Сярэбраная табакерка

Дзіда-дзедавы госці

Не шукаў наш Дзіда-дзед славы. Хацеў ён спакой нажыць у роднай дуброве. Ён, хай ззяе імя яго, не любіў грукату-стукату. Але пані Сарачынская захацела сыпнуць на Дзіда-дзедавыя вушы яшчэ некалькі шышачак. Цьфу! Дзіда-дзед сядзеў і чытаў кніжку аб тым, як змагацца з капусным чарвяком, і раптам ускочыў з месца.

Да яго слыху даплыло разнастайнае «гу-га». З кожнай хвілінай «гу-га» расло і расло. Адзін голас вырас над усімі іншымі, як вялікі баравік над малымі апень камі:

— Табакерка! Табакерка! Табакерка! Дзіда-дзед на гэта з абурэннем заўважыў:

— Пазнаю голас неўміручай Сарокі, трасца ёй у ікнсі! — і зараз жа схамянуўся: — Пры маім становішчы непрыстойна лаяцца... Няхай Сарока ўпадзе ніц ад дзесяці трасавіц! Дарую ёй паганыя старыя звычкі. (Яму было прыемна ў душы, што яна сюды склікае народ.) Трэба адносіцца больш мякка да ўкаранелых звычак і больш цвёрда да ўкаранелых подласцей.

Дзіда-дзед зірнуў у акно.

Да яго хаткі рухалася вельмі шмат народу: рознага ўзросту, рознага адзення, рознага полу і выгляду. Над імі рабіла кругі Сарока і паказвала:

— Вось тут! Вось тут! У гэтай самай хацінцы! У хацінцы сядзіць Заяц. У Зайца за пазухай табакерка, а ў табакерцы заарыштавана Смерць.

Дзіда-дзед таропіў вочы праз маленькую шыбіну. Яму і страшна і ў той жа час прыемна было глядзець на такую грамаду. Ён раптам засаромеўся немаведама чаго. Ў гэту хвіліну ён хацеў праваліцца праз зямлю разам з табакеркай і разам з той красуняй, што нюхае ў табакерцы тытунь.

Вывяла яго з бяды зноў жа пані Сарачынская. Яна сама вызвалася яму ў памочнікі... Перш-наперш яна ў шматтысячнага натоўпу збірала падаруначкі, шэпчучы кожнаму на вуха:

— На капустку пану Зайцу!

Людзі давалі, не шкадуючы. Пані Сарачынская тут жа раздавала сардэчныя падарункі, назначаныя Дзіда-дзеду, розным лясным птушкам. Яны ўсё гэта хавалі па кустах, у дуплах дубоў, па вяршынях высокіх хваін, у балоце, пад мохам і дзе толькі хочаш.

Сабраўшы ў людзей даніну, пані Сарачынская прывяла першымі ў пакой Дзіда-дзеда шаўца Юрку Дратву і паляўнічага, які зусім нядаўна ледзь не прыкончыў Дзіда-дзеда. Паляўнічага звалі Саўка. Юрка Дратва быў маленькі і худы з рэдкай бародкай. Саўка быў высокі, з русымі вусамі і голеным ружовым тварам.

Ля дзвярэй яны абодва збянтэжыліся і гаварылі адзін аднаму:

— Ідзі ты наперад!

— Ты наперад ідзі!

З няёмкага становішча вывела іх зноў жа спрытная пані Сарачынская. Яна ўзяла іх абодвух пад рукі і падвяла к сталу, дзе сядзеў Дзіда-дзед.

— Дзень добры, пан Заяц!

— Дзень добры пану Зайцу!

— Добры дзень! Добры дзень! — ветліва адказаў ім Дзіда-дзед, хаця на паляўнічага вока ў яго было не зусім ласкавае.

Аднак Дзіда-дзеду было прыемна тое, што сам паляўнічы, імя якога ён заўсёды ўспамінаць баяўся, прыйшоў да яго цяпер з чалабіццем.

Гасцей Дзіда-дзед запрасіў сесці такім тонам, нібы яны дваццаць год ходзяць да яго ў госці.

Тым часам Саўка штурхнуў Юрку локцем у бок. Юрка пачаў:

— Мы, высокапастаўлены пан Заяц, прыйшлі зама цаваць наша першае знаёмства добрай дратвай і падзя каваць за... за... за... за...

— За вечны век,— падхапіў пачырванелы Саўка і пацягнуў левай рукой свой правы вус.

— Бо мы,— далей гаварыў Юрка,— заўсёды думалі пра смерць і гэта... гэта... гэта...

— I гэта нам атручвала жыццё,— дапамог яму Саўка.

— Таму,— перахапіў у яго працяг слоў Юрка,— ад шчырага сэрца мы... мы... мы...

— Дзякуем пану Зайцу! — кончыў Саўка. Дзіда-дзед бачыў, што вочы гасцей куды больш красамоўныя за іх словы. I ён прамовіў:

— Навошта дзякаваць? Суседская справа! Надыдзе час, і вы чым-небудзь адслужыце мнё.— I тут жа ён звярнуўся да Сарокі: — Пані Сарачынская!

Дзіда-дзед з Сарокай аб нечым доўга гаварылі шэптам, пасля чаго Сарока выйшла ў сенцы ды пачала адтуль насіць на стол пачастункі: піва, мёд, гарэлку, вішнёўку, булкі, бліны, сыр, масла, садавіну ды ўсяго ўсяго.

— П'ём на хаўтурах Смерці! — урачыста сказаў Дзіда-дзед, калі пані Сарачынская наліла ўсім у кілішкі.— П'ём за вечнае жыццё!

Ад вялікага хвалявання Дзіда-дзед не мог больш слова сказаць.

— За здароўе гаспадара табакеркі! — крыкнуў ІОрка.

— Будзем піць і не тужыць! — стукнуў у рыфму Саўка.

— I вечна жыць! — падтрымала яго пані Сарачынская.

Зазвінелі кілішкі і раз, і другі, і трэці раз, і без усякага ліку. Развязаліся языкі. Успаміналі старое. Пачаў Саўка:

— Ці памятаеш, пане Заяц, наша апошняе паляванне? Эх, было яно...

— Не будзем пра гэта гаварыць,— прасіў Дзіда-дзед.— Ён баяўся, каб у яго самога не ўскіпяцілася сэрца і каб ён не нагаварыў госцю непрыемных слоў.

— Апошняе паляванне пана Зайца было самае ўдалае! — сказала дасціпная Сарока.— Пан Заяц зрабіўся самым слаўным на свеце паляўнічым.

— Так, так, так! — затакаў Саўка.— Што праўда, то праўда! Гэта ж да мяне, значыцца, збегліся суседзі з вакольных вёсак і давай распытваць, як была справа. Я, значыцца, ім усё расказаў. А яны мне, суседзі, значыцца, от што сказалі: «Ведаеш, Саўка, каб не ты са сваёй стрэльбай, табакерка пана Зайца не зрабіла б таго... таго значыцца...» Паляванне ў мяне пачалося здуру, а кончылася тым, што і Саўка не дурань!

Саўка пацягнуў сябе за вусы і змоўк.

— А ведаеш, Саўка,— сказаў Дзіда-дзед,— я зусім пра гэта не падумаў. Каб не ты, сусед, дык Смерць не сядзела б у мяне тут! — і трах кулаком сабе ў грудзі.

— Давай, Саўка, пачаломкаемся з табой,— сказаў Дзіда-дзед і абняў свайго былога ворага і цяперашняга прыяцеля.

Ім было ў гэты час мора па калена. Пані Сарачын ская полечку танцавала і сама сабе падпявала:

Ёй па-маладзецку прытупваў Саўка, тапырачы вусы, як таракан, і зацягваў сваё:

Тады Юрка Дратва падаіў сябе пару разоў за бараду, завальсаваў, смешна выгінаючыся, і заспяваў тоненька-тоненька:

Дзіда-дзед сядзеў пры стале і прыемна ўсміхаўся. Юрка Дратва кончыў вальс, падышоў да Дзіда-дзеда з просьбачкай:

— Пакажы мне тую штучку... Хачу, браток, сваімі вачыма паглядзець.

Дзіда-дзед рабіў выгляд, нібы не чуе. Пані Сарачын ская танцавала і спявала, аднак ласым вокам пазірала на Дзіда-дзеда і ласым вухам слухала, як Юрка просіць паказаць яму табакерку.

— Пакажы штучку, сусед... Шкода табе, ці што?

На дварэ пахмурнела і паліў дождж. Мнагатысячны натоўп бараніўся ад дажджу, як хто мог. Нельга было цяпер прастуджвацца да смерці, аднак людзям было непрыемна. Гандляры ўсё ж і пад дажджом умудраліся прадаваць свой тавар. Дзіда-дзеду няёмка было, што гэтулькі народу яго чакае. Ён усё зварочваўся да сва ёй няпрошанай памочніцы, і ў яго голасе і вачах была пакута:

— Пані Сарачынская, не выпадае так... Сарока яго супакойвала:

— Пане Заяц, не турбуйцеся і не прымайце блізка да сэрца. (Пры гэтым кланялася, зграбна прысядала і адным вокам падміргвала да Юркі.) Добра ведаю людзей. Чым больш яны вас чакаць будуць, мой шаноўны, тым большая пашана будзе ў іх да вашай асобы.

Тут жа неўзаметку Сарока шапнула Юрку на вуха:

— Прасі паказаць табакерку... Прасі, прасі... Юрка Дратва не адступаў ад Дзіда-дзеда:

— Пакажы, родны мой, тую штучку...

— Эх,— сказаў Дзіда-дзед.— На, глядзі. Дзіда-дзед усунуў руку за пазуху, і не паспела табакерка бліснуць яркім серабром і золатам, як Сарока каршуном накінулася на яе. I што вы скажаце? Каб не Саўка і Юрка, Сарока вырвала б табакерку з рук Дзіда-дзеда. Дзіда-дзед зазлаваўся не на жарт.

— Вон, Сарока! Каб тваёй паганай нагі тут больш не было!

Сарока апраўдвалася.

— Я толькі пажартавала. А пан Заяц такі недалікатны...

— Думаеш, я не бачыў, як ты збірала грошы ў людзей для мяне нібыта і перадавала сваім родным? — гневаўся Дзіда-дзед.— Гэта подла! Вон з маёй хаты, нізкае стварэнне!

Сарока пакруціла хвастом туды і сюды, плюнула, бразнула клямкай дзвярэй і сказала Дзіда-дзеду на развітанне:

— Будзеш мяне помніць! — і зірнула на Дзіда-дзеда да таго поўнымі смяртэльнай нянавісці вачыма, нібы Смерць знаходзілася на волі і ўліла ў вочы Сарокі сваю атруту.

Сарока выскачыла з хаты, узнялася і паляцела.

У Дзіда-дзеда, Саўкі і Юркі выйшаў хмель з галавы. Дзіда-дзед супакоіўся ад гневу і сказаў да Юркі з дакорам:

— Бачыш, Юрачка, як шкодна цікаўнасць. З-за тваёй цікаўнасці ледзь не загінуў увесь свет. Сарока і Смерць дзве родныя сястры, і Сарока, напэўна, выпусціла б яе на волю.

Юрка ад згрызоты аж бараду кусаў. Крыху падумаўшы, ён сказаў:

— Няма зла без дабра. Мая цікаўнасць якраз выратавала табакерку з палонніцай, бо выкрыла твайго заядлага ворага. Прынамсі будзеш ведаць цяпер, што трэба асцерагацца Сарокі.

Дзіда-дзед хлопнуў Юрку па плячы і сказаў каротка і ясна:

— Малайчына! А цяпер выйдзем к народу!

Дзіда-дзед, стралец і шавец выйшлі на двор.

Радасныя прывітанні натоўпу глушылі лес. Дзіда-дзед расказаў натоўпу падрабязна, як ён злавіў Смерць, якую цікавую гутарку з ёй вёў, і людзі былі ад усяго гэтага ў вялікім захапленні. Урэшце Дзіда-дзед папрасіў іх разысціся па хатах і жыць, жыць, жыць.

Ён развітаўся з натоўпам ды ўжо хацеў ісці ў хату, але яго спыніла пажылая жанчына. У яе былі ўскал мачаныя валасы. Мабыць, яна іх нядаўна бязлітасна скубла, бо ў яе дрыжачых, скурчаных пальцах засталіся жмуткі валос. Вопратка на гэтай жанчыне была падзёртая, і яна ўся выглядала кучай шмотак. Схудалая, зморшчаная, жанчына бляднела і чырванела ад унутранага парывання, ад нечалавечага болю і хвалявання...

Нешчаслівая жанчына кінулася перад Дзіда-дзедам на калені, прыпала тварам да яго ног, і плечы яе зака лаціліся ад нястрымнага плачу.

— Сыноў маіх вярні... Вярні сыноў адзінокай, бяздольнай удаве!.. Яны ў мяне былі, як таполі ў чыстым полі... Яны ў мяне былі асілкі... Яны мяне на руках насілі, а цяпер іх няма... На вайне загінулі...

Дзіда-дзед пачаў далікатна вызваляцца ад лямантуючай жанчыны. Яму і холадна і горача было. Ён сам ледзь не заплакаў ад жалю да маткі, якая засталася без дзяцей.

— Але чым я дапамагчы магу? — запытаўся Дзіда-дзед.

— Ажыві маіх сыноў! Ажыві!

Жанчына качалася па зямлі, як апантаная. У яе голасе і вачах было гэтулькі гарачай мальбы, гэтулькі было гора і бяды, што ў Дзіда-дзеда сэрца заходзілася.

— Ажыві! Ажыві! Ажыві!..

За жанчынай упала на калені яшчэ шмат народу. Пачалося галашэнне, падняўся нечуваны лямант... Ён напоўніў лес, плыў у неба. Нібы сама маці зямля стагнала і плакала. Нібы плакаў лес, возера, каменне. Бура стогнаў, віхор болю раздзіралі паветра:

— Ажыві нашых родных! Ажыві! Ажыві! Ажыві!.. Дзіда-дзед збянтэжыўся, як ніколі. Ён апраўдваўся, як толькі мог:

— Я на гэта сілы не маю... Не па майму росту каптан,— сказаў ён.— Я нічым дапамагчы не магу... Чу еце? Не магу! Не магу! Не магу!!!

Але голас яго патануў і згубіўся, як сарваны з галінкі лісцік у часе вялікай навальніцы. Людзі крычалі:

— Ты бог! Табе трэба толькі захацець выканаць нашу просьбу, злітавацца над намі. Захацець трэба! За хацець! Адзін цуд ты ўчыніў, учыкі другія! Цуд! Цуд...

Гэтыя словы гучалі ў Дзіда-дзедавых вушах, як заклінанне, як малітва. Дзіда-дзед умаляў, упрошваў на тоўп:

— Цішэй... цішэй... цішэй... цішэй... Нешчаслівыя спынілі крыкі, стрымлівалі дыханне.

На хвіліну стала так ціха, што пачуўся лагодны шумок высокіх верхавін лесу.

— Зразумейце вы ўрэшце, мілыя людзі,— пачаў Дзіда-дзед з вялікім хваляваннем і сарамлівасцю,— зразумейце, што я звычайны заяц, які выпадкова падлавіў Смерць у звычайную табакерку. Цяпер ніхто з вас не памрэ ніколі, ніколі. А той, хто памёр дагэтуль, дык яго ўжо не вернеш назад у жыццё. Што з воза ўпала, то прапала! Чуеце? Прапала!

У адказ загрымелі крыкі вялікага абурэння:

— Ты не звычайны заяц!

— Ты — разбойнік!

— Ты — гіцаль!

— Ты — ліхадзей!

— Ты — вырадак!

— Літасці не маеш да нешчаслівых!

— Не хочаш нам вярнуць родных з магілы!

— Не хочаш! Не хочаш! Не хочаш!

У паветры пачуўся свіст першага каменя, які ляцеў у Дзіда-дзеда. Пачуўся гуд першых колаў, якімі ўзмахвалі раз'юшаныя бядой і роспаччу людзі.

— Біць будзем разбойніка!

— Заб'ём! Заб'ём!

— Няхай зямлю не паскудзіць!

— Фаршыроўку з зайца зробім!

— З хрэнам мы яго з'ямо!

Людзі забыліся, што цяпер ніхто нікога забіць не можа. Дзіда-дзед таксама на хвіліну забыўся пра гэта і вельмі спалохаўся, калі ў яго паляцелі дзесяткі і сотні каменняў, калі да яго падступаліся адзічалыя людзі з вар'яцкімі вачыма. Дзіда-дзед аглядваўся. Дзе Саўка? Дзе Юрка?

Яны ціхенька змыліся. Нібы іх тут не было. Дзіда-дзед астаўся адзін-адзінюткі... Яму стала сорамна за людзей і крыўдна. Раптам ён успомніў, якая сіла знаходзіцца ў яго за пазухай...

Дзіда-дзед выхапіў з-за пазухі табакерку, наставіў на людзей, як пісталет, і пагрозна сказаў:

— Зараз выпушчу з табакеркі Смерць! Яна вас ўсіх перарэжа, як вы рэзалі цялят! Смерць вам!

Людзі адступілі шчыльнай сцяной назад, падаліся, як хвалі пад ветрам. Вочы ў іх выпучыліся на лоб ад страху. Яны ўцякалі ад Дзіда-дзеда з усіх сіл. Валіліся, як ахмялелыя, узнімаліся ды ўцякалі, скідваючы з сябе лахманы. Яны крычалі, галасілі і раўлі, як недарэзаныя быкі:

— Заяц Смерць выпусціў з табакеркі!

— Смерць! Смерць!

— Смерць... Смерць...

— Во-о-ой... Во-о-ой... Во-эй...

За людзьмі ўзнялося выццё ваўкоў і крыкі птушак. Разам з людзьмі з лесу ўцякалі мядзведзі, лісіцы, вавёркі. Пачуўся тупат чатырохногіх, ламаніна кустоў. Па лесе прайшлі пошчакі ад крыкаў: «Смерць! Смерць! Смерць!»

Уцякалі мышы, яшчаркі, краты і розная іншая дро бязь. Ляцелі з лесу дзівоснымі воблакамі матылькі, камары, мухі, восы, сляпні ды іншыя насякомыя. Паўзлі па зямлі змеі, мурашкі, слімакі, вусені.

Вельмі вялікі быў спалох — як у часе лясных пажараў.

Дзіда-дзед палажыў за пазуху табакерку з палонніцай і назіраў за нечаканым відовішчам.

Усё жывое сунулася ў даль ад лесу, топчучы па дарозе адно аднаго. Жывыя хвалі людзей і жывёл на лугах і птушак у паветры ўсё драбнелі, пакуль не схаваліся недзе там, дзе неба з зямлёй зліваюцца ў адно.

Толькі цяпер Дзіда-дзед зразумеў і адчуў незвычайную сілу сваёй табакеркі. Нельга сказаць, каб ён гэтаму не радаваўся. Па дарозе яшчэ не ўлёгся пыл, здалі яшчэ даносіўся гул і гуд, нібы з-пад зямлі, але лес пачала ўжо агортваць цішыня — ні адной жывой істоты ў ім не засталося, апрача Дзіда-дзеда.

На Дзіда-дзеда напала туга, небывалы смутак. Каб у гэту хвіліну ён угледзеў бы пчолку, і то было б весялей. Што за жыццё аднаму? Дзіда-дзед пачаў хадзіць па лесе ў вялікай задумёкасці ад хваіны да хваіны, ад ішрозы да бярозы, ад куста да куста ў пошуках жывой істоты — хоць бы адзін матылёк застаўся...

Раптам.. пад кустом... ляжыць нехта ці нешта...

Дзіда-дзед пабег туды.

Ляжала маленькая дзяўчынка.

Дзіда-дзед падняў яе лёганькую, як верабей. Яна была з заплюшчанымі вачыма, белавалосая, з тоненькімі ручкамі і ножкамі, у зрэбнай кашульцы. Дзіда-дзед трымаў яе на руках. Яна скрывіла губкі і заплакала.

— Расплюшчы вочы,— прасіў пяшчотна Дзіда-дзед.

— Страшна...— сказала дзяўчынка, плачучы.— Калі вочы зажмураны, не так боязна...

— Не плач, дзяўчынка,— прамовіў Дзіда-дзед.

— А я жыву? А ты мяне не з'ясі? Дзіда-дзед засмяяўся.

— Ты жывеш, і я цябе не з'ем,— сказаў ён.

— А я думала, што памерла, як ты наставіў на нас усіх табакерку. Ты быў страшны, страшны...— Пры гэтым дзяўчынка расплюшчыла вочы. Яны былі сінія, як васількі.

— Я наставіў табакерку,— сказаў Дзіда-дзед,— але не выстраліў з яе.

Паглядаючы на гэту маленькую дзяўчынку, Дзіда-дзеду стала так шкода ўсіх людзей, як гэта малое дзіўнае дзіця.

— Як цябе завуць? — запытаўся Дзіда-дзед.

— Людзі мяне завуць Люся. А я заву сябе Люсенька, бо мне так шкода сябе... Я ж круглая сірацінка... Ні бацькоў, ні дзядзькоў, ні дзеда, ні бабулі. Ніводнай сястрычкі і ніводнага браціка не маю. Я такая бедненькая Люсенька...

— Бедненькая Люсенька...— паўтарыў за ёю Дзіда-дзед.

— Маленечкая, як гарошынка...— сказала дзяўчынка.

— Маленечкая, як гарошынка...— паўтарыў за ёю Дзіда-дзед, папраўляючы белыяваласы на яе галоўцы.

— Куды ж ты мяне нясеш? Дзе ж я жыць буду?

— Нясу цябе ў хату. Жыць будзеш, Люсенька, са мною. Добра?

Люсенька паглядзел Дзіда-дзеду ў вочы і сказала:

— Добра!

— Буду для цябе бацькам, маткай, братам, сястрой і чым хочаш. Добра?

— Добра!

Дзіда-дзед црыціснуў Люсеньку да грудзей. Дзяўчынка паморшчылася.

— Што з табою? — устрывожыўся Дзіда-дзед.

— Ты колешся.

— Вусамі?

— Нешта ў цябе за пазухай цвёрдае.

— Гэта табакерка. Буду цяпер асцярожненька. Што ты так задумалася, Люсенька?

— Думаю, як цябе зваць — татка, мамка, брат, сястра?

— Заві татка,— сказаў Дзіда-дзед. Дзяўчынка зашапацела:

— Татка... Татка... Татка...— і гладзіла Дзіда-дзеда па твары адным пальчыкам.

Дзіда-дзед забыўся аб усіх непрыемнасцях сённяшняга дня. Люсенька заснула ў яго на руках. Дзіда-дзед прынёс яе ў хату і палажыў спаць. Ён сам таксама лёг спаць, бо быў вельмі змораны. Ён прыслухоўваўся да ціхага дыхання дзяўчынкі, да журчання ручая, з якога і рыба паплыла ад страху, ён чуў шолах ветру над саламянай страхой хацінкі.

Іншых гукаў у лесе цяпер не было. Жывых істот у лесе было толькі двое — Дзіда-дзед і Люсенька. Дзіда-дзед заснуў.

На гэтым месцы дзед спыніў апавяданне.

— Як добра зрабіў наш Дзіда-дзед, што забраў маленькую Люсецьку,— сказаў унук.

— I ты, дзядок, таксама добры,— сказала ўнучка.— Цікавую гісторыю нам апавядаеш. У грыбы водзіш. Ваўчкоў купіў нам.

Дзед, смеючыся, сказаў:

— Прашу не пералічаць маіх дабрачыннасцей, а то будзе, як з тым цыганом.

— А што было з цыганом?

— Меў цыган каня. Конь быў такім самым старым дзедам, як я — з'езджаным. Цыгану не было ад яго Ніякай карысці. Успомніў цыган, што хвост у каня доўгі-доўгі. Бо за ўсё конскае жыццё цыган яго ні разу не падстрыг. Пайшоў цыган да скрыпача і сказаў: «Купі ў мяне конскі хвост на смычкі!» Старгаваліся — тры затоўкі за конскі хвост. Пабег цыган дамоў, гладзіць каня па шыі ды хваліць: «А ты, старэнькі мой, добры! А ты — слаўны! Шкада мне цябе. Хвост у цябе цяжкі. Сіл не маеш валачыць яго за сабой. Зраблю табе аперацыю. Асцярожненька па валасінцы выскубу твой хвост. Табе будзе лягчэй...» I цыган прыняўся за аперацыю. Спачатку скуб па аднаму валаску, потым па два, па тры і па пяць. Конь цярпеў-цярпеў, ды, як забалела, не выцерпеў. Нахмыліўся і брыкнуў цыгана ў зубы. Прапалі тры залатоўкі і пяць цыганскіх зубоў. Калі будзеце мяне хваліць і тузаць, дык і я брыкну вас, мае саколікі...

Унукі спалохана схапіліся за зубы. Дзед засмяяўся:

— Я ж не конь, а вы не цыганы. Я брыкну толькі такім чынам, што не буду далей апавядаць гісторыі Дзіда-дзеда, калі не возьмецеся за грамату. Бо як ні стараюся гаварыць вам проста, а вы ўсё роўна не разумееце некаторых слоў.

Дзед пайшоў у каморку і прынёс адтуль акуляры і патрапаную кнігу. Кнігу палажыў на стол, а акуляры насунуў на нос. Праз хвіліну пачуліся дзівосныя, старадаўнія словы:

— Аз...

— Букі...

— Ведзі...

— Глаголе...

Над галовамі ўнукаў гуўчмель і нібы паўтараў за імі.