Пасля смерчу

XIII

Не дачакаўшыся дня да спаткання, Раман пабег да Надзі. Хлопца ўстрывожыла сённяшняя размова з начальствам пра яго далейшае жыццё і работу. Праўда, Раман спрабаваў адмаўляцца, але не цвёрда. Ды і падышлі яны да яго вельмі ўжо трапна. Ён закончыў на выдатна тэхнікум, кандыдат у члены партыі, і яму адзінаму толькі аказана такое давер'е. Хлопцу засталося цяпер толькі раіцца з Надзяй. Хаця якая можа быць яе парада, іх разлучаюць. А каму з закаханых людзей доўгая разлука прыносіць шчасце?! Надзя надзьме губы, нахмурыцца, а можа, і заплача. Іншая справа, каб Раман ехаў вучыцца, тады разлука - заканамерная з'ява. А ў даным выпадку - разлука не пажаданая. Ды і наогул Надзя пакуль што лічыць, што Раману хопіць вучыцца. Чым дрэнна быць капітанам парахода, а яшчэ лепш тут, на месцы, ва ўпраўленні працаваць. Жанатыя выйгралі, бо іх тут і пакінулі, а Раманава каханне нікім не ўлічваецца. Толькі ён і яна з гэтым павінны лічыцца. Але ёсць тут супярэчнасці. Надзя пераканана ў тым, што іх адносіны будуць моцныя і шчаслівыя тады, калі Раман будзе на спакойнай рабоце, а той думае наадварот: каб заслужыць моцнае Надзіна каханне на працягу ўсяго жыцця - трэба нечага дасягнуць выключнага. А ўся яго далейшая работа, пра якую гаварылі сёння, уяўляецца цьмяна. Можа, яны разбяруцца ў ёй больш дэталёва з Надзяй.

Надзя крыху напалохалася, калі Раман увайшоў у пакой.

- Што здарылася? - запытала яна.

- Ты думаеш, калі толькі што здарыцца, дык прыходжу ў неназначаны час? Не вытрымліваю без цябе...

- Добры дзень, - высунула з-за шырмы галаву Вера.

- А, добры дзень, і ты дома?

- Дзе ж я магу быць.

- Думаў, зубрыш, грызеш граніт навукі.

- Табе добра, ты адгрыз.

- Не вельмі, адчуванне такое, быццам штосьці згубіў. - Раман прайшоў да шырмы і сеў каля століка, на якім стаялі дзве фотакарткі: Раманава і Верынага маёра.

- А мне здаецца, хутчэй бы закончыць інстытут, якое б было шчасце.

- Гэта толькі здаецца так. А потым накіруюць куды-небудзь у вёску і сумуй.

- А нам і ў вёсцы з мужам будзе добра.

- Дзе ён яшчэ, твой муж? - усміхнуўся Раман.

Падышла Надзя. Яна ўважліва глядзела на Рамана, стараючыся зразумець яго настрой. Надзя ведала, што ў іх павінна ўжо быць размеркаванне на працу, і таму запытала:

- Што ў цябе новага?

- У мяне заўсёды не так, як у людзей, жыццё паварочвае на сто восемдзесят градусаў. Разумееце, сёння выклікаў палкоўнік, начальнік аддзела кадраў, прапанаваў ехаць аж на Чорнае мора, каб я прайшоў там пэўную стажыроўку, і потым буду прызначаны камандзірам катэра спецыяльнага прызначэння, для барацьбы з бандытызмам у заходніх абласцях Беларусі. Нагаварыў мне, што гэта адказнейшая работа і што яе давяраюць толькі мне. А што там за бандытызм, я зусім не ведаю. Можа, які паліцай уцёк у лес. Дык нідзе не дзенецца - прыйдзе. Навошта на яго яшчэ катэр? Заўтра трэба ехаць, бо дакументы яны самі накіруюць туды.

- І ты згадзіўся? - сур'ёзна запытала Надзя.

- Для мяне гэта было так нечакана, што я пачаў быў адмаўляцца, але потым вырашыў, што так непрыгожа. Падумаюць яшчэ, што справу маюць з баязліўцам. А ў гэтым я не магу распісацца, не ў маім характары.

- Смяльчак, - іранічна заўважыла Вера. - Міша вунь расказваў, што быў недзе блізка, калі бандыты забілі камандуючага фронтам Ватуціна. А ты ўжо гэткі герой. Вайна, лічы, закончана, і не лезь сам пад кулі. А як у вас будзе з Надзяй?

- Я думаю, што ўсё гэта - часовая справа.

- А астатніх хлопцаў куды? - запытала Надзя.

- Мяне аднаго толькі пасылаюць. Ды хто там ёсць у нас? Хведар партызан, дык ён беспартыйны, жанаты.

Надзя падышла і села на край ложка, надзьмула губы, глытала сліну і глядзела на падлогу. Затым, не ўзнімаючы галавы, запытала:

- І заўтра едзеш?

- Ага.

Надзя павярнулася і тварам упала на падушку. Яна ўвесь час лічыла сябе шчаслівейшай за Веру, бо Веры ўжо другі тыдзень не было пісьма ад Мішы з японскага фронту, а Раман заўсёды тут. І ўжо каго, як не Рамана, трэба было пакінуць на месцы. А тут на табе. Стажыроўка стажыроўкай, а потым - чакай пісем. Раман устаў і падышоў да Надзі. Яна ціха плакала.

- Не супакойвай мяне, Раман, я ведаю: цяпер ужо цябе ніхто не спыніць, нават твой бацька. Сапраўды няшчасце - нарадзіцца дзяўчынай.

- Не трэба наперад хвалявацца, як будзе, так будзе, свайго лёсу ніхто не абыдзе.

Прыйшла Надзіна маці. Яна прывіталася і запыталася ў Рамана:

- Што, вучобу закончыў?

- Так.

- Вось і слава Богу. - Яна села на крэсла.

- Слава-то слава, але не зусім. Вось і Надзя пакрыўдзілася на мяне.

- Чаму?

- Еду адсюль.

- На колькі?

- Невядома. Пакуль падвучыцца трэба, а потым на захад.

- І нельга цяпер адмовіцца?

- У тым і справа, што нельга. Ужо, напэўна, дакументы накіравалі ў Адэсу. Зразумела, магу не паехаць, я не вайсковы, але потым куды кінуцца? Мне дарогу закрыюць.

Маці таксама задумалася. Прыгожы некалі твар яе быў парэзаны маршчынкамі, вочы праваліліся. Больш года прайшло з тае пары, калі Раман убачыў яе, а як яна за гэты час змянілася, пастарэла. Раней жылі яны ў сваёй хаце, дзяўчат не пускала ні на якія гульні. А цяпер што з імі зробіш. Сталі студэнткамі, расцвілі. А вось каб хлопец які добры трапіўся ну хоць бы адной, дык не. Так лічыла маці. Раман не дрэнны, прыгожы, але што, малады яшчэ і жаніцца, напэўна, не скора будзе. А Верын - шукай у полі ветру.

Надзя ўстала і, нічога не гаворачы, пачала збірацца. Раман зразумеў, што яна хоча выйсці і пагаварыць з ім адзін на адзін. Раман развітаўся з усімі, нават зайшоў да Надзінага бацькі і таму паціснуў сухую, белую руку.

Доўга блукалі Раман з Надзяй па зялёных вуліцах горада. Жнівеньскі туман рассцілаўся па садочках, ахутваў дрэвы на абочынах вуліц. І па якім бы маршруце маладая пара ні ішла, уперадзе ў іх стаяў туман. Вільготныя ад туману, Надзіны валасы пахлі мёдам. Раман туліўся да іх шчакою. Праз іх ён адчуваў і матчыну пяшчотнасць і ўсё дарагое, блізкае сэрцу, чым толькі можа прырода шчодра ўзнагародзіць чалавека.

Раман цалаваў Надзю, а яна плакала. Планы на далейшае былі туманнымі, бо ён іх і сам не ведаў.

Надзя нават згаджалася на тое, каб ён пакінуў усе свае флоцкія мары, а паступаў у іхні інстытут. Але Раман ведаў, што не так проста адпусціць яго ўпраўленне Днепра-Дзвінскага параходства. Тым больш што ён вучыўся і быў на броні, якая давала права не ісці на вайну, а з іх інстытута хоць бы і не хацеў, дык забралі б. Можа, райком партыі і ўступіўся б, бо яго там ведаюць, але гэта трэба прасіцца, што Раману не па характары.

Раман развітаўся, потым зноў вярнуўся, падбег, схапіў Надзю на рукі і данёс да яе парога, паставіў, глянуў моўчкі. Павярнуўся і пайшоў дадому, каб пераспаць апошнюю ноч у гэтым горадзе.

Не сам абраў сабе Раман, а яму вызначылі галоўны напрамак у жыцці. Але ж ён усё думаў, думаў, як змяніць яго, каб быць бліжэй да Надзі. Ды што ён можа, калі ўсе добрыя месцы па спецыяльнасці ў горадзе занялі іншыя выпускнікі. І яму адмовіцца ехаць па прызначэнні, значыць - трапіць толькі якім-небудзь другім памочнікам капітана на параходзік, які цягае старую баржу.

Там таксама тыднямі не будзеш у горадзе. А ён у апошні час не мог і некалькі дзён пражыць без сустрэчы з Надзяй. Раман толькі думаў пра ўсё гэта, а дзеянняў не прадпрымаў ніякіх. Тым больш ён успомніў пра першыя дні разлукі з маці, калі пайшоў у партызаны. Была яшчэ невялікая група партызан, калі ён трапіў да іх. Ні зямлянак, ні буданоў ніякіх не было. Тыднямі былі на нагах, спалі дзе даводзілася. Няма маці, няма пасланага ложка, няма падрыхтаваных ёю сняданняў, абедаў, вячэр. А галоўнае - ахапіў Рамана сум. Бывала, на прывале адлучыцца ад партызан, сядзе дзе-небудзь каля вываратня і плача. Але неўзабаве ўсё гэта прайшло. Любоў да маці яшчэ больш узмацнілася, а жыцця свайго без барацьбы з ворагам Раман не ўяўляў. Можа, так і цяпер будзе. З такімі думкамі Раман пакінуў горад.

Цягнік ішоў не вельмі хутка. І чым далей, тым больш душна станавілася ў вагоне, адчуваўся поўдзень. Ужо не сустракаліся пясчаныя ўзгорачкі з маладымі сасонкамі, якія выкінулі за лета ўгару паўметровыя шызыя вершалінкі-свечкі. Знік з далягляду адмысловы арнамент елак, адплылі ўзад цягніка гаі. Пачалі сарамліва паказваць з зараснікаў кіяшніку аблупленыя бакі гліняныя хаткі, прабягаў сутулы сланечнік. А кінеш позірк вышэй, то няма на чым затрымацца яму да самага схілу чыстага неба. «Ведаць бы, што робіць цяпер Надзя, што думае. Ці яна безнадзейна махнула на мяне рукой, ці будзе чакаць таго яснага дня, якога чакаю і я?»

З задумення Рамана вывеў хлопец, які злез з верхняй полкі і сеў насупраць. За ўвесь шлях Раман яшчэ не прамовіў і слова.

Было цёмна, калі сеў у вагон, і ён крышку падрамаў, нахіліўшыся на столік, а потым глядзеў у акно.

Цяпер Раман заўважыў, з якой цікавасцю хлопец разглядаў на яго расшпіленым кіцелі ўзнагароды, глядзеў на плечы, нават кінуў позірк на мічманку, якая вісела на вагонным кручку.

- Скажыце, калі ласка, - не вытрымаў ён, - што гэта ў вас за форма?

- Флоцкая, - адказаў Раман.

- Прабачце, але я прачытаў на вашым медалі, што вы партызан. А я ніколі не бачыў партызан і падумаў, што гэта яны ў такой форме ходзяць. Не, спачатку думаў, што вы з гандлёвага флоту, бо без пагонаў, а потым... - паціснуў плячамі хлопец.

- Ну, вось і ўбачылі партызана.

- А куды вы едзеце? - запытаў хлопец.

- На Чорнае мора, вучыцца.

Хлопец усміхнуўся і паглядзеў Раману ў вочы.

- Чаго вы смеяцеся?

- Я таксама еду вучыцца, але ж не на мора, а ў горад.

- І я ў горад.

- Паступаць?

- Куды? - перапытаў Раман.

- Я, напрыклад, еду паступаць у вышэйшае мараходнае вучылішча.

- А што - ёсць набор?

- Ёсць.

- У аб'яве пішуць?

- Гэта першы набор. Вучыцца пяць з паловаю гадоў, забеспячэнне дзяржаўнае, даюць форму. Яшчэ што? Трэба здаць уступныя экзамены. Так, яшчэ - тры факультэты: суднавадзіцельскі, суднамеханічны і радыё.

- Вас выклікалі? - запытаў Раман.

- Не, я вязу з сабою дакументы і буду здаваць уступныя экзамены.

- Гм, - Раман рукой крануў кішэню, дзе былі яго дакументы.

У думках ён вярнуўся сам да сябе. І толькі на імгненне аднекуль з далечыні з'явіліся мілыя вільготныя вочы Надзі, паглядзелі з сумам, а потым яна ўся: кранула губамі, але голасу Раман не пачуў. І адразу ж знікла.

- А што, калі мне паступіць? - хацеў падумаць, але словы самі вырваліся з вуснаў Рамана.

- Вы дзесяць класаў закончылі? - запытаў хлопец.

- Не, тэхнікум.

- Гэта ўсё роўна. Давайце прыедзем і разам будзем паступаць. Вучылішча добрае, мне пра яго расказвалі. Там рыхтуюць капітанаў, інжынераў для замежных плаванняў.

Чым бліжэй пад'язджаў Раман да Чорнага мора, тым больш у думках аддаляўся ад яго і ўжо недзе вітаў то на паралелях ля экватара, то ля Сінгапура, то ля Рыо-дэ-Жанейра, Нью-Йорка. Раману здавалася, што ён ужо ўчапіўся за ланцужок, які зменіць напрамак яго жыцця. Ён зменіць яго, і Надзя ўпэўніцца, што разлука была неабходная, каб ён мог набраць вышыню. Ён пойдзе па адрасе, куды трэба з'явіцца, і скажа там, каб яго не чакалі, а сам у мараходнае... Не, а навошта дакладваць? Не прыехаў, і ўсё. Хіба тут так ужо яго чакаюць? Ці на самай справе ім бандыты так ужо спаць не даюць?..

- Значыць, і я еду з вамі паступаць! - узнёсла выпаліў Раман і палез у кішэню. - Вось мой дыплом, пашпарт, вайсковы білет, застаецца напісаць заяву. Толькі медыцынскай даведкі няма.

- Медыцынскую камісію праходзяць на месцы.

- О, гэта зусім добра. Я быў паранены, але ж не знявечаны. Я здаровы, - з хваляваннем сказаў Раман.

- Вы паступіце, - паглядзеўшы на дыплом, сказаў хлопец.

Раман ужо ўяўляў сябе ў вышэйшым мараходным. Яго прымуць, уступныя экзамены ён вытрымае. І больш ніякай перашкоды Раман не бачыў, каб не быць там...

Аднак на першым жа кроку ў вучылішчы ў яго адбылася непрыемнасць. Далі запоўніць анкету, дзе ён напісаў, што жыў на часова акупаванай тэрыторыі з VIII.1941 г. да IV.1942 года, а потым быў у партызанах. У прыёмнай камісіі Раману адразу ж сказалі, што дакументаў ад асоб, якія пражывалі на акупаванай тэрыторыі, пакуль што не прымаюць. І калі да гэтага Раман вагаўся, паступаць ці не паступаць у мараходку (бо гэта рашэнне з'явілася незнарок), то цяпер ён усур'ёз расхваляваўся. Як гэта так? Няўжо ён у вайну не здаў экзамен на сваю стойкасць? Усе не выпрабаваныя жыццём юнакі без ніякіх сумненняў прызначаюцца ў групы для здачы экзаменаў, і толькі таму, што ім пашанцавала ў час вайны жыць у Ташкенце, Уфе, Тбілісі. Раман пачаў абурацца, але яго і слухаць не хацелі. Тады ён вырашыў зайсці да начальніка вучылішча. Там сутыкнуўся з флагманскім сакратаром вучылішча - старшым лейтэнантам. На Раманава шчасце, старшы лейтэнант аказаўся беларусам, і ён вельмі ўзрадаваўся, калі ўпершыню ў гады вайны ўбачыў жывога сведку з яго радзімы. Ён цікавіўся не толькі біяграфіяй Рамана, але падрабязна распытваў пра жыццё і барацьбу беларусаў. Потым ён узяў Раманавы дакументы і разам з ім пайшоў у прыёмную камісію. Раман чуў, як флагманскі сакратар спрачаўся з старшынёй прыёмнай камісіі.

- Загад загадам, - казаў старшы лейтэнант, - а ў дадзеным выпадку няхай хлопец здае экзамены, яго лёс вырашыць мандатная камісія.

- Няхай ідзе ў карабельнабудаўнічы, а так дарэмна патраціць час, - гаварыў старшыня камісіі. - Давайце прыму, але ж ведаеце, што мне за гэта будзе...

Невядома, хто быў больш рады з землякоў такой сустрэчы. Старшы лейтэнант назначыў на вечар спатканне з Раманам. Раман з ахвотай згадзіўся сустрэцца. Вельмі хацелася паглядзець на мора.

А вось і мора. Яно падобна на вока велізарнейшай жывёліны, і бачыш ты яго толькі частку. О, зусім яно не падобна на нашы шырокія рэкі і вялікія азёры. Яно неяк гарою і чаму толькі не выроўніваецца і не залівае зямлю? Не, гэта Зямля надала яму такую форму, і яно не ў сілах самастойна парушыць яе.

Раман вышэй узняў галаву. З мора набег густы струмень свежага паветра і абдаў твар.

Здаецца, што там, удалечыні, мора хвалюецца беспарадкава і ад гэтага хвалявання пляж пакрываецца мноствам залатых пясчынак і рознымі адшліфаванымі каменьчыкамі. Вада часта мяняе сваю афарбоўку, то робіцца сіне-чорнай, то колеру сталі з ружовым адлівам, то зноў становіцца цёмна-зялёнай. А якое яно магутнае, гэтае мора! Здаецца, што ў параўнанні з ім вецер, які ганяе туды-сюды лёгкія хмаркі, - нішто.

Раман, нагледзеўшыся на мора, уявіў сябе маленькаю пясчынкаю, якая зусім нічога не варта, калі адарвецца ад сваёй роднай зямлі. Ён зажмурыў вочы і там, недзе далёка-далёка, убачыў маленькую хатку, сваіх бацькоў. Яны нічога не ведаюць, што іх сын ужо не збіраецца хадзіць па тарфяністых балотах, пясчаных дарогах і глухіх барах, а па цяжкіх, бязмежных марскіх шляхах.

Хлопец страсянуў галавой і нібы прачнуўся.

«Не, узяўся за гуж, дык не кажы, што не дуж», - падумаў ён і пайшоў назад у будынак, за ўваходнымі дзвярамі якога на ўсю даўжыню сцяны было напісана: «На моры - значыць, дома, на беразе - у гасцях».

Прайшло некалькі дзён. Хлопцы, якія нядаўна закончылі па дзесяць класаў і ехалі паступаць, прывезлі з сабою па чамадану кніжак. Цяпер яны нервова гарталі іх, задавалі адзін аднаму пытанні. Раман слухаў і радаваўся, што можа адказаць на любое іхняе пытанне. Здаваць трэба было якраз тыя прадметы, на якія звярталася вялікая ўвага ў тэхнікуме. Бадай, самым цяжкім для ўсіх была медыцынская камісія і фізічная падрыхтоўка. Так гаварылі ўсе хлопцы, якія паступалі на суднавадзіцельскае аддзяленне.

А Рамана гэта не хвалявала. На медыцынскай і фізічнай камісіях атрымаў станоўчыя ацэнкі. Можа, вайна і беларускія лясы ўдасканалілі яго прыродныя дадзеныя, а можа, лазанне па дрэвах у дзяцінстве загартавала яго мускулы, і Раман тройчы на руках падымаўся па канаце да высокай столі спартыўнай залы. Толькі неўрапатолаг зрабіў заўвагу, каб ён так не хваляваўся. А Раман чым бліжэй было да мандатнай камісіі, тым больш хваляваўся. Але калі ўвайшоў у пакой, дзе сядзелі сем членаў камісіі, адразу ж памужнеў. Флагманскі сакратар чытаў Раманавы анкетныя дадзеныя. Ён выразна падкрэсліваў інтанацыяй тыя пункты, дзе значылася, што Раман актыўна змагаўся ў тыле ворага. Нават сам падкрэсліў, што з шаснаццаці гадоў; неяк мімаходзь сказаў аб пражыванні на акупаванай тэрыторыі. Надзьмуты маёр, які быў да гэтага знаёмы з анкетай, загадаў сакратару прачытаць гэты пункт яшчэ раз. Раман глянуў на маёравы пагоны і падумаў, што ён, відаць, такі ж самы, як і палкоўнік у Днепра-Дзвінскім параходстве. «Хаця б яму не было ўсё вядома, куды ехаў і куды трапіў я, тады ўсё, лічы, прапала», - падумаў хлопец.

Старшы лейтэнант паўтарыў пункт з анкеты, але ніхто ніякіх пытанняў больш не задаў. Толькі начальнік вучылішча падазваў Рамана бліжэй да сябе, пакруціў на яго грудзях партызанскі медаль і ціха сказаў, што ён такога не бачыў. З хвіліну стаяла маўчанне, а потым начальнік сказаў:

- Ідзіце, вам паведамяць.

Раман пайшоў за дзверы нібы з параненым сэрцам. Выйшаў у вестыбюль і не ведаў, што рабіць. Падышоў да акна, плюнуў у куток і рашыў: «Калі мне не давяраюць плаваць па морах і акіянах, не паплыву і па рэчках. Паеду і буду прасіцца ў свой педінстытут. Там мяне зразумеюць».

Каб не распальваць больш сябе, Раман вырашыў крыху развеяцца: схадзіць у парк і на развітанне пакупацца ў моры, бо дома на радзіме ўжо будзе халодная вада. Не паспеў зачыніць за сабой дзверы, як раптам пачуў, што за ім хтосьці бяжыць. Ён азірнуўся.

- Куды ты? - запытаў яго зямляк і з радасцю абхапіў Рамана за плечы, закруціў яго ля парога. - Прынялі, цябе прынялі, разумееш?..

- Што вы?.. Я не веру, я ўжо вырашыў ехаць дамоў.

- Прынялі. Праўда! Пасля некаторых дэбатаў начальнік сказаў: «Няхай хоць адзін партызан бараздзіць моры і акіяны. Я гэтага беларуса прыму». А ты... дадому. Вось куды глядзі, - флагманскі сакратар паказаў на плакат.

- Так: «На моры - значыць, дома, на беразе - у гасцях», - яшчэ раз прачытаў Раман.