Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы

Н

Набóр (set) — лагічна звязанае мноства аб’ектаў з пэўным інфармацыйным зместам. У базе звестак: набор звестак з’яўляецца сукупнасцю ўзаемазвязанай інфармацыі; у матэматыцы: група аб’ектаў, якія маюць адну альбо некалькі агульных характарыстык (уласцівасцяў).

Набóр звéстак (data set) — ідэнтыфікаваная сукупнасць фізічных запісаў, арганізаваная адным са спосабаў, якія прыняты ў сістэме апрацоўкі звестак. У асяроддзі захоўвання набор звестак падаецца ў выглядзе файлаў альбо часткі файлаў.

Набóр нумара (dialup) — метад сувязі з аддаленым кампутарам па тэлефоннай лініі праз мадэм. Трэба набраць нумар, калі звяртаемся да іншага тэлефона. Пажадана карыстацца паролем, каб пазбегнуць перахвату зламыснікамі.

Набóр сімвалаў (character set) — поўны набор сімвалаў з адпаведнымі кодамі, якія могуць быць выведзенымі на экран кампутара. Стандартны набор сімвалаў ASCII уключае ў сябе літары, лічбы, спецыяльныя сімвалы і кіроўныя коды, якія разам утвараюць схему кадавання ASCII.

Набóр ячэек (range of cells) — набор ячэек электроннай табліцы, які фармуе на экране прамавуглавік. Ячэйкі можна выдзеліць і выконваць над імі адпаведныя дзеянні (капіяваць, перамяшчаць і інш.).

Навýка аб вылічáльнай тэхніцы (computer science) — галіна навуковых ведаў, якая вывучае кампутары, тэарытычныя і практычныя прынцыпы іх канструявання, работы і прымянення для апрацоўкі інфармацыі, а таксама праграмаванне, штучны інтэлект, робататэхніку і сучасныя інфармацыйныя тэхналогіі.

Надзéйнасць (reliability) — верагоднасць правільнага функцыянавання сістэмы, кампутара, прылады ў зададзены перыяд часу ў адпаведных умовах. Надзейнасць паказваецца як сярэдняе значэнне часу напрацоўкі на адказ (сярэдні час безадказнай работы).

Надкаталóг (бацькóўскі каталóг) (parent directory) — каталог, які ў іерархічнай структуры, вышэйшы за беглы каталог.

Надрадкóвы нáдпіс (superscript) — літары тэксту, якія размешчаны над нармальным радком тэксту больш малымі літарамі.

Надрадкóвы элемэнт (ascender) — элемент літары, які выступае над асноўным яе целам (літары), напрыклад у літары “б” гэта верхні хвосцік.

Нажніцы (scissors) — інструмент у графічных рэдактарах, які дазваляе выразаць адвольную частку адлюстравання.

Назéмная лінія сýвязі (landline) — правадная альбо кабельная лінія сувязі. Гэты тэрмін не ўключае сувязь па радыё.

Накіравáльная стóйка (tape guide) — гладкі штыр, ролік альбо пластмасавы цыліндр, які накіроўвае стужку пры руху міма магнітнай галоўкі. У касэце ёсць невялікія пластмасавыя кіроўныя (направляющие).

Наклáдванне адлюстравáння (overlay) — адлюстраванне, якое знаходзіцца на нейкім іншым адлюстраванні.

Налáдачная прагрáма (relocatable program) — праграма, якая запісваецца такім чынам, што пры яе загрузцы адбываецца змена адрасоў для размяшчэння ў памяці. У персанальных кампутарах такія праграмы маюць пашырэнне ЕХЕ.

Налáдка (debugging) — працэс выдалення памылак з праграмы: выяўленне, лакалізацыя і ліквідацыя памылак у праграме вылічальнай машыны.

Накладáнне (overstrike) — друкаванне аднаго сімвала паверх другога.

Наклáдзены (piggyback) — адносна якой-небудзь прылады: размешчаны паверх другой прылады, напрыклад дабаўленне больш хуткага мікрапрацэсара, які накладываецца з дапамогай спецыяльнага накладзенага разьёму на стары мікрапрацэсар.

Намагрáма (nomogram) — графік, які адлюстроўвае залежнасці паміж вызначанымі велічынямі.

Нано — прэфікс, абазначае значэнне 10-9; адна мільярдная (адна тысячная ад мільённай долі).

Наносекýнда (nanosecond) — адна мільярдная (10-9) секунды. Мера часу, якой вымяраецца хуткадзейнасць вылічэнняў і час праходу электрычных сігналаў па схемах кампутара.

Напрацóўка на адкáз (mean time before failure) — мера ацэнкі надзейнасці прылады, вызначаецца сярэднім часам паміж двума паслядоўна ўзніклымі адказамі ў рабоце апаратуры.

Напрýжанне лініі (line voltage) — электрычнае напружанне гэтай сілавой лініі. У Беларусі напружанне бытавой электрасеткі зменнага току прыблізна 220 В.

Напрýжанне змéннага тóку (volts alternating current) — мера напружання зменнага электрычнага сігналу. Зменны ток па сваёй прыродзе не мае пастаяннага напружання, сігнал хістаецца паміж +10 і –10 Вольт.

Напрýжанне, патэнцыял (voltage, electromotive force) — сіла, якая выклікае перамяшчэнне носьбітаў зараду па правадніку.

Нармалізáцыя (normalize) — у праграмаванні: карэктоўка месцапалажэння фіксаванай кропкі альбо экспаненцыяльнай часткі ліку з плавальнай кропкай для дасягнення вызначанага дыяпазону. У СКБЗ: нармалізацыя значна спрашчае выкананне запытаў і кіраваннем абнаўлення інфармацыі, праверку яе цэльнасці і абарону.

Нармалізавáная фóрма (normalized form) — форма запісу ліку з плавальнай кропкай, калі мантыса ліку знаходзіцца ў межах нейкага зададзенага стандартнага дыяпазону, прычым старэйшая лічба адрозніваецца ад нуля.

Нарóшчванне (upgrade) — дабаўленне ці змяненне ў апаратных сродках альбо праграмным забеспячэнні для пашырэння эксплуатацыйных магчымасцяў.

Настóльная выдавéцкая сістэма (desk-top publishing) — комплекс тэхнічных і праграмных сродкаў для падрыхтоўкі тэксту да друку. Дысплеі НВС маюць добрую разпазнавальную здольнасць, шырокую палітру колераў, і нават кніжным размяшчэннем экрана. Звычайна прымяняюцца розныя друкаркі. У склад праграмнага забеспячэння ўваходзіць магутны ўніверсальны тэкставы працэсар, графічны рэдактар, рэдактар шрыфтоў, праграма вёрсткі старонак, такія як Page Maker, Ventura Publisher, CorelDRAW і інш.

Настóльная ЭВМ (desktop computer) — мікракампутар з клавіятурай, маніторам і сістэмным блокам. Для зручнасці ў рабоце і эстэтычнасці сістэмны блок можа ставіцца на падлóгу (у стол).

Настóльны рэквізіт (desk accessory) — невялікая праграма ў складзе Microsoft Windows, такія як калькулятар, каляндар, эквівалент гадзінніка і інш., тых, якія можна знайсці на стале.

Настрóйка (relocation) — змена адрасоў у праграме, запісанай у машынным кодзе, пры яе перамяшчэнні з аднаго раздзелу памяці ў іншы. Tuning — працэс рэгулявання параметраў сістэмы з мэтай забеспячэння найбольш эфектыўнага выкарыстання яе рэсурсаў у працоўны час.

Настрóйшчык (relocator) — праграма, якая настройвае — змяняе адрасы вызначанай праграмы ў машынным кодзе дзеля таго, каб яна магла быць загружанай у вызначаны абсяг памяці кампутара і запушчана.

Насычáльнасць (saturation) — у каляровай графіцы і пры друку: характарыстыка святла — доля асноўнага колеру ў вызначаным каляровым адценні (часта ў адсотках ад 0% да 100%). Бледныя колеры менш насычаныя. Насычальнасць — гушчыня колеру зададзенага тону.

Насычэнне сістэмы (system saturation) — стан сістэмы, пры якім яна не можа адказваць на запыты карыстальніка дастаткова хутка, што вядзе да паніжэння эфектыўнасці яе выкарыстання.

Натáцыя (notation) — сукупнасць умоўных знакаў і сістэма правілаў для апісання сінтаксісу кампутарных моў. У якасці прыкладу можна прывесці нармальную форму Бэкуса-Наура.

Нахільная рыса ўлéва (backslash) — сімвал \ у MS-DOS указвае каранёвы каталог, напрыклад С:\, альбо падзяляльнік дырэкторыі, напрыклад С:\svaboda\demacrat.

Нашчáдак, даччын працэс (child) — працэс, які пароджаны другім працэсам (бацькам). Дзеянне, якое ініцыюе параджэнне нашчадка, часта называюць разгалінаваннем. Звычайна бáцькаўскі працэс прыпыняе сваю працу да завяршэння выканання даччынага працэсу.

НЕ (not) — лагічнае адмаўленне.

Неабарóненае пóле (unprotected field) — частка запісу, якая можа быць змененай.

Неабарóненае прагрáмнае забеспячэнне (unprotected software) — праграмы, з якіх могуць быць зняты копіі. Неабароненыя праграмы дазваляюць ствараць іх копіі і забяспечваць захаванасць праграм і інфармацыі.

Неактыўны (inactive) — не актывізаваны (не выбраны) у цяперашні час сімвал (альбо вакно) называюць неактыўным. Як правіла, актыўным можа быць толькі адзін аб’ект, усе астатнія — неактыўныя. Але гэта не азначае, што яны нічога не робяць.

Неактыўнае вáкно (inactive windows) — любае вакно, якое не выкарыстоўваецца ў дадзены момант. Яно можа быць часткова ці поўнасцю перакрыта актыўным вакном да той пары, пакуль карыстальнік яго не задзейнічае.

Неактыўны файл (inactive file) — файл, для якога не выканана працэдура адкрыцця OPEN альбо ўжо выканана працэдура закрыцця CLOSE. Запісы такога файла недаступныя.

Неблакавáны зáпіс (unblocked record) — лагічны запіс, размешчаны ў блоку ў адзінкавым ліку; пры гэтым даўжыня блока раўняецца даўжыні запісу.

Недапушчáльная аперáцыя (illegal operation) — любае дзеянне, якое аперацыйная сістэма не можа выканаць.

Недапушчáльная камáнда (illegal instruction) — каманда ў машынных кодах, якая не з’яўляецца часткай стандартнага набору праграм для гэтага працэсара і таму не можа быць выкананай. Такія каманды могуць прывесці да фатальнага збою ў рабоце кампутара.

Недапушчáльны (illegal, invalid) — азначэнне, якое апісвае некарэктны элемент альбо працэдуру. Недапушчальны сімвал: сімвал, які праграма не можа распазнаць. Недапушчальная аперацыя — якую праграма альбо сістэма не можа выканаць. Недапушчальныя вынікі — калі логіка праграмы дэфектная.

Недапушчáльны сімвал (illegal character) — сімвал, які праграма не можа распазнаць.

Недэтэрмінізм (nondeterminizm) — рэжым вылічэнняў, пры якім у вызначаных пунктах працэсу здзяйсняецца выбар варыянта яго працягу.

Незалéжнасць звéстак (data independence) — у базах звестак гэта аддзяленне звестак ад праграм, з дапамогай якіх яны апрацоўваюцца. У гэтых умовах захавальныя звесткі больш даступныя як для праграм, так і для карыстальнікаў. Адрозніваюць тры віды незалежнасці звестак: фізічную (можна змяняць тапалогію базы звестак альбо метады доступу да інфармацыі), лагічную (можна пераструктураваць базу звестак) і дыстрыбутыўную (месцазнаходжання базы звестак на серверах сеткі не аказвае істотнага ўплыву на праграмнае забеспячэнне).

Незалéжная прагрáма (self-contained program) — праграма, якая не ўтрымлівае вонкавых зваротаў да падпраграм і звестак.

Нейрóнная сéтка (neural net) — комплекс кампутараў альбо працэсараў, якія злучаны паралельна для рашэння праблем па стварэнні штучнага інтэлекту. Прымяняецца таксама для праграм разпазнавання вобразаў і інш.

Некарэктнасць кóда аперáцыі (incorrectitude of operation code) — памылка, якая выклікае праграмнае перарыванне.

Непаўнатá звéстак (data incompleteness) — недастатковасць інфармацыі для рашэння той ці іншай задачы. Экспертныя сістэмы могуць функцыянаваць ва ўмовах няпоўнай інфармацыі.

Непапрáўная памылка (unrecoverable error) — памылка ў праграме, якая можа прывесці да фатальнага збою і страты звестак пры паўторным запуску праграмы.

Непасрэдная адрасáцыя (direct addressing ) — метад адрасацыі, пры якім адрасная частка каманды ўтрымлівае непасрэдны адрас.

Непасрэдная апрацóўка (direct processing) — апрацоўка звестак адразу па меры іх паступлення ў сістэму. Непасрэдная апрацоўка (immediate processing) — апрацоўка звестак непасрэдна пасля іх атрымання. Пры пакетнай апрацоўцы спачатку збіраюцца ўсе звесткі, а затым апрацоўваюцца.

Непасрэдны аперáнд (immediate operand) — аперанд каманды, размешчаны ў полі каманды.

Непрадукцыйныя затрáты (overhead) — затраты часу і памяці на выкананне службовых аперацый і апрацоўку службовай інфармацыі.

Непрацóýны (down) — прылада, якая не функцыянуе (кампутар, дысплей, сетка сувязі і інш.).

Непарыўны прабéл (non-breaking space) — сімвал, які замяняе стандартны прабел. Ён звязвае два словы так, каб яны знаходзіліся на адным радку.

Нераўнамéрная хýткасць (flutter) — змяненне хуткасці вярчэння стужкі, выкліканае няспраўнасцю механізму вядучага вала ці ланцугоў кіравання. Гэта сітуацыя можа прывесці да пашкоджання звестак і немагчымасці іх чытання.

Нерэзідэнтны, часóвы, перахóдны (transient) — часовы, рухомы. У памяці кампутара нерэзідэнтнай з'яўляецца тая яе частка, якая выкарыстоўваецца для прыкладных праграм, каторыя счытваюцца з дыска ў памяць і знаходзяцца там да замены іншымі праграмамі. Часовыя праграмы ў памяці таксама рэзідэнтныя.

Несанкцыянавáны дóступ (unauthorized access) — доступ суб’екта да аб’екта, пры ўмове, што гэтаму суб’екту доступ да аб’екта першапачаткова забаронены.

Несінхранізавáная схéма (un-clocked circuit) — электронная схема, сігнал на якую можа паступаць незалежна ад тактавых сігналаў гэтай схемы, альбо схема, у якой сінхранізацыі зусім няма.

Несістэматычная (выпадкóвая) памылка (soft copy) — памылка, пры ўзнікненні якой аперацыйная сістэма альбо праграма здольныя самі аднавіцца.

Несумяшчáльнасць (incompatibility) — стан ў вылічальнай сістэме, які процілеглы сумяшчальнасці. Адрозніваюць апаратную, праграмную, інфармацыйную (па звестках) сумяшчальнасць.

Неўпакавáны фармáт (unpacked format) — спосаб падачы дзесятковых лікаў у памяці кампутара, пры якім кожная лічба прадстаўлена адным байтам, што ўтрымлівае код лічбы.

Нефіксавáная крóпка (floating point) — адзін са сродкаў выяўлення лікаў у кампутары. Лік а з нефіксаванай коскай у агульным выпадку мае выгляда = ± m ·Sp, дзе m — мантыса, S — аснова сістэмы злічэння, p — парадак. Гэта форма выяўлення рэчаісных лікаў аднолькава эфектыўна для запісу і малых і вельмі вялікіх лікаў. Для мантысы ліку і парадку адводзіцца фіксаваная колькасць разрадаў. Вынікі арыфметычных аперацый у кампутары з нефіксаванай кропкай аўтаматычна перапрацоўваюцца ў звычайны стан сумавальнай прыладай кампутара.

Неяўнае аб’яўлéнне (implicit declaration) — форма аб’яўлення, якая вызначаецца відам ідэнтыфікатара, у якім атрыбуты вызначаюцца па ўмаўчанні.

Неяўная адрасавáнне (implicit addressing) — спосаб адрасацыі, пры якім адзін, альбо некалькі аперандаў, альбо адрасоў аперандаў знаходзяцца ў фіксаваных для дадзенай каманды рэгістрах і не патрабуе яўнага ўказання ў камандзе.

Ніжні індэкс (subscript) — адзін альбо некалькі знакаў, надрукаваных некалькі ніжэй базавага радка тэксту.

Ніжні каланцітул (footer) — адзін альбо некалькі радкоў унізе кожнай старонкі друкавальнага тэксту. У яго ўключаецца нумар старонкі, аўтар, назва дакумента і інш. Можа друкавацца на першай старонцы, на ўсіх старонках, на ўсіх цотных ці ўсіх няцотных старонках.

Ніжні рэгістр (lower-case) — радковыя сімвалы.

Нізкаўзрóўневае фарматавáнне (low level format) — разметка дыску на нізкім узроўні з пошукам дрэнных сектароў. Звычайна яно праводзіцца на заводзе-вытворцы. Пры звычайным фарматаванні, якое выконваем мы самі, проста праглядаецца ўжо створаная разметка і ў пачатку кожнага блоку адзначаецца, што гэты блок свабодны.

Ніклас Вірт (Niklaus Wirth) — вынаходца мовы Паскаль, аказаў вялікі ўплыў на развіццё праграмавання ў 70-я гады ХХ ст. Ім жа распрацавана мова праграмавання Модула-2 для мікракампутараў.

Нóсьбіт інфармáцыі (data medium) — любы стабільны матэрыяльны аб’ект, прызначаны для фіксацыі і захоўвання інфармацыі; матэрыял, у якім альбо на які можна запісваць звесткі.

Ноўтбук (notebook) — партатыўны кампутар сярэдняга (блакнотнага, кніжнага) памеру.

Ноў-хаў (know-how) — веды, якія апісваюць новую тэхналогію, новыя метады, мадэлі альбо паслугі.

Нуль (zero) — лічба 0, не прадстаўляе якой-небудзь велічыні. У апрацоўцы звестак: лік, які, будучы прыбаўленым да альбо адняты ад любога іншага ліку, не змяняе значэння гэтага другога ліку. У кодах ASCII: ня трэба блытаць нуль з кодам нуля ў кодах ASCII, які з’яўляецца лікам 48.

Нýмар вéрсіі (version number) — варыянт праграмнага прадукту. Вялікія змены ўказваюцца лікам да коскі, а невялікія — лікам пасля коскі, напрыклад 3. 1.

Нýмар дóступу (access number) — нумар тэлефона, які дазваляе датэлефанавацца да Інтэрнэт-правайдэра (арганізацыя, якая прадстаўляе доступ да Інтэрнэта).

Нýмар зáпісу (record number) — унікальны лік, прысвоены запісу ў базе звестак, для ідэнтыфікацыі запісу ў групе запісаў цалкам. Нумар запісу можа прысвойвацца дынамічна пры стварэнні і дабаўленні запісаў у базу звестак.

Нýмар клáвішы (key number) — унутраны код клавішаў, пад якім пасля націску клавішы інфармацыя паступае ў памяць кампутара. Звычайна ўнутраны код клавішы не тое ж самае, што нумар у кодзе ASCII.

Нýмар радкá (line number) — нумар радка, па якім праграма ідэнтыфікуе гэты радок і здзяйсняе пераход да яго.

Нябáчныя лініі (hidden lines) — апісанне трохмерных аб’ектаў: лініі малюнка, якія можна альбо трэба схаваць пры адлюстраванні прасторавай канструкцыі. Некаторыя праграмы нябачныя лініі адлюстроўваюць у выглядзе кропак.

Нявыдзелены сервер (non-dedicated server) — сервер сеткі, на якім можна выконваць уласныя работы, не звязанныя з сеткай.

Нявыраўнены тэкст (unjustified text) — тэкст з радкамі рознай даўжыні.

Нязвязнасць грáфа (graph disconnection) — парушэнне звязнасці графа. У звязнага графа для любых яго вяршынь існуе ланцуг, які злучае гэтыя вяршыні.

Няпрáвільны код (false code) — код, які ўтрымлівае немагчымыя значэнні ў зададзеных межах. Так, у кодах ASCII выкарыстаны лікі ад 32 да 127 і пры сустрэчы любога іншага значэння па-за гэтым дыяпазонам успрымаецца як няправільны код.

Няпрáўда (false) — адно з двух магчымых значэнняў булевай алгебры (лагічнай зменнай); другім з’яўляецца “праўда”— true. У мовах праграмавання “праўда” прадстаўляецца 1, а “няпраўда” — 0.

Нярóўнасць (inequality) — бінарны стасунак, што звязвае дзве велічыні (у прыватнасці, лікі) з дапамогай аднаго са знакаў: > (больш за), ≥ (больш ці роўна), < (менш за), ≤ (менш ці роўна), ≠ (няроўна), г.зн. а > в, а ≥ в, а < в, а ≤ в, а ≠ в.

Няспрáўнасць (fault) — фізічны дэфект, які замінае сістэме альбо прыладзе карэктна працаваць.