Пра тое, як я... [13 несур'ёзных апавяданняў]

Пра тое, як я ўпершыню за мяжу збіраўся

У апошні год застойны за мяжу мяне паклікалі. Блізка зусім, на ровары можна даехаць, але ўсё ж — за мяжу, на той бок невядомы.

Чаму б не паехаць, калі й час выпаў добры, і грошы на дарогу неяк самохаць набеглі, і ў грудзях настрой гітарны варухнуўся, і з таго боку несавецкага, паперынай запрашальнаю ветліва махнуўшы, гукнулі праз драты калючыя: пры-я-яздж-жа-ай!

Паабяцаў я, што прыеду, і пабег у АВІР.

У АВІРы не валаводзілі, імгненна ўсё зрабілі. Ды што там імгненна,— проста рэактыўна квіткі ўсе падкнопілі, матузкі ўсе падшнуравалі, пячаткай сіняю анкету маю выязную надзейна прыдушылі і да ўсяго — у пакой светлы зайсці папрасілі. Нешта ўдакладніць захацелі, чаго ж яшчэ.

У пакоі светлым дзядзька аднавокі сядзеў. Немалады, у гадах ужо дзядзька. Над ім карціна шырокая вісела, а на карціне — Кастусь Усцінавіч газету «Правда» чытаў.

Утульна мне ў пакоі светлым здалося, неяк па-сямейнаму цёпла паказалася. Зусім не так, як на вакзале.

Дзядзька аднавокі анкету маю адсунуў, папку чырвоную з надпісам «Сусед» аднекуль з-пад сябе выкалупнуў і прамовіў радасна:

— Гэта вельмі добра, што Сусед ваш з трыццатага года нараджэння. На фронце, значыць, не быў...

— Не, не быў,— адказваю ўпэўнена, а сам пры гэтым вейкамі лып-лып здзіўленае раблю: пры чым тут Сусед мой, думаю.

— I ў паліцыі, відаць, таксама не служыў? — Тут дзядзька прыўскінуў над сталом сваё вока асляпляльнае, а на папцы чырвонай рашуча матузкі сінія распусціў.

— I ў паліцыі не служыў,— кажу спакойна, але ж лыпачы свае не магу спыніць. А пятамі схаванымі дык зусім жыватрус адчуваю. Бачу, што паміж мною і дзядзькам аднавокім гаворка лысая пачынаецца, згодаю непрычэсаная.

— Так , вы з мястэчка N палескага,— нібы сам з сабою гаворачы, разважліва прамармытаў дзядзька, заплюшчыў вока баявое, нешта, мабыць, успомніў вельмі значнае, напружыўся і тут жа падкінуў пытанейка далікатнае:

— А ўласаўцы ў мястэчку N стаялі?

— Не ведаю,— схлусіў я.

— Стаялі, і вы пра гэта знаеце, вам Сусед расказваў!

Я пачырванеў, як школьнік:

— Прабачце, забыўся... з галавы неяк выпала.

— Не хлусіце болей,— параіў дзядзька і зноў узяўся за сваю папку чырвоную з матузкамі сінімі.

— Не буду,— паабяцаў я.

— Расказвайце.

— Што расказваць?

— Ну, калі вы з мястэчка N палескага, то пра Суседа расказвайце...

— А-а...

— ... пра тое, як Сусед ваш да іх бегаў! Кароткае іх прагучала трыбунальна.

— Толькі адзін раз і прыбягаў! — запярэчыў я рашуча.

— Ведаю, што адзін,— суняў маё хваляванне дзядзька аднавокі,— але прыбягаў — чаму?

I тут зразумеў я прыгнечана, што за дзве капейкі ад дзядзькі цікаўнага не адчэпішся, таму, не думаючы доўга, выклаў адразу ўсе залатоўкі свае:

— Чаму? Папрасіць з пісталета стрэльнуць, вось чаму...

— Правільна, так і было,— пахваліў дзядзька,— і што ж, далі яму стрэльнуць?

— Далі.

— Куды страляў?

— У неба.

— Колькі разоў?

— Раз усяго...

— Усё супадае, усё так і было,— пачуў я нечаканае заключэнне,— сапраўды, страляў ён адзін раз з пісталета ТТ узору Трыццатага года, калібр 7,62 міліметры...

Дзядзька змоўк, спахмурнеў, схаваўся ў нейкія ўспаміны патаемныя.

А я падумаў пра Суседа свайго, таго колішняга хлопчыка трынаццацігадовага,— рызыканта вялікага. Была вайна, у полі і ў лесе стралялі, і яму таксама захацелася стрэльнуць, і ён не з'еў сваё сала пастушкоўскае, заплаціў ім за выстрал у неба.

Дзядзька прачнуўся:

— Дык вы разумееце, што гэта за пляма? Сусед ваш страляў з уласаўскага пісталета!

— Пісталет не ўласаўскі, а ТТ, Тульскі Токарава, вы ж самі сказалі,— пачаў я хітраваць.

— Пісталет варожы! — растлумачыў дзядзька.— I за адзіны стрэл з яго ваш Сусед свядома прынёс уласаўцам сала. Так?

— Прынёс,— уздыхнуў я, і ў пакоі светлым яшчэ больш пасвятлела.

— Дык выходзіць, што ён карміў чужую армію разбойную!

Ехаць за мяжу мне расхацелася, і з усіх думак блытаных адна ясная выплыла, чыста экстрэмісцкая: зараз падымуся і смальну гэтаму гарбылю аднавокаму ў вуха парасячае.

Дзядзька ж авіраўскі далей мудра пракурорстваваў:

—... і маючы такога Суседа вы за граніцу збіраецеся?

Тут мой экстрэмізм падпольны абачліва саступіў сцежку класіцы выратавальнай. Класіка выйшла крыху зыначаная, пад сітуацыю падагнаная.

— Сусед за суседа не атвечает! — крыкнуў я на ўвесь гэты пакой светлы.

Мне пашанцавала.

Добра, што крыкнуў я моцна, голасу не пашкадаваў.

Мяне пачуў сам Кастўсь Усцінавіч. Той самы, што на карціне шырокай. Ён заклапочана згарнуў у трубку газету «Правда» і сцёбнуў ёю па патыліцы авіраўца аднавокага. Сцёбнуў і астматычна выдыхнуў:

— Не забывайце, таварыш, гэты афарызм гуманны!

— А я й не забываю,— сцяўся дзядзька пакараны. Ён крутануўся тварам да правадыра.

О, метамарфоза нечаканая! Дзядзька ўжо апраўдвацца мусіў:

— Вы не падумайце, Кастусь Усцінавіч, што я да Суседа нашага таварыша маладога нешта падазронае маю. Зусім не. Я ж разумею, што Суседу ягонаму было тады толькі гадкоў трынаццаць. Я разумею, што ён у небе страляў. Няхай з пісталета варожага, але ж у неба. Праўда, сала нашае ворагу аддаў.

— Сала шкада,— згадзіўся Кастусь Усцінавіч.

— Але гэта нічога,— ажывіўся дзядзька,— бо ўсё пасляваеннае жыццё Суседа прайшло па нашых, па савецкіх законах. Зараз ён шостым сакратаром аднаго гаркома палескага працуе. А пра яго, нашага таварыша маладога (дзядзька аднавокі на мяне паказаў), далажу вам, Кастусь Усцінавіч, толькі самае добрае. Сумленны, правераны малады чалавек, анкету чыстую мае. Бацькі ў яго цудоўныя. Можна смела пускаць. А пра Суседа ягонага я так... для памяці спытаў. Стрэл гэты ў анкету не ўпішаш, а забываць не варта.

— Не варта,— згадзіўся Кастусь Усцінавіч і параіў,— але й валаводзіць з нашымі грамадзянамі маладымі таксама не варта.

— I я пра тое ж! Няможна валаводзіць! Няхай наш таварыш малады едзе за мяжу, няхай на здароўе па Еўропе ходзіць, толькі...

— Што толькі? — Кастусь Усцінавіч здзекліва пасміхнуўся.— Зноў Сусед?

— Ды не! — закруціўся дзядзька авіраўскі.— Я пра іншае... Паверце, я вельмі рады, што нашаму таварышу маладому і час выпаў на паездку добры, і грошы на дарогу самохаць набеглі, ажно ў жмені не стоўпяцца, і цудоўна, што ў грудзях ягоных маладых настрой гітарны варухнуўся, а самае лепшае дык тое, што з таго боку несавецкага яму паперынай запрашальнаю махнулі ветліва. Я сам з балкона авіраўскага бачыў тое памахванне і сам жа з балкона афіцыйна закрычаў праз драты пагранічныя, калючыя: прыедзе, прыедзе ваш сябар! Не хвалюйцеся!..

Дзядзька аднавокі адсопся, адпачыў секунду і, не азірнуўшыся на мяне, зноў языкаваць кінуўся:

— Дык я не пра гэта ўсё, Кастусь Усцінавіч, я пра іншае... я наперад кідаю, наперад разважаю. Скажам, наш таварыш малады ваенкамату спатрэбіцца. Га? Ну раптам ваенкамат захоча радавога запасу (тут дзядзька маё прозвішча назваў) на рубяжы абаронныя паставіць. А ў гэты самы час, калі ваенкамат захоча, наш радавы запасу будзе па Еўропе хадзіць. Што тады?

— Праблема? — Кастусь Усцінавіч пачухаўся на карціне шырокай.

— Я не скажу, што праблема вялікая, так сабе праблемка,— супакоіў правадыра дзядзька,— можна сказаць, што праблемка зусім аніякая. Больш таго, праблемка простая, як шомпал. Усяго й зрабіць трэба, што нашаму таварышу маладому зараз жа ў ваенкамат збегаць, тут недалёка, і ў ваенкома нашага на два тыдні ў Еўропу адпрасіцца.

— А што,— усцешыўся Кастусь Усцінавіч,— збегайце, малады чалавек, адпрасіцеся. Няхай на анкеце ваенком напіша, што адпускае вас.

На гэтым ён змоўк, глыбей у карціну адсунуўся і нанова газету «Правда» разгарнуў.

Замаркочаны, выйшаў я з пакоя светлага.

Нават не падзякаваў ні Кастусю Усцінавічу, ні дзядзьку аднавокаму.

Зрэшты, за што ім дзякаваць, асабліва дзядзьку?

У Суседа майго, цяпер высокапартыйнага, коршакам учапіўся.

Бяда такая — з пісталета стрэльнуў.

Смех!

Не сынам жа палка ўласаўскага быў...

У ваенкамат прыйшоў я з настроем нулявым. Увесь перакручаны прыйшоў. Злы. Адна палёгка, што ваенкамат — не гастраном, чаргі ніякае, таму на ваенкома я адразу наскочыў.

Ваенком — з ордэнам Вялікай Айчыннай — анкету маю ўважліва прачытаў, пасля перачытаў, вочы пацёр, на мяне тройчы паўзіраўся, моўчкі ад ілба да патыліцы думку нейкую паганяў, зноў на мяне паглядзеў і, як той авіравец аднавокі, папку чырвоную з надпісам «Сусед» аднекуль з-пад сябе выкалупнуў і тыя ж самыя матузкі венозна-сінія распусціў пагрозліва.

I раптам не пытанне — аперкот у сківіцу самую:

— Дык Сусед ваш нарадзіўся ў трыццатым годзе?

— О-о-о, толькі заокаў я, ды тут адна каманда, і гэты законнік пачне зараз пра фронт пытацца...

Які ж я здагадлівы — так і выйшла!

— На фронце, вядома ж, не быў?

— Не быў,— прашаптаў я і пашукаў на сцяне Кастуся Усцінавіча выратавальнага.

У кабінеце ж ваенкома ніякіх партрэтаў не было, толькі на сейфе прымасціўся бюсцік Суворава.

— I ў паліцыі не служыў? — рытарычна спытаў ваенком і сам жа ўдакладніў, нібыта памог мне,— па малалецтву...

I тут мяне ўзбурыла, што называецца, закруціла і, як таго сабаку шалёнага,— па цаліку сакавіцкім панесла.

— Ён да ўласаўцаў у мястэчку N бегаў! — ускінуў я над сталом ваенкомаўскім усе свае кулакі фіялетавыя.

— Да ўласаўцаў?! У мястэчку N?! — замілавана, па-дзіцячы ўсклікнуў ваенком.

— Да ўласаўцаў! — Ад крыку ў мяне й вушы зрабіліся чарнільныя.

— Бегаў?! — усё з тым жа замілаваннем дзіцячым перапытаў нечакана памаладзелы ваенком.— У мястэчку N?

Я нічога не разумеў, абсалютна нічога не цяміў — адкуль замілаванне гэтае? з чаго ў ваенкома сліна такая?

Я толькі бачыў, што ваенком то на паверхні боўтаўся, то з галавою патанаў у глыбокай палонцы пачуццёвай, поўнай нейкай экзальтацыі цьмянай.

У два словы кажучы: гінуў чалавек.

Па-рыцарску я кінуў яму саломінку выратавальную, яшчэ раз пацвердзіўшы:

— Так, бегаў... У нас, у мястэчку N палескім у сорак трэцім уласаўцы стаялі і за кавалак сала дазволілі Суседу майму з пісталета стрэліць...

Мая саломінка выратавальная ператварылася ў галіну пальмавую, бо...

Ваенком падбег да мяне, абняў і пацалаваў. Ваенком рухаўся вулканічна. Усё на ім было гарачым, нават пагоны. Ордэнам Вялікай Айчыннай ён абпаліў мне шчаку.

Дык за сала далі стрэльнуць! — ваенком толькі што не лямантаваў, сціскаючы мае плечы цывільныя. Віхура шчасця неўтаймавана шалела ў ягоным старым целе ваяцкім. На вейках настальгічна блішчэлі слёзы. Нарэшце ён схамянуўся, адпусціў мяне, узяўся за анкету маю:

— Што мне напісаць трэба?

— Напішыце ў левым кутку верхнім, што з першага ліпеня ажно па пятнаццатае вы не будзеце браць мяне на зборы вучэбныя, і падпішыцеся.

Ваенком напісаў, распісаўся і прыляпіў да ўсяго пячатку сонцаўсходную.

— Перадайце Суседу вашаму прывітанне,— нечакана папрасіў ён.

— Ад вас? — недаўменна перапытаў я.

— Не! — напужаўся ён.— Не ад мяне асабіста, а так... ад Міністэрства Абароны.

Я развітаўся з ваенкомам, да дзвярэй лёгка павярнуў, а на душы — ні ўсмешкі, ні зернятка светлага.

Здаецца ж, перамог, прабіў сабе сцежку за драты пагранічныя, а ў роце — кісла, і сэрца не спявае — толькі дрыгае. У галаве ж зусім свярботка ўсчалася пякучымі пытаннямі напаленая: хто ж дзядам гэтым крэсельным пра Суседа майго высокапартыйнага насвістаў? З чаго гэта ён — Сусед мой высокапартыйны — у іхнюю памяць склератычную так моцна ўштампаваўся? Чаму...

Выйшаў я з кабінета ваенкомаўскага, дзвярыма не ляпнуў — адно што на нітку жывую прычыніў, шчылінку на валасок пакінуў.

Усё абачліва зрабіў.

У кабінеце ж адразу гаворка пачалася.

— Чый гэта недарасль? — спытаўся ў ваенкома голас.

Голас — бадзёры, арыстакратычны.

— Гэта — ліцьвін малады, Аляксандр Васільевіч...

А, здагадаўся я,— бюсцік Суворава загаварыў. Той самы, што на сейфе. Генералісімус! Ваенком тлумачыў:

—... Сусед ягоны быў отракам у кампанію апошнюю і неяк сала мне на пазіцыю прынёс. Я яму за гэта з пісталета стрэльнуць даў.

— Сала смачнае было? — пацікавіўся генералісімус.

— Не паспеў пакаштаваць, Аляксандр Васільевіч,— сумна прызнаўся ваенком,— пакуль рыхтаваў отрака да стральбы, сала ўкраў бамбардзір з бастыёна суседняга.

— I як ты злодзея пакараў?

— Выбіў гаду вока,— сказаў ваенком.

— Садзеяў недурсцвенна,— пахваліў генералісімус.

19 верасня 1990