Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы

У

Убудавáная камáнда (embedded command) — каманда, якая размяшчаецца ў тэксце, адлюстраванні альбо дакуменце і дазваляе выконваць аперацыі з тэкстам, выведзеным на экран. Убудаваная каманда выдзяляецца на фоне навакольных звестак спецыяльнымі сімваламі (дужкамі альбо кропкамі). Гэтыя каманды даюць магчымасць перадаваць звесткі, з якімі мае справу тэкставы працэсар, на прынтар.

Убудавáная сістэма (embedded system) — асобная вылічальная сістэма, якая адначасова з’яўляецца часткай вялікай сістэмы. Так, лазэрная друкарка мае ўбудаваную сістэму кіравання лазэрным промнем.

Убудавáная фýнкцыя: 1. (Built-in function) — функцыя як частка мовы праграмавання. Большасць моў праграмавання маюць адмысловыя падпраграмы для вылічэння ўбудаваных функцый (лагарыфм, квадратны корань і інш.). 2. (Intrinsic function) — функцыя, якая ўбудавана ў аперацыйную сістэму і пры рабоце аперацыйнай сістэмы не патрабуе да сябе спецыяльнага звароту.

Убудавáны (inbuilt) — з'яўляецца часткай прылады альбо праграмы.

Убудавáны (бартавы) кампýтар (on-board computer) — кампутар, які сканструяваны ўнутры іншай прылады.

Убудавáны (унýтраны) шрыфт (internal font) — шрыфт, які пастаўляецца разам з друкаркай і захоўваецца ў яго пастаяннай памяці (read-only memory, ROM) і таму не “губляецца” пры выключэнні друкаркі. Назва “унутраны шрыфт” адносіцца толькі да шрыфтоў, якія заўсёды даступныя для гэтай друкаркі.

Увóд (input) — працэс перадачы інфармацыі паміж вонкавымі прыладамі і асноўнай памяццю. Звесткі ўводзяцца ў кампутар для апрацоўкі (працэс уводу звестак) як з клавіятуры, так і з файла, які захоўваецца на дыску, стужцы.

Увóд гóласам (voice input) — сістэма (мікрафон і блок інтэрфэйса), якая здзяйсняе ўвод у кампутар абмежаванага набору камандаў і звестак голасам карыстальніка. Моўны канал з'яўляецца самым хуткадзейсным.

Увóд звéстак 1. (data entry) — пераўтварэнне зыходных сігналаў звестак у лічбавую форму для выкарыстоўвання ў кампутары (клавіятура, мыш, сканэр і інш.). 2. (data input) — аперацыя чытання звестак з носьбіта звестак альбо клавіятуры ўводу звестак і наступны запіс іх у асноўную памяць.

Увóд-вывад (input / output ) — два з трох дзеянняў (увод, апрацоўка і вывад), якія акрэсліваюць паняцце “кампутар”. Увод-вывад адносяцца да дадатковых задач збору звестак для мікрапрацэсара і вываду вынікаў ў даступным карыстальніку выглядзе праз прылады вываду: друкарку альбо дысплей. Клавіятура і мыш — прылады ўводу, пераўтвараюць інфармацыю ў даступны для кампутара выгляд. Дыск — прылада і ўводу і вываду.

Увахóд у сістэму / Выхад з сістэмы (log on / off) — працэдура пачатку і канца выкарыстання вылічальнай сістэмы. Вялікія ЭВМ патрабуюць, каб карыстальнік праходзіў праз складаную працэдуру ўводу пароля, даты, імя файла і інш., да атрымання доступу да сістэмы. Гэты працэс называецца ўваходам у сістэму. Пры выхадзе з сістэмы можа быць неабходным адказаць на акрэсленыя яе пытанні.

Увахóдная крóпка (entry point; entrange) — адрас альбо метка першай каманды, якая выконваецца пры звароце да машыннай праграмы, стандартнай праграмы альбо падпраграмы. Машынная праграма, стандартная праграма альбо падпраграма могуць мець некалькі розных уваходных кропак, пры гэтым кожная, магчыма, адпавядае розным функцыям альбо мэтам.

Увахóдныя звéсткі (input dada) — звесткі, якія ўводзяцца ў кампутар для апрацоўкі альбо захоўвання. Увод звестак можа здзяйсняцца з клавіятуры, дыска альбо стужкі, а таксама непасрэдна з прылады ўводу графічнай інфармацыі. Вялікія аб’ёмы звестак звычайна дзеляцца на секцыі па 255 байтаў.

Узаéмна адназнáчнае дачынéнне (one-to-one relationship) — сувязь паміж усімі аб’ектамі базы звестак, здзяйсняецца такім чынам, што адзін аб’ект звязаны толькі з адным іншым (адно прозвішча з адным адрасам).

Узаéмная блакóўка (interlock) — прадухіляе работу прылады ў той час, калі выконваецца беглая аперацыя.

Узаемадзéянне працэсаў (interprocess communication — IPC) — здольнасць мультызадачнай аперацыйнай сістэмы перадаваць звесткі з адной задачы альбо працэса іншым.

Узрóвень (grade) — у сістэмах сувязі: дыяпазон частот, якія можна перадаваць па адным канале.

Узрóвень мóвы праграмавáння (level of language) — ступеня машыназалежнасці мовы. Падзяляюцца на мовы нізкага ўзроўню (блізкія да машынных кодаў) і высокага ўзроўню ( незалежныя ад канкрэтнага тыпу ўжытковага кампутара). Ужываецца і такая класіфікацыя: машынныя, машына-арыентаваныя і машынанезалежныя мовы.

Узрóвень укладáння (nesting level) — колькасць узроўняў укладання ў гняздзе; ступень укладання ў гэты цыкл іншых цыклаў.

Узрастáльны парáдак (ascending order) — размяшчэнне элементаў спісу ад найменшага да найвышэйшага, напрыклад ад 1 да 100 альбо ад А да Я.

Узыхóднае праграмавáнне (bottom-up programming) — сістэма напісання праграм, калі спачатку праектуюцца падпраграмы для выканання простых аперацый, з якіх потым кампануюцца больш складаныя. Практычна часцей ужываецца сыхóднае праграмаванне.

Указáнне (pointing) — дзеянне мышы па выбару з шэрагу альтэрнатыў шляхам руху курсора і націскання (выбар здзяйсняецца) кнопкі мышы.

Уклáдваць аднó у другóе (to nest) — ствараць структуру альбо структуры нейкага тыпу ў структуры таго ж тыпу.

Уклáдзенасць (nesting) — размяшчэнне аднаго дзеяння ў якім-небудзь іншым. Уваходжанне канструкцыі мовы праграмавання (праграмы, працэдуры, блокі, цыклы, аператары) у аналагічную іншую канструкцыю. Характарызуецца ўзроўнем укладзенасці.

Улікóвы зáпіс (account) — утрымлівае ўсю неабходную інфармацыю для рэгістрацыі карыстальніка ў сістэме, а таксама права доступу да рэсурсаў.

Улікóвы зáпіс карыстáльніка (user account) — уліковыя запісы бываюць розныя: уліковыя запісы карыстальнікаў і ўліковыя запісы цэлых кампутараў. Калі яўна ўказваецца “user account”, то гутарка ідзе дакладна аб уліковым запісе карыстальніка.

Умóва (assertion) — параметр, па якім здзяйсняецца праверка якіх-небудзь звестак на адпаведнасць. Пры выкананні ўмовы працэсар пачынае вызначаныя дзеянні, прадугледжаныя праграмай.

Умóўна-бясплáтная прагрáмнае забеспячэнне (date ware) — карыстальніку прадастаўляецца колькасць дзён, на працягу якіх ён мае права выкарыстоўваць праграму. Пасля заканчэння зададзенага праграмістам тэрміну карыстальнік павінны альбо купіць праграму, альбо сцерці яе.

Умóўная крóпка перарывáння (conditional break point) — месца ў праграме, дзе можа быць перарвана яе выкананне ў сувязі з канкрэтным станам уводзімых звестак, што дазваляе перайсці да праграмы дыягностыкі для праверкі стану рэгістраў і памяці.

Умóўная перадáча кіравáння (conditional transfer) — пераход да вызначанай кропкі праграмы ў час яе выканання ў залежнасці ад праўдзівасці нейкай умовы.

Умóўны (conditional) — аб дзеянні альбо аперацыі, якія адбываюцца альбо не адбываюцца ў залежнасці ад праўдзівасці вызначанай умовы. У многіх мовах для арганізацыі праверкі ўжываецца аператар IF.

Умóўны выраз (conditional expression) — выраз з двума ці больш магчымымі вынікамі. У мовах праграмавання: лагічны выраз А ва ўмоўных аператарах віду “калі А то В”, дзе В — дзеянне (аператар, каманда), якое выконваецца, калі А праўда. У такіх выразах здзяйсняецца праверка, і далейшыя дзеянні выконваюцца па выніках гэтай праверкі.

Умóўны перахóд (conditional branch) — каманда, якая выклікае пераход у залежнасці ад ісціннасці (сапраўднасці) альбо фальшы канкрэтнай умовы. Умóўны перахóд (conditional jump) — пераход, які мае месца толькі тады, калі выконваецца каманда, якая яго вызначае, і задавальняюцца вызначаныя ўмовы.

Унáрны, аднамéсны (unary) — матэматычная аперацыя з адзіночным аперандам (аб’ектам).

Унýтранае перарывáнне (internal interrupt) — перарыванне (запыт на абслугоўванне), якое выпрацоўвае мікрапрацэсар у адказ на нейкія прадугледжаныя станы сістэмы, напрыклад спроба дзялення на нуль альбо перапаўненне абсягу памяці, адведзенай для арыфметычнай велічыні.

Унýтраная камáнда (internal command) — каманда MS-DOS, якая з’яўляецца часткай аперацыйнай сістэмы і можа быць выканана без неабходнасці ладаваць які-небудзь іншы файл, у адрозненне ад вонкавай каманды. Працэдура, якая ладуецца ў памяць разам з аперацыйнай сістэмай і знаходзіцца ў ёй увесь час, пакуль кампутар уключаны. Звычайна такія працэдуры выконваюць задачы, звязаныя з работай аперацыйнай сістэмы.

Унýтраная мóва (internal language) — мова, якая выкарыстоўваецца ў машыне і не знаходзіцца пад непасрэдным кіраваннем аператара. Многія кампілявальныя мовы пераводзяцца ва ўнутраныя коды і толькі пасля гэтага транслююцца.

Унýтраная пáмяць (internal memory) — памяць, з якой працэсар звязаны непасрэдна. Прызначана для часовага захоўвання праграм і звестак, якія апрацоўваюцца у беглы момант (аператыўная памяць, кэш-памяць), а таксама для доўгатэрміновага захоўвання інфармацыі пра канфігурацыю кампутара (энэргазалежная памяць).

Унýтраны цыкл (inner loop) — цыкл, які знаходзіцца ўнутры іншага цыклу. Укладзены цыкл павінны закачвацца да таго, як вонкавы цыкл дойдзе да канца.

Унýтраныя кóды (internal codes) — унутраныя коды для лікаў іншыя, чым ASCII. Выкарыстоўваюцца ў аперацыйнай сістэме, але з яе нікуды не перадаюцца.

Унýтраняя сартырóўка (internal sort) — упарадкаванне звестак, размешчаных у асноўнай памяці на працягу ўсяго працэсу.

Універсáльная мóва (general-purpose language) — мова праграмавання разлічаная на самыя розныя спосабы і абсягі прымянення, напрыклад Pascal, BASIC і інш.

Упакóўваць (pack) — захоўваць інфармацыю ў кампактнай форме.

Упакавáны фармáт (packed format) — спосаб прадстаўлення ў памяці кампутара дзесятковых лікаў, пры якім кожны байт, акрамя самага правага, утрымлівае дзве дзсятковыя лічбы, а самы правы байт — адну лічбу і знак ліку.

Упарáдкаваны спіс (ordered list) — спіс элементаў, размешчаных у нейкім вызначаным парадку, напрыклад алфавітным.

Усе крóпкі адрасавáны (all points addressable) — у кампутарнай графіцы: рэжым, у якім праграма можа адрасаваць (“указаць”), адлюстраваць і замаляваць любы асобна ўзяты піксель на экране.

Ускóсная адрасавáнне (indirect addressing) — метад адрасацыі ў машынных кодах, у якім адрасная частка каманды ўтрымлівае ўскосны адрас. У камандзе ўказваецца адрас ячэйкі памяці, дзе знаходзіцца адрас звестак, якія і павінны быць выкарыстаны пры выкананні каманды.

Усплёск на лініі (line surge) — нечаканае, нераўнамернае павелічэнне напружання альбо току ліні электраперадачы.

Устóйлівае значэнне (sustain) — частка агібальнага гукавога сігналу. Пасля часу, калі сігнал мае ўстойлівае значэнне, ідзе частка часу, на якой сігнал затухае.

Уставіць, устáўка (paste) — аперацыя размяшчэння тэксту альбо графікі, скапіяванага ці выразанага з аднаго дакумента ў іншы (альбо ў іншую яго частку).

Устанóўка парáметраў старóнкі (page setup) — набор параметраў, якія ўплываюць на друкаванне старонкі, уключаючы памеры паперы, палі, арыентацыю, шрыфт і інш.

Усякáць, адкідваць, акругляць (truncate) — выразанне ў пачатку альбо ў канцы шэрагу знакаў альбо лічбаў. Адкідванне не тое ж, што акругленне. Пры адкіданні лічбы проста выдаляюцца, а пры акругленні пакінутая крайняя правая лічба можа атрымаць прырост.

Усячэнне (truncation) — выразанне ў пачатку альбо ў канцы шэрагу знакаў альбо лічбаў; адкіданне малодшых разрадаў дробу пры пераўтварэнні рэчаісных лікаў у цэлыя.

Утыліта (utility) — дапаможная праграма, уваходзіць у склад аперацыйнай сістэмы альбо спецыяльнага пакета праграм абслугоўвання (праграмы дыягностыкі дыскаў, сканэравання, дэфрагментацыі, кампрэсіі і інш.). Утыліты аблягчаюць карыстанне якой-небудзь іншай праграмай.

Ушчыльнéнне звéстак (data compacting) — метад захоўвання звестак у сціснутай форме з мэтай іх больш эфэктыўнай перадачы альбо захоўвання.

Ушчыльнéнне, сціскáнне (compaction) — працэс маніпулявання размешчанымі “ураскід” абсягамі аператыўнай альбо вонкавай памяці для мінімізацыі прасторы, якую займае інфармацыя, і выслабаненне непарыўнага абсягу свабоднай памяці.