ў гарах.

— Марыя, нам уніз пара, —

Прасіў я, змучаны гарамі.

"Ты знаў яе?" — пытаўся Свамі.

6

Мандара, Божая гара

Вяршыняй падпірала неба.

"Знямогшы без вады і хлеба,

Аслепшы без павадыра,

Зблукаўшы шлях — з якой пары я

I для чаго я тут, Марыя?"

— На тое, каб адолець шлях.

7

"Ты знаў яе!" — сказаў манах,

Падаў задымленае шкло,

I, як пры сонечным зацьменні,

Я ў шкло зірнуў...

Мільгалі цені,

Глядзеў я, што са мной было.

8

Увесь у жоўта-залатым

Стаяў манах на небасхіле,

Упэўнены ў спрадвечнай сіле

Таго, што свет заве пустым.

— Тут выйсце ў неба, — мовіў ён. —

Пераступаю я закон,

Наблізіўшы да зор жанчыну.

Ды шлях адолены. Прычыны

Для апраўдання мне стае,

Каб паказаць дарогу тую,

Дзе Веду зведаеш святую,

Марыя! Зоры ўсе — твае...

I ён накінуў на яе

Апратку жоўта-залатую.

9

— А хто за мной?

— Няма каму.

— А спадарожнік мой?

— Ён следу

Твайго не ўбачыць, бо яму

Час не настаў спасцігнуць Веду.

Ён вернецца. А ты — ідзі.

10

— Ты судзіш, Свамі?

Не судзі,

Я знаў яе, таго даволі.

Глядзі, як шкло іскрыць на сколе,

Ды што ў тых іскрах для сляпца?

Зваротны шлях — сляпы. Ніколі

Яго не пройдзеш да канца.

Па ім

вяртаешся ні з кім.

11

Плыў над зваротным шляхам дым

Ад Індыі да Беларусі...

— Я не хачу ісці па ім,

А незваротнага — баюся.

Шлях там,

дзе ўперадзе — сляды.

12

— Той шлях, — сказаў манах, — нікуды,

Па тых слядах мільёны люду

Сышліся ў гурт, у гарады.

У храмы іх, у іх суды

Ты б з Індыі вярнуўся, ды

Сюды прыходзяць адусюды —

Адсюль ісці няма куды.

13

Я ўніз ішоў.

Гара з гарою

Перагукаліся, сырою

Прасцінай поўз па схілах снег...

Лавіна!

Я дарма пабег

Па камянях,

па скалах слізкіх...

Дні прабягаючы, гады,

Не змог я збегчы гэтак нізка,

Каб падаць не было куды.

14

Лавіна падала —

на схіле

Раз'юшана, у самай сіле

Дагнала, душна абняла.

— Марыя! — крыкнуў я. — Марыя!.. —

I ўкрылі крык снягі сырыя.

15

Манах сказаў: "Яна дайшла

Дарогай Вед амаль да межаў,

З якіх звароту ўжо няма,

А ты вярнуў яе. Дарма".

16

Я не вяртаў. Лавінай снежнай

Яна вярнулася сама

Па камянях, па скалах слізкіх.

17

— Ты дзе была, Марыя?

— Блізка.

— Чаму на могілках англійскіх

На камені тваё імя?

— Бо шлях адолела дарма, —

Сказаў манах. — Бо не жанчыне

Пакінуць свет дарогай Вед,

Бо светам стаўся ёй паэт

Англійскі ў афіцэрскім чыне.

18

За нораў дзёрзкі і бунтоўны

Ён з метраполіі раптоўна

Адпраўлены ў Калькуту быў.

Тут ён гібеў, страляўся, піў,

Блукаў, зваротны шлях згубіў —

I ў дом патрапіў малітоўны.

Бог ведае, што за хімеры

Жылі ў англійскім афіцэры,

Ды выдумаў сабе паэт,

Што вернецца місіянерам

Дамоў, што прагне новай веры

Стары ягоны добры свет.

Ён кінуў піць. Пісаў увішна

Евангелле ад Рамакрышны,

Ствараў хімеру: Веру Вер.

Як сноб, на англіцкі манер

Хрыста аспрэчваў афіцэр.

Паслаў ерэтыка Ўсявышні

У горы.

Перад ім гара

Мандара ўстала — брама ў неба.

Аслаблы без вады і хлеба,

Аслеплы без павадыра,

Караскаўся ён за хімерай

Дарогаю, якой не верыў,

Бо верыць не прыйшла пара.

I скінула яго гара

Лавінаю...

Яго ў снягах

Знайшла Марыя ледзь жывога,

Адняньчыла, нібы малога,

I, не адпрэчыўшы зямнога,

Згубіла свой нябесны шлях.

19

— Вам не ўзляцець, — сказаў манах,

Пакуль зямля цяжарыць крылы...

20

...Яна знайшла мяне, накрыла

Апраткай жоўта-залатой,

Сказала: "За мяжой пустой

Сырая снежная магіла —

I ў ёй усё, што я любіла".

21

"Шлях з веры ў веру — шлях не той?"—

Спытаўся я,

і з вуснаў строгіх

Пачуў адказ: "Адзін са многіх".

22

— То ў чым віна мая, Марыя,

Калі парывы ветравыя

Нясуць, нібыта дым шкляны,

Душу

зблуканымі шляхамі?

2З

— Перад усімі, — мовіў Свамі, —

Нябесныя шляхі віны.

Зямным — зямное.

Дзеці самі —

З малога цешацца яны. —

I шкло іскрылася між намі,

Клубіўся ў ветры дым шкляны.

— I Веда Вед,

I Вера Вер —

Хімерныя, калі на згубу,

Адняньчаны, ідзе да шлюбу

Паэт, англійскі афіцэр.

Калі спасцігнуць Веду свету

Жанчыну абірае лёс,

А тая таямніцу гэту

Лавінай кідае з нябёс

Пад ногі выхрысту-паэту,

То ўсё дарма: і рух, і мэта,

Куды б дарога ні вяла…

24

— Марыя, ты ўсё ж там была.

Скажы мне, што там?

— Дзе?

— У Бога.

— Нічога там няма. Дарога.

25

Сінеча холаду начнога

Над Гімалаямі плыла.

Сыходзіліся ў храм начны

Індусы —

там спявалі хорам,

Там пакланяліся яны

Таму, пра што і думаць сорам

У Англіі...

Крывёй жывой

Жыццё бруілася, як брага,

Густой хісталася травой

У хвалях Інда, водах Ганга,

Гатовае па волі Брамы

Само сабой ахвяраваць,

Яно глядзела ў вочы Ямы,

Не баючыся паміраць,

Спазнаючы сябе, вякамі

Зямную трушчыла кару

I ўзносілася ўвысь хрыбтамі

Высокай Хары і Меру,

Каб там, дзе ўжо няма нічога,

Дзе абрываецца дарога

I зноў вяртае на зямлю,

Змяя пацалавала Бога,

I Бог пацалаваў змяю.

26

— Злуеш, Марыя?

— Не злую.

27

— Адзін адному вы не суддзі, —

Сказаў манах. — Яна праз суцці[7]

Прайшла, застаўшыся ўдавой.

Той афіцэр англійскі, той

Паэт, сасланы за разбой,

Сектантам стаў,

ахвяраваў

Марыю, што жыла ў Марыі,

Прызначыўшы яе кастру,

Як сам сканаў ад малярыі...

28

За ёй падняўшыся ўгару —

Адзін спускаўся ўніз з гары я:

"Марыя, калі я памру,

Дзе мы сустрэнемся, Марыя?"

— Тут, дзе маланкі шаравыя

Высокай Хары і Меру,

У храме, лотасам сагрэтым,

Дзе Вішну абвіла змяя;

Тут, толькі тут, бо ў свеце гэтым

Ёсць Індыя, адна планета,

I ўся астатняя зямля.

Чакай свой час, сваю пару.

29

— Марыя, калі я памру,

Ты скажаш, што там?

— Дзе?

— У Бога.

30

"Нічога там — адна дарога

Ды зор ахвярнае святло..."

31

— А ты б хацеў, каб там было

Што-небудзь? — запытаўся Свамі.

— Каб Індыя была...

32

Над намі

Нябёс задымленае шкло

Мігцела зорамі і снамі.

Са сноў сыходзілі сланы.

33

Ступалі след у след яны

На свой зваротны шлях.

Манах

Мне ў прыгаршчы насыпаў прах,

Сказаў: "Ідзі, нясі дадому,

Развей на родных берагах.

Не суддзі мы адзін адному".

— Марыя!.. —

голас у гарах

Прапаў, не чутны мне самому.

Гаруда, белы Божы птах,

Сарваў з Мандары

кветку сому

I кінуў на зваротны шлях.