Пра тое, як я... [13 несур'ёзных апавяданняў]

Пра тое, як я з Лепшым кампазітарам беларускім пазнаёміўся

Усё пачалося з трэмало тэлефоннага. Не, званіў не Лепшы кампазітар беларускі, гукі дрыготкія пасылаў мне шчыра адзін паэт рускамоўны. Гукі, скажу вам, зусім жалобныя.

Клопат быў у паэта рускамоўнага, неспакой творчы. Паэт сваім вершам на мове рускай упрыгожыў ноты Лепшага кампазітара беларускага. Вершам трагічным упрыгожыў з рыфмамі мужчынскімі!

Але верш гэты, так і сказаў мне паэт рускамоўны, павінен гучаць і па-беларуску. I тут жа дадаў: так аўтар музыкі хоча.

Хіба мог я адмовіць, калі сам Лепшы кампазітар беларускі просіць?! Той самы адзіны на свеце кампазітар, што напісаў тую самую мелодыю рамэотужлівую, што прымушала мяне, дурня пятнаццацігадовага, штовечар у штанах адпрасаваных дзерціся на самы ўскрай Давыд-Гарадка і там, чатыры пальцы за губу заклаўшы, свістам бандзюжным Джульету Сеген пад вярбу гарынскую клікаць і, цалуючы яе, уяўляць са стогнам балотным, што гэта й ёсць яна — тая самая Незваротная, тая самая Незгаворлівая, што пакінула па сабе толькі золкі і туманы...

Згадзіўся я адразу, абнадзеіў паэта рускамоўнага сваім імпэтам творчым і сустрэцца з ім у Палацы Музыкі дамовіўся.

Сустрэліся.

Паэт рускамоўны, чалавек надзвычай дзелавіты, адразу ж пратаптаў мне дарогу да стала венскага Лепшага кампазітара беларускага. Я толькі тое сцяміў, што верш на мове рускай ён мне там, каля стала, пакажа, магчыма, нават запіс магнітафонны дасць паслухаць...

Лепшы кампазітар беларускі не за раялем сядзеў малінавым,— за сталом венскім, і не проста сядзеў, а значком дэпутацкім на далечгук, г. зн. на тэлефон, з усяе моцы налягаў. Са мною, праўда, павітаўся, прысесці папрасіў — і ўсё.

Заняты!

Прысеў я.

Паэт рускамоўны збоку прысябрыўся.

Селі мы, значыць, ногі падагнуўшы, чакаем, а Лепшы кампазітар беларускі па далечгуку размаўляе. Гаворка ягоная з субяседнікам нябачным пад знакам largo адбываецца, пад знакам рытмічным праходзіць — у тэмпе самавітым.

Сваімі словамі далікатнымі перакажу яе, гаворку гэтую дуэльную.

З таго пачну, што ў момант гэты Лепшы кампазітар беларускі ў начальніка нейкага высокага кватэру вымагаў. I не адну кватэру, а дзве.

Адразу дзве!

Мусіць, каб другі раз не званіць, значком дэпутацкім на далечгук не навальвацца.

Удакладню: кватэру першую для кампазітара юнага вымагаў, кватэру ж другую — для дырыжора маладога выскубваў.

Кампазітар юны (мы яго бачылі) стаяў за дзвярыма. Белы стаяў, як матылёк майскі. I ўсё за галаву кучаравую трымаўся.

Дырыжора маладога за дзвярыма не было.

Лёгка здагадацца, што начальнік высокі не хацеў развітвацца з дзвюма кватэрамі. Сапраўды, як гэта можна,— неяк так адразу ды з дзвюма. Не па-нашаму гэта. Не па-савецку.

Лепшы кампазітар беларускі даводзіў, што гэта ўсё якраз па-нашаму і што дзеля гэтых дзвюх кватэр ён спецыяльна з берагоў Масквы прыехаў, прапусціў у Савеце Вярхоўным нейкае паседжанне важнае.

Начальнік высокі тым часам інтэлігентна выбачаўся: тра-та-та, гэта ўсё цудоўна, але ж яму зараз трэба на паседжанне таксама важнае, часу вольнага на бяседу ён зусім не мае, хоць музыку й любіць...

У адказ яму ляцела шляхетнае: вы, таварыш начальнік высокі, са сваімі хлопцамі партыйнымі ўжо семдзесят тры гады засядаеце, а музыкі таленавітыя тым часам без кватэраў ходзяць...

Гаворка па далечгуку відавочна рытмы ваяўнічыя набывала,— хвілінаю зусім у presto пераходзіда.

Кампазітар юны, маючы слых бездакорны, кожны раз на presto ў кабінет заскокваў. Баяўся. Ува мне і ў паэту рускамоўным канкурэнтаў бачыў. А раптам і мы па кватэру?

Трэба думаць, што далей начальнік высокі вучыў дэпутата народнага: дзве кватэры адразу ніхто ў СССР не просіць, трэба адну прасіць.

Лепшы кампазітар беларускі імгненна кансенснуў: добра, давайце адну кватэру сёння, другую — заўтра!

Бедны начальнік высокі, толькі й падумаў я, разважаючы моўчкі пра пераклад будучы.

Тут Лепшы кампазітар беларускі не ў далечгук прамовіў,— у мяне спытаўся:

— Вы адсюль ці знекуль?

— Адсюль,— адказваю.

Кампазітар юны, дзверы прачыніўшы, трагічна зашаптаў з парога, што і ён адсюль, а не з краю чужога. Зашаптаў і яшчэ больш збялеў. Не ведаў матылёк белы, што я перакладаць прыйшоў на мову беларускую верш з рыфмамі мужчынскімі...

Галоп тэлефонны між тым працягваўся.

Начальніку высокаму з пакоя гэтага горача гаварылася: у вас, начальнікаў высокіх, кватэры па сем пакояў, большыя, чым уся плошча Палаца музычнага...

А начальнік высокі, уздыхаючы, гаварыў аб рынку ды ініцыятыве эканамічнай і зноў бажыўся, што надта ж музыку любіць...

Нарэшце Лепшаму кампазітару беларускаму ўсю гэту паэзію слухаць набрыдзела, развітаўся ён з начальнікам высокім, пажадаў яму здароўя добрага.

Пажадаў яму здароўя добрага і, было відаць,— на паласу творчую настроіўся.

Я нагамі сагнутымі варухнуў, перакладаць падрыхтаваўся. I паэт рускамоўны па верш свой песенны палез...

Ды зноў няўпраўка.

Парторг Палаца Музыкі натыкаецца, вачамі заклапочанымі глядзіць.

— Паслухай, парторг,— адразу ж прамовіў да яго Лепшы кампазітар беларускі,— ты ў ЦК хадзіў?

— Хадзіў,— прызнаўся парторг.

— За каго прасіў?

— За дырыжора маладога.

— А за кампазітара юнага забыўся?

— Забыўся...

— Я так і знаў!

— За дваіх адразу ніхто не просіць,— запярэчыў парторг.

— Паслухай, парторг, ты прасіў за дырыжора маладога, што прыпёрся да нас аднекуль, а кампазітар юны адсюль. Наш — кампазітар юны! Ты разумееш, пра што я?

— Дырыжор малады — прафесіянал выдатны,—адбіваўся парторг,— яму кватэра патрэбна. Кватэра!

— Кватэра — гэта капітал, парторг! Б'юся аб заклад, што твой дырыжор малады са свістам нас абстукае, кватэру ўхапіўшы. I года ў ёй не пажыве, як выскрабе на яе дамок з пальмаю пад акном. Пакіне ён балота нашае, парторг! Не верыш? Стаўлю на ўсе твае ганарары інвалютныя!

Пашкадаваў парторг свае ганарары інвалютныя і, не раздумваючы надта, за парог памёўся.

Лепшы кампазітар беларускі яшчэ больш уважліва на мяне паглядзеў і зноў-такі тое ж пытанне падсунуў:

— Вы адсюль ці знекуль?

— Адсюль,— адказаў я з гонарам.

— А я столькі ў сваім жыцці падтрымліваў тых, што знекуль, валацугам усякім памагаў, рабіў іх народнымі артыстамі, кватэру адну за адной выбіваў. А яны... А вы не па кватэру?

Тут узняўся велічна мой калега рускамоўны і растлумачыў:

— Гэта наш паэт нацыянальны, які перакладаць нас будзе!

Лепшы кампазітар беларускі ўзрадаваўся, што я не па кватэру.

— Поэт — это личность!—сказаў ён па-руску. А кампазітару юнаму між тым надакучыла чакаць, дзверы ён штурхануў рашуча:

— Як там з кватэраю маёй?

— Віцёк, пашанцавала табе. Добра, што кватэру ты просіш, а не машыну пральную. Кватэра будзе. Заўтра!

Кампазітар юны калыхнуўся сюды-туды і на падлогу пачаў валіцца. Ад шчасця зусім непрытомны стаў.

Мы з паэтам рускамоўным падхапілі яго, каля сябе прыладзілі.

I хвіліны дохлай не мінула, як нейкі аўтамабіліст пазваніў,— прасіў падфарнікі дастаць на мадэль дзевятую.

— Коля! — адказаў Лепшы кампазітар беларускі. — Падфарнікі будуць!

У кампазітара юнага дыханне яшчэ не выраўнялася, як увайшоў флейтыст Міша Акрабаткін.

У Мішы Акрабаткіна свае праблемы: ягоны далечгук электронны быў безнадзейна састыкаваны з далечгукам суседкі злое. Расстыкаваць трэба. Лепшы кампазітар беларускі імгненна далечгукі гэтыя несумяшчальныя расстыкаваў...

Пасля чыста паголенага Мішы, увапхнуўся нехта доўгі, худы і нямыты. З пашпартам у руцэ.

Як вы самі здагадаліся, з'явіўся адзін з рыцараў багемы.

— Ба-аць-ка! — багемшчык слязіну каўтануў.— Пазыч пяцёрку, а я пашпарт пакіну...

Лепшы кампазітар беларускі пазычыў багемшчыку нямытаму дваццацьпятку і папрасіў толькі пашпарт не пакідаць.

Усе просьбы гэтыя ды візіты цярпеліся намі даволі спакойна, але з'явішча наступнае да сініх плям напалохала, у тры вузлы калашыны звязала.

Спачатку здалёку, а пасля пад самымі дзвярыма начулася працяглае, жудаснае: ааааа! Ажно пяць «а»!

Невыноснае, драматычнае сапрана!

Кампазітар юны, гэты матылёк бляклы, пачуўшы яго, не проста ачуняў, а ў коршака ператварыўся і ўчапіўся нам гузікі абдзіраць.

Мы з паэтам рускамоўным пачалі мужна бараніцца.

Пакуль бараніліся, не ўбачылі, як уляцеў у кабінет віхор цалінны.

Кабінет здрыгануўся ўвесь, юзам пайшоў.

А далей...

А далей струны раяля малінавага перапляліся, папера нотная закружылася, і батальён прусакоў аглушаных дружна выбег з Палаца Музыкі калоннага на пляц Саборны.

Ратуючыся, мы з паэтам рускамоўным упалі на падлогу, прыціснулі сабою кампазітара юнага. Ён жа і пад намі не супакойваўся, гузікі нашыя лупіў, не шкадуючы.

Лепшы кампазітар беларускі апынуўся на раялі.

А сапрана драматычнае не змаўкала — завывала, скавытала, енчыла.

Калі ж папера нотная супакоілася і на нас уся чыста пападала, калі струны раяля малінавага расплятацца пачалі і па адным з пляца Саборнага прусакі сталі вяртацца, калі «ааааа» дзікае ў «ыыыыы» невыразнае перайшло, толькі тады мы галовы пападымалі, толькі тады мы кабетку маладую ў калготках доўгіх над сабой убачылі.

— Ыыыыы,— гаварыла яна і паказвала некуды на дзверы.

Ясна было, што не ў калідор пальчык яе накіраваны, а некуды значна далей.

Кабетка, кабетачка! Маладзічка такая няшчасная. З яе касметыка сыпалася тынкоўкаю мініяцюрнаю, ну проста элегантна адвальвалася касметыка на патыліцы нашыя набраклыя.

— Пусціце мяне! — зароў пад намі кампазітар юны.— Гэта жонка мая!

Жонка?! Мы пусцілі.

— Анжэлачка, ты даведалася! Анжэлачка, ты ўжо знаеш усё! — радасна крычаў кампазітар юны.— Але ж навошта гэтак радавацца?

— Чаму радавацца, пень?! — Анжэлачка схапіла свайго моцарта ашалелага за нос.— У мяне ў ЦУМе сумку пырнулі, усё ляпнулася... Ыыыыы...

— Што ляпнулася, Анжэлачка? — кампазітар юны забыўся вызваліць нос, таму пытанне ягонае глуха, як пад сурдзіну, праскрыпала.

— Усё, што ў сумцы было, казёл! — удакладніла Анжэлачка.— З талонамі на гарэлку ў прыдачу.

Яна адштурхнула ад сябе кампазітара юнага і села зняможна на клавіятуру далікатную раяля малінавага.

— Ратуйце! — кампазітар юны цупнуўся на калені.— Талоны прапалі!..

А цяпер зраблю я адхіленне маленькае ў Еўропу шчаслівую. Адхіленне маленькае, але са зваротам здзеклівым. Звярнуцца хачу да кампазітараў ангельскіх ды кампазітараў гішпанскіх.

Хлопцы, ці можаце вы так? Га? Ну, як Лепшы кампазітар беларускі? Ну, талоны ці можаце знайсці, украдзеныя ў гішпанак вашых калготканогіх ды ангелек сухіх? Што? Не можаце? Такая й музыка вашая!

А Лепшы кампазітар беларускі можа!

Вось ён з раяля малінавага саскокнуў, па лістах нотных да стала венскага рашуча падышоў, далечгук накруціў, з некім пагаварыў ласкава,— і праз дзесяць хвілінаў няпоўных талоны ўкрадзеныя знайшліся і ўсё астатняе, што ў сумцы было.

Жонка кампазітара юнага салютна ўзрадавалася, а сам ён, матылёк белы, крылцамі кволымі ўдвая залапатаў.

Сышлі яны, дзякаваць богу, і мы адразу да творчасці кінуліся.

Паэт рускамоўны верш свой на паперы паказаў і магнітафон уключыў.

Лепшы кампазітар беларускі прамовіў: «Пераклад песні гэтае быць павінен...»

Не дагаварыў ён, да канца не растлумачыў мне, якім пераклад песні гэтае быць павінен,— бо тэлеграму прынеслі.

— Вам тэлеграма крамлёўская! — урачыста абвясціла сакратарка тонкаабцасая.

Ого!

Мы з паэтам рускамоўным адышлі ў куток цямнейшы.

Тэлеграма крамлёўская змяшчала заяву катэгарычную. Таварыш Лепшы кампазітар беларускі, гаварыла тэлеграма крамлёўская, Вы прапусцілі на берагах маскоўскіх паседжанне важнае. Адсутнасць Ваша паўплывала дрэнна на вынік галасавання па пытанні пераходу краіны роднае на эканоміку рыначную. Заўтра ж чакаем Вас у наш Савет Баявіты.

Тэлеграму падпісаў заўсёдна абаяльны — т. Нінашаў-Нівашаў.

28 верасня 1990