Шклоўскія страсці

ШЛЯХ У АПАЗІЦЫЮ

Памятаю, на адным з экзаменаў у Ленінградскім дзяржуніверсітэце я ледзь не "засыпалася" на вельмі складаным для мяне пытанні: трэба было назваць лідэраў буйнейшых краінаў свету. Я ўпэўнена назвала савецкага, амерыканскага, германскага, кубінскага, кітайскага. Карацей, кім палохалі і кім захапляліся сродкі нашай інфармацыі. І ўсё. Палітыкай тады я не цікавілася і, не задумваючыся, адпіхвала ад свайго ўспрымання ўсе яе праявы. Зусім канкрэтнае патрабавалася ад мяне на экзамене. І я, каб неяк выправіць становішча, быццам лакатарамі, павяла вушамі па аўдыторыі. Вядома ж, памочнікі знайшліся і адгукнуліся ўсе і адразу. Прытым кожны імкнуўся прывабіць маю ўвагу менавіта да сваёй артыкуляцыі. Ну, я і нагаварыла выкладчыку такога, што студэнты з рогату пакаціліся. Я стаяла перад імі, як школьніца перад класам, прысаромленая і расчырванелая. Выкладчык, які на першым этапе ўхваліў мае адказы паклонам галавы, утупіўся ў адну кропку на стале, за якім сядзеў. Потым, калі адчуў у смеху ўжо ноткі здзеклівасці, нахіліўся над сталом, дзе ляжала мая залікоўка. І гучна, на ўсю аўдыторыю сказаў:

— Я стаўлю чацвёрку. Як жанчыне. Вядома ж, з мужчынам ў нас была б зусім іншая размова.

І, падышоўшы да мяне і стаўшы побач, беражліва падняў маю руку на ўзровень сваіх вачэй.

— Я стаўлю добрую адзнаку за мазолістыя гэтыя рукі. Бо калі мы ўсе будзем займацца палітыкай, не будзе каму і карміць нас.

Ад нечаканага павароту падзей аўдыторыя быццам знямела. А я ледзь-ледзь утрымала слёзы. І толькі шмат гадоў пазней па-сапраўднаму ацаніла мудрасць таго чалавека. Сапраўды, ці да палітыкі жанчыне, калі ўвесь жыццёвы цяжар яна змушана несці на сваіх кволых плячах? Гэта яна, жанчына-маці, у адказе за дзяцей, мужа,

састарэлых бацькоў, парадак у доме, дабрабыт сям'і. І толькі адной ёй па сілах цэлы дзень працаваць, карміць, вырашаць бясконцыя праблемы. А ў перапынках, дакладней, на бягу зазіраць у люстэрка і наводзіць прыгажосць.

Прыкладна вось такім жаноча-звыклым было маё жыццё, пакуль не звёў мяне лёс з дырэктарам саўгаса "Гарадзец" А.Р.Лукашэнкам. Толькі дзякуючы яму я пайшла потым у апазіцыю да ўлады. І цяпер не перастаю пераконвацца ў правільнасці выбранага шляху.

Праўда, гэта было не адзінае магчымае выйсце з дыскамфортнага стану. Можна ж было, у рэшце рэшт, вярнуцца "на кругі свая" і працягваць будзённае жаночае жыццё, прымаць яго як належнае. Але — позна. Пазнаёміўшыся з Аляксандрам Рыгоравічам Лукашэнкам і прайшоўшы поруч з ім нейкі актыўны адрэзак зямнога шляху, я ўсвядоміла, што жыццё не даецца само сабою: яго РОБЯЦЬ! Разам з гэтым усведамленнем прыйшло і пачуццё адказнасці. Адказнасці за любую маю радзіму Беларусь. За састарэлых яе грамадзян, што ў гароце мусяць дажываць свой век. За дзяцей, чыю радасць адбіраюць п'яніцы-бацькі. За вясковую дарогу, разадраную бульдозерам. За нязмытыя слёзы бярозкі, што выцякаюць вясною з яе параненага чалавекам ствала. За разбуранае птушынае гняздо. За згаладалых і нядоеных кароў на калгасна-саўгасных фермах. Мне не хацелася, каб падобнае працягвала існаваць у нашым жыцці. Перамены да лепшага я бачыла найперш у змене ўлады.

А на лідэрства ў гэтай новай уладзе прэтэндаваў чалавек, якога я паспела крыху разгледзець, чалавек, які правільна і захапляюча гаварыў, аднак часам дрэнна рабіў і непрыгожа сябе паводзіў. Як многія з нас, дарэчы. Але што даруецца простаму смяротнаму, ніяк не можа быць прымальным для кіраўніка вельмі высокага рангу. І я пайшла ў апазіцыю. У апазіцыю да такой улады.

У Беларускі Народны Фронт я ўступіла да прэзідэнцкіх выбараў, у 1994 годзе. Не ведаю сама, менавіта чаму гэты рух і гэтая партыя прыцягнулі на той момант маю ўвагу. Спачатку я проста хацела афіцыйна адмежавацца ад А.Р.Лукашэнкі. Баялася спазніцца, калі раптам ён прайграе, і тады мой крок у апазіцыю будзе расцэнены як простае здрадніцтва.

На той момант, як мне здавалася, уся жыццядзейнасць Шклоўшчыны была пушчана на самацёк. Уладу маючыя і ўся чыноўніцкая раць былі занятыя толькі цікаваннем: каб не спазніцца раптам пры дзялёжцы ўлады і паспець умасціцца ў крэсла. І калі яшчэ штосьці лячылася, касілася, выпякалася і шылася, дык толькі дзякуючы накручанай дагэтуль сістэмнай спружынцы. А наша раённая газета па тры разы на тыдні стракацела партрэтамі і матэрыяламі ў падтрымку ўсіх кандыдатаў у прэзідэнты. Сама менш месца і ўвагі выпадала 3. Пазьняку. Я і прапанавала тады рэдактару падрыхтаваць матэрыялы ў падтрымку Зянона Станіслававіча.

— Бэ-нэ-эфаўца? — акругліў ён вочы. — А як адрэагуе на гэта твой Лукашэнка?

— Ён маім ніколі не быў. А яшчэ, прызнаюся, я памылілася ў ім. Цяпер пачну выпраўляць сваю памылку.

Мае словы ўспрыняліся тады як жарт. А я дамовілася аб сустрэчы з Леанідам Яфімавічам Аўчыннікавым, членам БНФ, пагутарыла з ім і падрыхтавала яго інтэрв'ю пад назвай "Каб не атрымаць ад абаранка дзірку" (што і адбылося на самай справе пяццю гадамі пазней). І ў той самы дзень сустрэчы з Аўчыннікавым напісала заяву аб прыёме мяне ў БНФ. Да мяне, прызнаюся, шклоўскія апазіцыянеры ставіліся з вялікім недаверам. І нават даводзілася чуць недвухсэнсоўна кінутае слова "правакатар". А я не магла пераканаўча аргументаваць сваю пазіцыю — цяжка было знайсці неабходныя словы. Усё адбывалася пераважна на ўзроўні падсвядомасці, эмацыянальна. Але з кожным годам усё больш пераконваюся, што правільным было маё рашэнне адысці ад Лукашэнкі.

Неяк у самы разгар прэзідэнцкай гонкі прама насупраць райаддзела міліцыі каля мяне затармазілі "Жыгулі". Валодзя Канаплёў, ледзь ступіўшы на зямлю непаслухмянымі ад доўгага сядзення нагамі, не мог зачыніць дзверцы. Мы ўжо даўно не сустракаліся, справы ў Лукашэнкі ішлі добра, і ў дапамозе на ўзроўні райцэнтраўскіх дзеячаў патрэбы больш не было.

— Што здарылася? — з трывогай запытала я. — На табе твару няма.

— Вольга, бяда вялікая, — адказаў ён. — У Лукашэнку пад Лёзнам стралялі. Толькі што па радыё пачуў.

— А-вой! Забілі? — залямантавала я.

— Не, дзякуй богу, жывы. Прамахнуліся, гады. Што творыцца! — сказаў ён сабе пад нос і накіраваўся ў памяшканне міліцыі. А я паразважала крыху і прыйшла да высновы: вельмі нават магчыма, што страляніна тая магла быць правакацыйнай. Рэвальвераў жа ў дэпутатаў хапае. А яшчэ, падумалася, Аляксандр Рыгоравіч вельмі клапатліва ставіцца да свайго здароўя. Калі і правакацыя, то ён не дазволіць кулі нават чыркануць аб сваё адзенне, не кажучы пра што большае. Прыкладна так і аказалася потым.

... У дзень выбараў я галасавала за Зянона Станіслававіча Пазьняка. Але доўга потым аналізавала ў думках і некаторыя іншыя кандыдатуры. Захаплення не выклікалі яны ў мяне. Добра ведала Васіля Новікава, і таксама менш за ўсё хацела бачыць яго прэзідэнтам. Мы працавалі ў свой час разам у Горках: я — на радыё, ён — маім ідэалагічным кіраўніком, г.зн. загадчыкам аддзела прапаганды і агітацыі райкама партыі. А яшчэ раней я, чакаючы, пакуль вызваліцца месца на раённым радыё, працавала некалькі месяцаў машыністкай у БСГА. Я была яшчэ "новенькай", калі аднойчы, падыходзячы бліжэй да машбюро, пачула плач ў суседнім пакоі, дзе працавала загадчыца Ядвіга Антонаўна. Я была тады дрэннай машыністкай і вельмі баялася гэтай строгай жанчыны, калі у самым канцы працоўнага дня яна правярала аддрукаваныя мною аркушы. Ядвіга Антонаўна ў мінулым была франтавічкай. Яе параніла на вайне ў нагу, і яна, моцна кульгаючы, была жывым напамінам аб страшэнных тых падзеях. І, калі ўжо як на духу, я недалюблівала яе за вельмі рэзкі голас, начальніцкі тон. Але яе паважалі ў калектыве акадэміі за высокі ўзровень і своечасовасць выканання машынапісных работ яе "дзевачкамі". А гэта, як я потым зразумела, было вельмі важным фактарам.

Плач той працягваўся яшчэ з паўгадзіны. Потым, моцна заляскаўшы ключом па замку, Ядвіга Антонаўна замкнула свае дзверы, адчыніла — у машбюро. Яе твар быў чырвоны і прыпухлы ад слёз. Насунуўшы на твар штосьці накшталт усмешкі, яна сказала:

— Усё, дзевачкі, бывайце. Дзякуй за сумесную працу.

Нават калі за ёю зачыніліся дзверы, ніхто не зварухнуўся з месца. Сядзелі, бы кіпенем аблітыя. У Светы Кумачовай я, выбраўшы момант, запыталася: што здарылася? Вета была самая вясёлая, простая ў калектыве, нягледзячы на тое, што яе муж Леанід займаў высокую пасаду. Яна адказала, што выганяюць Ядвігу Антонаўну, каб ачысціць месца для жонкі аднаго райкамаўца — Новікава.

Мне было цяжка ў гэта паверыць, бо Ядвіга Антонаўна працавала ў машбюро ледзь не з дня заканчэння вайны. На работу ляцела бы на крылах і заўсёды задоўга да яе пачатку. Яна была ўжо на пенсіі і таму ведала, што рана ці позна ёй прапануюць "адпачываць". Таму нярэдка ў яе вырывалася:

— Ой, дзевачкі, калі мяне адправяць на пенсію, разваліцца машбюро. Вы ж асноўную работу цяп-ляпаеце, а ўсё імкняцеся налева друкаваць.

Дзяўчаты і не думалі крыўдзіцца. Яны ведалі, што за словамі гэтай жанчыны хаваецца клопат і аб іх саміх, і аб выніках працы. Бо глыбока ў душы Ядвігі Антонаўны было шмат дабрыні.

І сапраўды, літаральна на наступны дзень у вызвалены кабінет зайшла новая загадчыца — Валянціна Антонаўна Новікава. Магчыма, яна не ведала, з якім болем развіталася са сваім працоўным месцам яе папярэдніца, таму была вясёлая. Кантраст між імі быў выразны. Валянціна Антонаўна не спяшалася на працу. Дакладней, прыходзіла тады, калі адпускалі хатнія клопаты. Па ўсім было бачна, што яна — шчаслівая жонка і пяшчотная маці.

— Чаму яна так вольна наведвае працу? — аднойчы запыталася я ў дзяўчат.

— У яе дзве маленькія дачкі і яны часта хварэюць, — не то спачуваючы, не то з асуджэннем адказалі мне.

... Калі сталі вядома, што ў прэзідэнцкіх выбарах перамог Лукашэнка, у доме Канаплёвых быў наладжаны з гэтай нагоды сапраўдны баль. Ледзь не да раніцы трэслася ад танцаў хата. На той баль былі запрошаны ўсе "правыя" і "левыя" рукі Лукашэнкі і ўвогуле ўсе "самыя-самыя". А мы, мясцовыя апазіцыянеры, узяліся за ўмацаванне нашых дэмакратычных радоў. Хоць і нялёгкая была гэта справа з-за пасіўнасці людзей, але ядро арганізавалася моцнае. А ў хуткім часе я ўступіла і ў першую ў маім жыцці партыю — БНФ.

... На 14 мая 1995 года былі назначаны выбары ў Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь. На гэты раз на Шклоўшчыне было зарэгістравана ажно шесць кандыдатаў (у алфавітнам парадку): дырэктар эксперыментальнай базы "Спартак" У.В.Громаў, галоўны памочнік прэзідэнта Рэспублікі Беларусь У.М.Канаплёў, старшыня праўлення калгаса імя Кірава А.У.Качанаў, выкладчык Шклоўскага ПТВ-139 У.П.Лабадаеў, журналіст райгазеты "Ударны Фронт" В.М.Паўлава (г.зн. аўтар гэтага аповеду), начальнік упраўлення па справах ваеннаслужачых, воінаў-інтэрнацыяналістаў і членаў іх сем'яў Міністэрства сацыяльнай абароны П.У.Шэцька.

Але каб зарэгістравацца кандыдатам, неабходна было сабраць пэўную колькасць галасоў у падтрымку сваёй кандыдатуры. Менавіта з гэтага і пачаліся мае цяжкасці. Яны ўзмоцнены былі тым, што старшынёй раённай выбарчай камісіі прызначылі У.Л.Клюйко — чалавека, які ўсю ваду, здаецца, якая была ў наваколлі, ліў на млын Лукашэнкі, а ў даным выпадку яго стаўленіка У.М.Канаплёва. Як раней за Лукашэнку, так цяпер за Канаплёва подпісы збірала ледзь не паўраёна. Нашых дэмакратаў абмяжоўваў вольны час, паколькі яны не маглі пакінуць асноўную працу — змушаны былі зарабляць грошы "на хлеб надзённы". Усялякія іх адлучэнні з працоўнага месца кантраляваліся "канаплёўцамі", і імгненна інфармацыя перадавалася "куды трэба".

3 самага пачатку я вырашыла не падстаўляць гэтых мужных людзей, асноўную частку працы ўзяць на сябе. Дзякуй ужо за тое, што яны не баяліся выказаць сваю думку, супрацьлеглую ўладам, наладзіць мітынг, пікет. А на большае сілы не хапала: "прэзідэнцкі раён" у вожыкавых рукавіцах трымалі (дый цяпер трымаюць) лукашэнкаўскія памагатыя. І, як вынік, подпісаў намі было сабрана на дзвесце больш, чым патрабавалася: на ўсялякі выпадак. Гэта дапамагло: з-за фільтрацыі і кастрацыі падпісных лістоў подпісаў асабіста мне ледзь хапіла для рэгістрацыі.

А газеты, радыё і тэлебачанне без продыху разносілі запэўніванні прэзідэнта Рэспублікі Беларусь пра нейкія там роўныя правы і магчымасці для ўсіх кандыдатаў (цяпер пра тыя роўнасці ведае ўвесь свет). Іх падтэкст энергічна падмацоўваўся справамі У.М.Канаплёва. Ён без стомы ладзіў прыёмы грамадзян у райвыканкаме (як зусім нядаўна Аляксандр Лукашэнка). Мы, кандыдаты ў дэпутаты, расцанілі гэта як прамую агітацыю і асудзілі. Пратэст выказваць у раённую выбарчую камісію пайшлі толькі мы з У.П.Лабадаевым. Уладзімір Клюйко, краем вуха выслухаўшы прэтэнзіі, спакойна заявіў:

— Калі ласка, усе скаргі туды, "наверх". — І з усмешкай пасунуў тэлефон у наш бок, да якога прыляпіў нумар старшыні Цэнтрвыбаркама. А сам выйшаў з кабінета, прадаставіўшы нам тэт-а-тэтную магчымасць. На тым баку дрота, у Мінску, нас выслухалі і сказалі:

— Усе прэтэнзіі — да старшыні раённай камісіі. Разбірайцеся на месцы.

3 намі баяліся звязвацца з-за магічнага слова "Шклоў". Ледзь мы паклалі трубку, у кабінет зайшоў, беспаспяхова хаваючы ўсмешку, У. Клюйко. Па ўсім было бачна, што ён слухаў дыялог з паралельнага тэлефона.

— Ну, усе пытанні знялі? — з'яхіднічаў ён.

Апантаны прыслужнік рэжыму адкрыта смяяўся з нас. Ён адчуваў сябе так упэўнена, што не лічыў патрэбным нават на момант размовы нацягнуць на твар афіцыйнасць. Што можна было сказаць у той момант, каб быць пачутым? Нічога. Бо ніякія словы, ніякія эмоцыі не здзёрлі б тое адзенне з хлусні і цынізму, у якое апранулі ўлады выбары ў Вярхоўны Савет 13-га склікання. Натуральна, на той раз "перамог" Уладзімір Канаплёў — дастойны галоўны памочнік і сябра прэзідэнта Лукашэнкі.

Падчас выбарчай кампаніі ад імя кандыдата ў дэпутаты Уладзіміра Канаплёва ў кожны дом прыносілася што-небудзь з "гуманітаркі". У вёсцы Чорнае, напрыклад, фельчарка Оля разносіла таблеткі, прыгаворваючы:

— Галасуйце за Канаплёва, будзеце ўвесь час карыстацца дармовымі лекамі...

Ну што тут скажаш!