Адам Клакоцкі і ягоныя цені

Выспа

Невялiчкi калiдор зноў i зноў прыводзiў да дзьвераў, трэба было вяртацца й пачынаць свой шпацыр нанова. Чалавек у даўгiм шпiтальным халаце атрутна-зялёнага колеру, здавалася, ня меў анiякай спакусы адчынiць гэтыя дзьверы. Яшчэ не даходзячы да iх, ён спакваля рыхтаваўся да павароту, сам паварот атрымоўваўся лёгка й натуральна. Чалавек ведаў: дзьверы замкнутыя. Ведаў таксама, што, калi, спадзеючыся на чыюсьці нядбайнасьць, дакрануцца да клямкi, сьпiнай можна адчуць пiльны позiрк санітара. I нават калi зробiш выгляд, што гэта выпадковасьць, вочы санiтара будуць сачыць за табой да канца дня. Так што ня варта. Лепей сказаць сабе, што ўсё добра, усё натуральна, i, застаючыся на самоце, дазволiць думкам вольна блукаць сярод рэчаў, пераходзiць ад аднаго да другога, згадваючы зноў i зноў тое жыцьцё. Асаблiва памяталася, як радасна прамовiў шафёр таксi, што яго прывёз: «Вось мы і прыехалі. Бадэнскі курорт». Так, найлепшае мейсца для мэдытацыі, падумаў ён тады, — тут ад цябе не чакаюць разумных учынкаў, розум можа адпачыць у размовах з далiкатнымi дактарамi.

Ненармальны, сапраўды ненармальны. Пастка, зь якой няма выйсьця.

* * *

Пачуцьцё безнадзейнасьцi, але безнадзейнасьцi звыклай i цёплай, агарнула яго, i з таго, што яна гаiла, мелася быць яшчэ больш безнадзейна. Ён спынiўся каля вакна. У цьмянай восеньскай золi ападала лiстота, сьцежка гублялася ў лiстоце й цемрадзi: было так блiзка й так далёка, як Парыж, як Быцьцё, як Вольнасьць. Ён адпрэчыўся гэтых простых жыцьцёвых сьцежак часткова па сваёй, часткова не па сваёй волi. Прырода была адцягненасьцю, сном. Рэальнасьцю было: невялiчкi калiдор, санiтар, палата.

* * *

Ён нерухома стаяў каля вакна, углядаючыся кудысьці праз шкло, кудысьці далёка-далёка. Ён адышоў у глыбiню памяцi, да мрояў.

Там быў спакой. Ён iшоў па зiмовым лесе, адзiн. Пад нагамi прыемна рыпеў сьнег. Сярод белай халоднай чысьцiнi быў ягоны дом, лёталi белыя птушкi. Сiвагракi? Калi гэта яны, трэба iсьцi за iмi. Празрыстасьць, лёт былi ягонай iстотай, але яны былi толькi тут, сярод гэтае мроi, калi ён iшоў немаведама куды. У рэчаiснасьцi было колькi крокаў па невялiчкiм калiдоры, да дзьвераў.

* * *

Чалавек адрынуў сябе ад халоднага восеньскага краявiду, павольна зайшоў у палату. Санiтар з палёгкай уздыхнуў i адвёў вочы: ня сёньня. Стары й спрактыкаваны, ён не даваў веры павольным крокам i быў упэўнены, што адбудуцца падзеi. Але якiя й калi? Гэтага санiтар ня ведаў i таму цiкаваў з насьцярожанасьцю й увагай. Самае крыўднае было тое, што чалавек нiбы й не заўважаў гэтага цiкаваньня. Ягоная хада была вольная. Ён быў ня тут.

Чалавек падышоў да свайго ложку, прылёг. Ляжаць яму не хацелася, ён зрабiў гэта амаль што iнстынктыўна. Мог зайсьцi санiтар i сказаць «удзень ляжаць нельга». Але цяпер у палаце нiкога не было, усе пайшлi на працатэрапiю.

Працатэрапiя значыла: усiм клеiць капэрцiкi.

У прасторным пакоi стаяў пах клею. Хворыя сядзелi за сталамi. У кожнага пэндзалiк, слоiк з клеем, папера. Усе клеiлi капэрцiкi, сур’ёзна й засяроджана.

Чалавек быў адмовiўся працаваць. Санiтар, ня ведаючы, што рабiць, паклiкаў доктарку, але тая адно запiсала нешта ў картцы й нiчога не сказала. Такiм чынам ён займеў дзьве гадзіны вольнага часу, калi ў палаце нiкога няма. Гэта была маленькая перамога, але хворыя глядзелi на яго з прыкрасьцю. Ён быў ня iхны.

* * *

Бралася на зьмярканьне. Пачалi выпаўзаць прусакi, ён быў ужо не адзiн. Можна запалiць сьвятло, гэта спалохае iх, але толькi на хвiлiну. Яны нутром адчувалi надыход ночы й анiякiм штучным сьвятлом iх не падманеш. Была нейкая дзiўная сувязь мiж паводзiнамi прусакоў i навакольнай рэчаiснасьцю: прусаксфрагэ.

Чалавек уявiў сабе карцiну: куток палаты, частка сьцяны, ложак, закратаванае вакно. За вакном цемра, палата ж асьветленая зыркiм сьвятлом. Усё мусiць быць проста, але ў той жа момант моцна й трагiчна, як у Ван Гога. Ван Гог ведаў, што гэта такое — вар’ятня.

Чалавек адчуў, што цяпер ён разумее ўсё i ўсё здольны прыняць i пражыць. Гэта было толькi на хвiлiну, але што гэта? Што дало яму моц на гэтую хвiлiну? Магчыма, вочы Ван Гога з аўтапартрэту, там, дзе ён у адзёжы дзэнскага мнiха. Зялёныя вочы. Ён падсьвядома згадаў гэты аўтапартрэт, калi падумаў пра мастака. Нейкае веданьне, нiбы маланка, працяла ўсю ягоную iстоту, але ад яго засталася толькi памяць. Каб намаляваць карцiну, трэба было затрымаць маланку, трэба было проста быць. Дзе ж шукаць сьцяжынак да «проста быць»?

Чалавек ведаў, што нiякiх сьцяжынак шукаць ня трэба, што гэта моўнае ашуканства. Але ў пэўных варунках такога ашуканства было не пазьбегчы. Дый чаму б не сказаць «сьцяжынка», калi ўжо ўсё роўна, як казаць? Дарэчы, можа, гэта ёсьць самае сапраўднае выйсьце да Ван Гога: калi ведаеш, што Слова немагчыма, узяць ды сказаць: сьцяжынка. Сказаць проста, услухоўваючыся ў само гучаньне, ня думаючы пра мэтафiзычныя складанасьцi. Хто ведае, можа, мы навучымся такiм чынам без унутранага фальшу казаць слова БОГ?!

Ва ўсiх гэтых думках не было нiчога новага, дый справа была не ў навiзьне. Наадварот, было цудоўна, што сярод такiх размаiтых дэкарацый людзi прыходзяць да агульнага. Дзiўна, спадзявальна — ты сядзiш у вар’ятнi, зь якой выбрацца амаль што немагчыма, а хада тваёй думкi такая ж, як у Картасара, якi сядзiць у сваёй кватэры ў Парыжы.

Чалавек падняўся з ложку — пачалi вяртацца хворыя. Ён выйшаў на калiдор, зноў падышоў да вакна. «Божухна, што здарылася, дзе мы, — падумаў ён, — калi ў гэтым шукаю спадзяваньне?!»

* * *

Запалiлi сьвятло. Нешта зьмянiлася ў палаце, зьявiлася нейкая цеплыня, спакой. Можа таму, што доктарка пайшла дахаты i застаўся толькi санiтар, а можа, з-за блізкай ночы. Хаця гэтай цеплынi зусiм не было адкуль узяцца. Шпітальнае сьвятло не лагодзiла, яно было жорсткiм i неўтаймаваным, абгастрала i высьвятляла кожную рысу, кожны колер. Нанова праявiлiся сьветла-зялёныя колеры сьценаў. Чорныя краты на вакне злучалiся зь цемраю. Жабрацкiя ложкi, коўдры i бялiзна з шэрымi плямамi — цi то кроў, цi то падаўленыя прусакi — сьвяцiлi брудна-белым, нiбы заляжалы сьнег на тлустай чорнай зямлi. I ўсё ж цеплыня прабiвалася праз усё, яе трэба было не вытлумачваць, а проста прымаць. Але ж як гэта цяжка, не прымаючы жыцьця, прыняць ягоную цеплыню!

Увечары выпадала крыху вольнага часу. Хворыя зьбiралiся ў хол, iм дазвалялася глядзець тэлевiзар. Звычайна выносiлiся крэслы, адбывалася кароткая спрэчка — што глядзець, — i нарэшце ўсё зацiхала.

Чалавек нiколi не выходзiў глядзець тэлевiзар. Аднойчы ён пастаяў пяць хвiлiн i пайшоў. Яму прывярэзiлася, што экран — не вакно ў шырокi чалавечы сьвет, а адно вузенькi пераход у другi корпус шпiталю, дзе ўсё такое ж, як i тут. Але сядзець у палаце не дасi рады — тая была побач з холам i гукi тэлевiзара чуваць, нават калi пакласьцi ваты ў вушы. Тады ён падымаўся i iшоў у канец калiдора, да піяніна.

Нiхто ня ведаў, як i калi зьявiлася піяніна, з выгляду можна было палiчыць, што яно стаiць тут зь мiнулага стагодзьдзя. Звычайна ў гэтым канцы зьбiралася братва, i прыгожы хлапец з асiплым голасам найграваў свой няхітры блатны рэпэртуар. Але разпораз сюды падыходзiў i музыка. Ён падыходзiў i ўважлiва слухаў. Калi сканчалiся блатныя песьнi i ўсе iшлi ў прыбiральню палiць, ён сядаў, кранаў клавiшы тонкiмi пальцамi.

Гэта амаль што заўсёды было cool jazz, дзiця эўрапейскiх кавярань, далёкi ад чорнай алiўкавай неўтаймаванасьцi мурынскіх сьвiнгаў. Бралiся нейкiя ноты — асобныя, разрозьненыя гукi, — i далей гэтыя ноты цягнулiся, існавалi паасобку, спрачалiся, але ў вонкавае суладзьдзе не сыходзiлiся. Музыка нiбыта казаў: вонкавага суладзьдзя можа i ня быць, звонку ўсё можа выглядаць абсурдам, хаосам, але ж ня трэба губляцца, мусiш заўсёды глядзець у твар таго, хто грае.

Чалавек стаяў побач i слухаў. У яго было адчуваньне, што музыка грае яму, але ён ня мог зварухнуцца, сказаць слова цi фразу. Калi гэта так, тады музыка быў вышэйшы за яго: ён яшчэ ня здольны зрабiць гэтую мудрасьць сваёй уласнай. Ён мог толькi слухаць яго як настаўнiка. А калi гэта адно ўяўлень не i нiякай мудрасьцi няма? Усё вельмi проста — трэба паглядзець яму ў вочы, спытаць. Але ж нечага не хапала, штосьцi замiнала яму гэта зрабiць.

Адчуваньне, што ўсё ёсьць, але нечага няўлоўнага не стае, даводзiла яго да шаленства. Не было нейкага подыху, крохкай i няўцемнай вольнасьцi, нематываванага кроку. Трэба было пачаць...

Зноў i зноў падчас калiдорнага шпацыру ён прадумваў, раскладваў на элемэнты сваё жыцьцё, знаходзiў паралелi. I чым болей ён гэтым займаўся, тым болей адчуваў, што адыходзiць ад сутнасьцi. Нешта падсьвядомае казала аб несапраўднасьцi ўсяго. Сканцэнтраваўшыся, ён уцямiў: падчас роздуму ён чамусьцi ўяўляў сябе ў вялiкай пустой прасторы, дзе ўсе толькi i робяць, як мэдытуюць, практыкуюць прасьвятленьне цi пiшуць вершы.

На самой жа справе: невялiчкi калiдор, санiтар, палата. Замкнутыя дзьверы.

Стоячы перад iмi, ён пачаў згадваць сваё жыцьцё — дзяцiнства, вучоба ў сярэдняй школе, юнацкiя адчуваньнi пустаты i хаосу. Потым фiлязофiя, паэтычныя спробы, задума рамана. Самота. Божухна, гэта яму толькi мроiлася, што ён кудысьцi iшоў, — усё жыцьцё ён прастаяў перад гэтымi дзьвярыма i толькi цяпер iх заўважыў. Чалавек здрыгануўся — на сэкунду ён зазiрнуў у вочы свайму лёсу. Так, можна было сьпяваць тужлiвыя песьнi, грукаць, скардзiцца багам, гэта была таксама сапраўднасьць. Але было i iншае выйсьце — пайсьці ўверх. Калi наземны шлях перакрыты, можна iсьцi ў iншым вымярэньнi, хадой мiстаў i паэтаў, сьцежкаю, якую ня здольныя перакрыць нават багi!

Стары санiтар насьцярожана сачыў за iм. Апошнiя тры хвiлiны чалавек нерухома стаяў перад дзьвярыма, углядаючыся ў нешта. «Звар’яцеў», — падумаў санiтар. Такiя выпадкi часьцяком здаралiся. Тры днi таму звар’яцеў хлопчык, якога прывезьлi зь вёскi, — там яму чулiся галасы. Прайшоўшы курс iнсулiну, запалоханы, ён чамусьцi вырашыў, што мацi прыехала яго забiраць, але яе тут забiлi, — i шукаў яе па ўсiх палатах, гледзячы на ўсіх пакутнымi вачыма. А колькi яшчэ было! Ды стары санiтар даўно засвоiў прафэсiйную мудрасьць, безь якой тут немагчыма: не лiчыць гэтых за людзей. Бо калi на хвiлiну ўявiць сабе, што яны людзi, дык узьнiкала шмат розных «чаму?» i станавiлася неяк трывожна. А санiтар любiў прастату i яснасьць.

Новы хворы турбаваў i непакоiў яго. Ён паводзiў сябе неяк падкрэсьлена чуйна і ўважліва, як быццам бы хворым быў ён, санітар. Усё назiраў, нешта думаў, часам занатоўваў у сшытак. Анегды спрабаваў перадаць праз студэнта-практыканта цыдулку сябру, у горад. Той, вядома, перадаў яе доктару. Але што там было!

Замалёўкi шпiтальных звычаяў i тыпаў, бальнiчныя сьняданкi i вячэры, тэлевiзар. Было там i пра яго, санiтара. Пры ўсiм iншым чалавек пiсаў, быццам меў уладу, хаця насамрэч хадзiў па кароткiм калiдоры i заварочваў перад дзвярыма. А ключы толькi ў яго, санітара. Вось табе i звар’яцеў. Санiтар адчуў палёгку.

Тут чалавек азiрнуўся. Вочы глядзелi з халоднай пагардай, але i з жалем, быццам мелі ўладу.

Чалавек прайшоў у палату, сеў на ложак. Разгарнуўшы сшытак, ён перачытаў запiс, што аднойчы зрабiў яшчэ на волi. Запiс быў ад трэцяй асобы:

«Болей за ўсё на сьвеце шанаваў ён вольнасьць i свой самотны начны шлях. Заўсёды быць здольным усё кiнуць i пайсьцi ў невядомае...»

Паклiкалi на вячэру. Лусты крышлiвага батону ды цёплае малако. Усё неяк сьпешлiва, трывожна. Мабыць, кухарам трэба хутчэй мыць посуд дый iсьцi дадому.

Чалавек зноў падумаў пра шлях уверх. Яму здалося, што гэта пэўная крывадушнасьць.

«У глыбiнi душы ён ведаў, што нельга iсьцi замежна, бо там нiчога няма».

«...таму той, хто iдзе шляхам упартай аскезы бачыць хараство прывабных таямнiц хто iдзе шляхам спрадвечных пачуцьцяў бачыць межы чалавечага сьвету параўноўваючы, назаву гэта адзiным выводзячы на сьвет, дам розныя iмёны кажучы аб адзiным, уваходзiм у патаемнасьць патаемнасьць жа ўтойваецца каля патаемнасьці шмат таямнiц каля брамы»

Гэта быў яго ўласны нелiтаральны пераклад, якi ён быў зрабiў падчас старахiньскiх штудыяў. Першы чжан ён ведаў напамяць: тао ке тао фэй чхун тао...

Сьвятло пачало рабiцца цьмяным — трэба iсьцi спаць.

«Калi зрабiць што-небудзь нечаканае, — падумаў чалавек, — пасадзяць на iнсулiн, а калi жыць, абы цiха, — можна й памерцi ў гэтым шпiталi».

Ён услухаўся ў сваю думку. Ягоны жах перад iнсулiнам зьдзiвiў нават яго самога.

Чалавек паспрабаваў уявiць сабе, як яго будуць iнсулiнiць. Прыйдзе доктар, скажа, што патрэбны невялiчкi курс. Яго перавядуць у iнсулiнную палату, хворыя пачнуць ставiцца з пашанаю, як да славутага нябожчыка. I вось першы дзень, яго прывязваюць да ложку i даюць дозу. Магчыма, гэта будзе прыемная маладая санiтарка з тонкiмi белымi рукамi. Ён уявiў гэта, але нават ад самых прыгожых рук мроiлася нешта павучынае.

Чалавек зазначыў, што звонку, у горадзе, усё такое ж. У рэшце рэшт цябе прывяжуць да ложку і дадуць дозу. А калi ты iдзеш супраць i гэта заўважылi — лiчы сябе мерцьвяком. Адзiнае выратаваньне — знайсьцi цёмны кут, выпасьцi з мэханiзму, дзе ты ня хочаш быць шрубiкам.

«Трэба спаць,» — стары санiтар сказаў гэта ў паветра, але, паколькi на калiдоры ён стаяў адзiн, «спаць» пэўна тычылася яго. Чалавек павольна падышоў да санiтара, паспрабаваў надаць голасу прыемнасьць, спытаў:

— Ці вам не здаецца, што мы і так усе даўно сьпім?

Санiтар маўклiва глядзеў на яго. Потым паўтарыў:

— Трэба спаць.

Чалавек павольна зайшоў у палату. Распрануўся, паклаў адзежу на стул, лёг у ложак. «Гiсторыя — гэта немарасьць, ад якой я спрабую прачнуцца». Цi заснуць? ... сярод якой я спрабую заснуць. Схавацца, перайсьцi ў iншае вымярэньне, уцякчы...

Чалавек заплюшчыў вочы. «Дыхаць павольна i глыбока, удыхаць гаючае малочнае паветра...» Тут ён прахапiўся, сеў на ложку. А што, калi i паветра тут... інсуліннае?

часам так хочацца ўсё перапiсаць як было насамрэч адкiнуўшы непатрэбныя самастылiзацыi забыўшыся на даўгiя й беспасьпяховыя спробы ўцiснуць жыцьцё ў тэкст i захаваць адно крыху безнадзейнасьцi самотнай безнадзейнасьцi калi глядзiш з закратаванага вакна чацьвертага паверху вар’ятнi й вакол столькi псыхаў што плакаць хочацца сапраўдных псыхаў гэта табе не выкладчыкi дыямата якiх вы лiчылi крыху ненармальнымi магчыма яны й былi такiмi ўсё жыцьцё жыць паводле дыялектычнай лёгiкi такое дарма не праходзiць

толькi навошта хлусiць лекарцы пра Янку Карамазава якi прыходзiць да цябе ўначы глядзець як яна акуратна запаўняе шпiтальны фармуляр сьмяяцца ўяўляючы пэрсанажа Тодара Мiхайлавiча ў ролi пэрсанажа гiсторыi хваробы ўдалы гiпэртэкст цяпер Янка якi сам бачыў ува сьне неапазнаны тэалягiчны аб’ект можа ў сваю чаргу папросту прыйсьцi як да старой знаёмай да Алены Іванаўны й запытацца цi ўсё ёй тут у шпіталі дазволена i цi каштуе ейны сярэднестатыстычны заробак сьлязiнкi невядомага псыха цi часта яна думае пра Бога i што менавiта

але цяпер ты сам у гэтым гiпэртэксьце на правох лiтары невядома якога альфабэту магчыма ў гэтым i ёсьць штосьцi цынiчна вясёлае й вельмi мадэрнiсцкае але ўрэшце

адно чуць як Сяргей стогне ў суседняй палаце ад канёвай дозы iнсулiну й цiха выплёўваць пiгулкi (потым ты заплачаш разам з Джэкам Нiкалсанам прыгадваючы ягоны цалкам адсутны твар вось мы й палёталi дружа сапраўды one flew east one flew west one flew over the cuckoo’s nest пачынаючы люта ненавiдзець сыстэму (ты думаў яе перахiтрыць а патрапiў у самае пекла й толькi застаецца як распавядаць лекарцы пра Фройда гледзячы на яе прыгожыя сьцёгны ды перадаваць праз практыкантак цыдулкi ў горад (iдыёт твае мадэрнiсцкiя тэксты нiчым не адрозьнiвалiся ад трызьненьняў гэтых вар’ятаў што сядзелi побач хаця й былi творамi мастацтва (?!) i што мусiлi рабiць няшчасныя практыканткi перавязаныя па вушы клятваю Гiпакрата як не занесьцi гэтыя цыдулкi да Алены Iванаўны i потым доўга праглядаць падручнiк псыхiятрыi шукаючы адпаведны дыягназ

назад поўны назад i ты гаворыш асьцярожна карэктна падбiраючы словы так гэта была няпраўда няўдалы жарт (ты ўжо дастаткова разумны каб не казаць пра свае мэта-фiзычныя матывацыi й мадэрнiсцкi досьвед якi ты шукаў i Алена Іванаўна з шэрымi мэталёвымi вачыма ласкава не адыходзячы ад агульнапрынятага (мiж намi псыхамi) тэмбру голаса пытаецца як вы думаеце нармальнаму чалавеку могуць прыйсьцi ў галаву гэткiя жарты i ты халадзееш разумеючы што гэта й ёсьць сапраўднае гермэнэўтычнае кола ў якое ня трэба шукаць уваходаў i выхадаў папросту таму што ты ўжо знаходзiсься ў гэтым коле i цябе ўжо зь яго ня выпусьцяць

i потым перапалоханая Герда й Вiктарас М. Шосты Патрыярх якi ўжо прыняў свае дозы iнсулiну ў няроўнай барацьбе з сыстэмай i братва выцягвае цывiльнае адзеньне (да панядзелка толькi да панядзелка) i вы ловiце таксоўку якое шчасьце гэтыя страшныя зiмовыя краявiды i паперка з усiмi подпiсамi й пячаткамi сапраўдны блянк нiчога ня скажаш хiба стыль крыху кафкiянскi што ты сапраўды ляжаў у вар’ятнi што яны думалi ты поўны шызафрэнiк яшчэ б сябра Ванечкі Карамазава але выпiсаны ў якасьцi цалкам здаровага

i потым выраз твару Кузьмiча старога садыста-адстаўнiка гэбiсцкага дыспэтчара гiстфакаўскага цiхага монстра якi прыходзiў на ранку ў трывожныя сны да ўсiх маленькiх (да трэцяга курсу) дзяўчынак вы зноў спазьнiлiся на лекцыю зайдзiце да мяне калi ты прынёс гэтую паперку ў дэканат так за гэты выраз можна многа аддаць нават джойса паўнда i ўсiх тваiх кiтайцаў разам у чым сэнс прыходу Шостага Патрыярха ў далёкую менскую вар’ятню?