Пра тое, як я... [13 несур'ёзных апавяданняў]

Пра тое, як яў тэатры падлогу мыў

Гады сямідзесятыя...

Я — студэнцік дохлы, выхаванчык самадзейнасці местачковай, а вакол — Масква тэатральная, Масква афішная. Галаву маю кучаравую духам закулісным прадзімала, алкаголем сцэнічным закалыхвала. Ліхтары бульварныя бутафорскімі здаваліся, а стокішэннікі, фарцоўшчыкі нахабныя, у сваіх акулярах дымных — рэжысёрамі.

Драбяза любая тэатрам пахла!

У аптэках вату прадавалі — Джульеты, а ў гастраномах каўбасу наразалі — Мельпамены.

Вахцёркі старэнькія, што спазналі некалі эмпірэй гімназічны, называлі Станіслаўскага купцом Аляксеевым, а дзяўчаткі-маляры на сваіх рыштаваннях высокіх, густа абкіданых вапнай краплістаю, элегічна ўздыхалі — пра Таццяну Дароніну думалі.

Агні прэм'ерныя драпежна асляплялі дыпламатаў надушаных, абпальвалі на іхніх сурдутах двухбортных каралавыя гузікі. У лімузінах плавіліся перагародкі шкляныя, і штучна пышныя жонкі дыпламатавыя баяліся за свае турнюры.

Тэатралы-шавіністы радаваліся, што Чэхаў у Таганрогу, а не ў Жмерынцы нарадзіўся, а тэатралы-касмапаліты марылі пра тэатр народаў на поўдні Сахары.

Ад воплескаў кананадных пад сцэнаю глухлі каты, і на святло пражэктараў выскоквалі мышы. З лапак і хвастоў палахлівых асыпаўся пылок парфумы французскае.

У перапынках, кавай пырскаючы, сварыліся драматургі маладыя. Гжэчнасць вялікая і малая камечылася, як праграмка. Нават класікі і то страчвалі годнасць хрэстаматыйную. Шэкспір цкаваў Розава, Гогаль — Макаёнка.

Усяго было.

Нястачы ніякае.

Анаго толькі бракавала — білетаў.

I хоць сямідзесятыя, і хоць Масква тэатральная, Масква афішная, а білетамі вольнымі ўсё ніяк не зацвітала.

I хоць каты аглушаныя з мышамі ачамрэлымі, а з білетамі, як з тымі бананамі афрыканскімі,— адно сліну глытай. Так нешта дробнае зрэдку пракідвалася, да пальцаў прыліпала. Але ж дробнае і абы-куды...

А мне хацелася ў той тэатр, што на Малой Броннай славутай, ды ў той тэатр, што на Малой Броннай славутай — білетаў і да вешалкі не было. Ва ўсякім разе для мяне.

Пэўна ж, выпраўка мая дохлакучаравая касіру на зуб не клалася, бо ні разу бронь шчаслівая не зрабілася маёй і ні разу кантрамарка з акенца адміністратарскага не зляцела ў далоні мае гарачыя.

Праўда, разы два мне шчасціла, і хоць са спазненнем, але ў залу глядзельную ўсё ж пратыкаўся... Квіток неяк выдзер з пераплатаю ў аднаго стокішэнніка філёўскага, калі ўжо глядзенне пачалося.

А другі раз на бабулек-білетарвачак сентыментальна наваліўся, слязіну доўгую пусціў, шчыра хлусячы: учора я ў тэатры вашым цудоўным быў і ў сёмым радзе білет камсамольскі забыўся...

Білетарвачкі ў гады трыццатыя, відаць што, камсамолілі ад душы поўнае, трагедыю маю зразумелі, дакумент юнацтва пашукаць пусцілі, але ва ўсе астатнія разы — куралём за дзверы выкідвалі.

Хадзіў я, як той Янка пад вярбой, маркоціўся, усё думаў: як жа гэта ў тэатры любым сваім чалавекам зрабіцца? Як жа гэта клопату білетнага ў вочы не бачыць?

Аж неяк гляджу: аб'яву на дзверы службовыя лепяць. Чытаю і задыхаюся ад таўкачні сардэчнае: тэатру на Малой Броннай славутай падлогамый патрэбен! Не падмятайла ў двары з дзеркачом абшморганым, а майстар лоску ўнутранага, магчыма, на самой сцэне...

Прасіцца кінуўся, не думаючы.

Яшчэ ў парозе, страхуючы сябе, закрычаў слёзна, што я не проста з вуліцы, што я свой, што я — друг тэатра!

Нават дырэктар пачуў.

Узялі мяне і што рабіць адразу ж паказалі: шараваць падлогу, праўда, не на сцэне, а каля вешалкі, ды яшчэ ў вазы-попельніцы, што ў курылцы на ножках бусліных целяпаюцца, ваду наліваць. Каб гэта пажару якога не ўчынілася.

Прыбіранне такое спадабалася мне.

На два пальцы работа.

Увесь клопат, што па вешалцы з анучаю прабегчыся ды з вядром пажарным у курылку скокнуць.

Так і рабіў, не ленаваўся.

I дзесяць хвілін са стрэлкі вялікай не саскоквала, як падлога блішчэла і з попельніцаў брыдотаю не дыхкала. А пасля...

А пасля ў душы маёй спяваць пачыналі скрыпкі пяшчотныя. Рукі свае напаўпралетарскія спаласкваў, ад бруду штаны атрапаў і нішкам, амаль нагінкам, у ложу дырэктарскую ўціскаўся.

А ложа дырэктарская, як тая крыніца фальклорная, заўсёды поўнаю стаяла. Гледачы там фасоністыя падбіраліся, а глядачкі — прыталеныя. Але ж і я тут не лішні: нікога не зачэпваю, у каркі чужыя густа не дыхаю, са шчыліны, нікому не бачнае, крэсельца раскідное, брэзентовае дастаю і па-гаспадарску ўтрамбоўваюся.

За два тыдні ўвесь рэпертуар паглядзеў, праўда, крыху прыпазняючыся на адкід заслоны, бо прыбіранні мае на самыя пачаткі глядзенняў прыпадалі. Ды я не крыўдаваў, за анучу браўся, спяваючы; падлогу, як бляху салдацкую, націраў; у вазы-попельніцы ваду ліў, паплёўваў. Стэрыльнасць аптэчная з рук маіх белым кацянём саскоквала, ва ўсе куткі забягала.

Зусім не хлушу пра стэрыльнасць аптэчную.

Я ж прычындалы прыбіральшчыцкія, тыя, што да мяне былі, памяняў, шчотку старую ды анучу злямчаную — з першага дня выкінуў. Зірнуў на шчотку. Не шчотка — сустаў рэўматычны! Ганьба мне шчоткай такою любімы тэатр падмятаць! А з анучы — мяне ледзьве не вымуціла. Не анучу, нейкую рагожыну ўбачыў, ушчэнт абсвінячаную.

Кінуўся ў цэх кравецкі і на анучу новую два метры каніфасу галандскага выдурыў. А дзеля шчоткі лепшае напачатку ў касцюмераў воўны новазеландскае наскуб, а пасля ў сталяроў кіёк з бамбуку індыйскага вып'яніў. Кіёк той на плашку сандалавую нажывіў,— воўна новазеландская сама да сандалу прысмакталася, у пучкі пабралася і санітарна натапырылася.

Шчоткі гэткае эстэцкае і Меерхольд не бачыў!

Вакол адразу ж: о-ё-ёй ды а-я-яй! Скрозь па тэатры ад здзіўлення вочы вырачыліся: што робіцца, маўляў, якія падлогамыі ў мастацтве з'явіліся!

Праўда, здзіўляліся, я сказаў бы, неяк насцярожана, падазрона, ніхто ўголас не падзякаваў за старанне маё, за жаданне маё падзвіжніцкае — усё-ўсё для тэатра рабіць, нават, калі трэба, канарэек на рэшаце выседжваць.

Падзякаваў толькі адзін чалавечак добры. Не з тэатра чалавечак — з вуліцы. Дзівосны такі, рахманы — не раўня стокішэннікам бульварным.

Перад тым як раптова сустрэцца з ім — усё маракаваў я, як гэта свае страсці мельпаненныя задаволіць, глядзенні ўсе з самага пачатку паглядзець? Трэба ж неяк расклад падлогамыйны змяніць, каб у ложу дырэктарскую адначасова з гасцямі фасоністымі шкрабянуцца.

Ці памочніка пашукаць...

Неяк увечары іду ў тэатр, іду-спяшаюся. Да званка першага часу капля малая засталася, а тут, у дзвярах службовых, хлопец адзін з вачыма бабруйскімі ловіць за руку.

О, думаю, зямляк.

Нехта з артыстаў маладых ці з абслугі тэатральнае.

Зараз цыгарэту папросіць. Ды не.

Хлопец з вачыма бабруйскімі пра цыгарэту й не думае, а пачынае хваліць мяне ды кампліментамі замілаванымі з ног да галавы ўцяпляць.

За што толькі?

А хлопец не змаўкае, блытана гаворыць:

—...наша абшчына падтрымае вас, калі вам цяжка будзе... Клопат ваш чалавечы высока ацэніцца...

— Які мой клопат? — перапытваю ды на хлопца дзіўнага тупа гляджу, вушыма пацепваю.

А ў хлопца вочы не проста бабруйскія — дзве свечкі ясныя, і цюбецеечка нейкая да патыліцы прылеплена.

— Клопат ваш вялікі,— тлумачыць,— кожны вечар вы прыбіраеце чыста-чыста святыню нашу.

— Святыню?

Нічога не цямлю з таго, што чую, а тут ужо й званок першы брамкае. Хачу пайсці, а хлопец гэты, цюбецеечку паправіўшы, за хвіліну кароткую паспявае мне цэлую лекцыю прачытаць пра гады мінулыя майго тэатра любага.

I даведаўся я, што пры цары тут сінагога была, а ў камсамольскія дваццатыя — падмосткі яўрэйскія. I на падмостках тых цуды жывапісныя вытвараў Шагал, а цуды акцёрскія — Саламон Міхоэлс...

— Я з тыдзень назіраю за вамі,— узрушана прызнаўся хлопец,— вы так шчыра працуеце. Нават анучу са шчоткаю памянялі! Да вас ніхто гэтак чыста падлогу не мыў...

Шкрабнуў другі званок.

I з ім, з гэтым званком другім, авантурка дробная ў крыві маёй горача загіялёхкала. Пацягнуў я хлопца зычлівага ў дзверы службовыя, да самое вешалкі давёў. Шчотку бамбукавую з анучай каніфаснаю паказаў і растлумачыў коратка:

— Вы сказалі, што падтрымаеце, калі мне цяжка будзе. Дык падтрымайце, падлогу памыйце. А мне трэба глядзенне сённяшняе з пачатку паглядзець...

Хлопец здрыгануўся ўвесь, за цюбецейку схапіўся. Нешта прамовіць хацеў, але зазвінеў трэці званок, і я пакінуў хлопца, пабег у ложу дырэктарскую выцягваць са шчыліны патаемнае сваё крэсла брызентовае. Я быў аглушаны шумам ніягарскім удачы неспадзяванае. Нарэшце!..

Нарэшце ў ложы я з самага пачатку.

У гэты вечар «Жаніцьбу» паказвалі.

На сцэну выйшаў небарака Падкалёсін (артыст Мартынаў). Я падумаў пра бабулек мурашканогіх, што пры вешалцы тупаюць. Пашанцавала бабулькам — сёння раней дахаты пойдуць. Калі на сцэне Падкалёсін-Мартынаў, «Жаніцьба» заўсёды карацейшаю выходзіць. Калі ж фрак падкалёсінскі артыст Волкаў усцягвае, бабулькі стогнуць, як паланянкі егіпецкія, бо артыст Волкаў — маруда страшэнная, глядзенне кожнае на паўгадзіны зацягвае...

Падкалёсін-Мартынаў паглядзеў уважліва на ложу дырэктарскую, і тут... дзверы за маёй спінаю адчыніліся з трэскам фехтавальным.

Нібы ад позірку ягонага!

Ложа здрыганулася, усе паверылі, што сапраўды ад вачэй таленавітых дзверы адчыніліся.

Я трыумфаваў, звысоку пазіраў на гледачоў фасоністых: ну што, барахольшчыкі, катарсіснуліся?! Адчулі, што значыць мастацтва непадманнае?

Па галаве ды карку маім заскакаў халаднічок застудны.

Я крутануўся, каб гэта дзверы прычыніць, і рукою на нешта мяккае напароўся.

На дырэктара! Ён стаяў у парозе, узброены лютасцю.

Вядома ж, дзверы адчыніліся не ад вачэй таленавітых, трэск фехтавальны з дзвярыма дырэктар учыніў...

Дырэктар схапіў мяне за каўнер, выскуб разам з крэсельцам з ложы і абурана загадаў:

— Ідзі за мной, друг тэатра! Па дарозе я стаў апраўдвацца:

— Таварыш дырэктар, паверце, вашым гасцям дарагім я не замінаў. Я ж толькі хвілінку пасядзеў, не больш...

Ён не слухаў — злы і ў злосці сваёй беспамылковы, як Зеўс. Была б у руках ягоных маланка — спапяліў бы мяне разам з гузікамі...

Меў рацыю класік, усе трагедыі чалавечыя з вешалкі пачынаюцца. Дырэктар жа і прывалок мяне да вешалкі.

— Мыйце падлогу, друг тэатра! — закрычаў ён.— I не здзекуйцеся з людзей!

Я ... здзекуюся! З каго?

I тут убачыў я хлопца з цюбецейкаю на патыліцы. На ягоным локці сагнутым целяпалася ануча каніфасная, а шчотка бамбукавая вытыркалася аднекуль з-за пляча, як штуцэр мікалаеўскі.

— Прачабце, калі толькі можаце,— загаварыў мой памочнік шчыры,— я не памог вам, бо не паспеў сказаць... вы так хутка пайшлі... я не паспеў папярздзіць, што сёння субота!

— Субота?! Ну, дык і што, што субота?

— А тое,— уздыхнуў мой памочнік няўдалы,— што ў суботу мне рабіць нічога няможна.

— Як гэта няможна?

— А так...

— Хто вы такі? — здзівіўся я.

— Габэ абшчыны маскоўскае.

Ах, лабастук я дурны, што вычаўп з яўрэем набожным! Гэта ж так — у суботу яму, маладому, не тое што падлогу мыць, нават раман пра каханне чытаць нельга.

Хлюпанос я ваўкаваты,— чалавека добрага да гароху салёнага давёў...

Застаўшыся сам-насам з анучаю каніфаснаю, памочнік мой нечаканы з думак адчайных пазелянеў на лісце майскае.

Страшэнна баючыся ўчыніць грэх, ён вельмі інтэлігентна папрасіў бабулек мурашканогіх зрабіць за яго прыборку.

Тыя ж адно рукамі замахалі.

Тады ён выскачыў у калідорчык паміж вешалкай і кулісамі і натыкнуўся на артыста М. Казакова, што ў грыме спяшаўся на сцэну.

Шчыра і ветліва мой памочнік цудоўны папрасіў артыста М. Казакова памыць падлогу і працягнуў яму анучу каніфасную.

Заклапочаны артыст засцерагальна хістануўся да сцяны і ўжо думаў бараніцца, але яго мужна засланілі дзве практыканткі-ўгікаўкі, якія, дзякаваць богу, на той момант педагагічна таўкліся за кулісамі, г. зн.— назіралі зблізку за майстрамі-артыстамі ў імгненні перадсцэнічныя.

Артыста М. Казакова практыканткі абаранілі, але гэтак жа мужна абараніць дырэктара тэатра, што раптова з'явіўся за кулісамі, не паспелі.

Памочнік мой залаты, не кідаючы анучы каніфаснае, усімі пальцамі ў дырэктара ўчапіўся і слоўцы такія выслязіў: памыйце, дарагі таварыш, у вешалцы і памяняйце ваду ў курылцы, бо сёння — субота, а я — габэ абшчыны маскоўскае...

Па дырэктары — і не дзіва ж! — пот гарачы равамі шырокімі пацёк.

Дырэктар адразу ўцяміў,— хто вінаваты ва ўсім. Вось чаму з такой лютасцю жоўтаю ён выскуб мяне са сваёй ложы.

Што выскуб так недалікатна — гэта нічога. Зубы ж мае не трэснулі. I што назаўтра з работы папёр, з пасады падлогамыйнае скінуў — таксама бяда малая.

Бяда ж вялікая ў тым, што падумаў пра мяне, як пра стокішэнніка. Зусім пагана падумаў, быццам і папраўдзе я хацеў паздзекавацца з чалавека цудоўнага.

I тое бяда, што ў сваім тэатры любым я не паглядзеў з пачатку глядзення ніводнага.

28 лістапада 1990—13 студзеня 1991