Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы

Ф

Фáза (phase) — адносная мера, якая адлюстроўвае часовыя суадносіны двух сігналаў хістання з аднолькавай частатой; вымяраецца ў градусах, за поўны цыкл фаза змяняецца на 360 градусаў.

Фáза выканáння (execute phase) — этап апрацоўкі задання, у ходзе якога адбываецца выкананне адтрансляванай праграмы.

Фáза завяршэння (termination phase) — заключны этап апрацоўкі задання, у ходзе якога адбываецца вызваленне рэсурсаў і вывад вынікаў.

Фáза падрыхтóўкі (processing phase) — першы этап апрацоўкі задання, у ходзе якога заданню выдзяляюцца неабходныя рэсурсы і ажыццяўляецца падрыхтоўка гэтых рэсурсаў да работы. Фаза завяршаецца стварэннем праблемнай задачы.

Фáйлавая сістэма (file system) — частка аперацыйнай сістэмы, якая адказвае за кіраванне файламі: структура размяшчэння файлаў, каталогаў і праграм, прызначаная для работы з файламі і каталогамі (папкамі).

Фáйлавая стáнцыя (file server) — файлавы сервер (кампутар з хуткасным працэсарам і цвёрдым дыскам вялікай ёмістасці) устаноўлены ў лакальную сетку для захоўвання файлаў і іх перасылкі да ўсіх кампутараў сеткі. Файлавы сервер не толькі захоўвае файлы, але і кіруе імі, падтрымлівае парадак пры запыце файлаў карыстальнікамі сеткі і ўносяць у іх змены.

Фáйлавая структýра (file structure) — апісанне файла як адзінага цэлага, уключна азначэнне структуры запісаў файла, парадак іх размяшчэння і доступу да запісаў і месца знаходжання файла.

Фóкусіроўка (focusing) — працэс канцэнтрацыі электроннага промня ў адной кропцы на ўнутранай паверхні экрана дысплея.

Фóнавае адлюстравáнне (background reflectance) — велічыня адлюстравання святла ад паперы пры счытванні пры дапамозе сканера.

Фóнавая задáча (background task) — у сістэме падзелу часу: нізкапрыярытэтная задача (праграма), якая выконваецца ў мультыпраграмным рэжыме ў тыя моманты часу, калі выкананне высокапрыярытэтных задач па тых альбо іншых прычынах немагчыма.

Фóнавы рэжым (background processing) — фонавая апрацоўка — выкананне розных праграм на працягу кароткачасовых паузаў у рабоце асноўнай (прыярытэтнай) праграмы. Сістэма раздзяляе выкананне розных праграм у часе.

Фóнавы шум (background noise) — любы пабочны сігнал, які пападае на лінію альбо канал сувязі пры здзяйсненні перадачы інфармацыі.

Фóрмула (formula) — форма, правіла — камбінацыя матэматычных знакаў, якія выяўляюць якую-небудзь прапанову. У формулах дзеянні выконваюцца над пастаяннымі і зменнымі, і вылічэнне можа здзейсніцца толькі тады, калі ўсім зменным прысвоены лічбавыя значэнні.

Фýнкцыя (function) — выкананне, ажыццяўленне; адно з асноўных паняццяў матэматыкі, якое апісвае залежнасць адных зменных велічыняў ад іншых. Пад велічынямі разумеюць не толькі рэчаісныя і камплéксныя лікі, але і пункты прасторы ці нават элементы адвольнага мноства. Дзеянні кампутара над акрэсленымі звесткамі з тым, каб атрымаць іншыя звесткі.

Файл (file) — ідэнтыфікаваная сукупнасць асобнікаў поўнасцю апісанага ў канкрэтнай праграме тыпу звестак, якія знаходзяцца па-за праграмай на знешняй памяці і даступных праграме пры дапамозе спецыяльных аперацый. Праграмы і звесткі запісваюцца ў файлах розных тыпаў. Усе файлы кампіляваных праграм захоўваюцца ў двайковым кодзе. У працэсе перасылкі і апрацоўкі файл разглядаецца як адзінае цэлае.

Файл ASCII — (ASCII file) — тэкставы файл: файл дакумента, які ўтрымлівае толькі сімвалы ASCII.

Файл адлюстравáння старóнкі (page-image file) — файл, у якім захаваны коды для прынтара альбо іншай прылады вываду, неабходныя для стварэння старонкі альбо экраннага адлюстравання.

Файл з адвóльным дóступам (random-access file) — любы запіс можа быць прачытаны, запісаны, зменены без неабходнасці счытваць альбо запісваць іншыя запісы. Для кожнага запісу прадастаўляецца аднолькавая прастора памяці і гэты метад захоўвання звестак у файле закладзены ў аперацыйнай сістэме. Файл з адвольным доступам ня можа быць рэалізаваны на касэце альбо на безупыннай стужцы.

Файл з пашырэннем DIP (DIP file) — файл для рабочых табліц, дазваляе перадаваць звесткі з адной праграмы электроннай табліцы ў іншую.

Файл звéстак (data file) — файл, які ўтрымлівае звесткі (тэкст, адлюстраванні, лічбы), а не выконвальныя каманды, не файл праграм.

Файл змянéнняў (change file) — файл для карэктоўкі асноўнага файла. У ім рэгіструюцца транзакцыйныя змяненні ў базе звестак, звязанныя з паслядоўнымі выдачамі вынікаў шматкратнага выканання адной і той жа праграмы. На аснове гэтага файла выконваецца абнаўленне асноўнага файла і фармаванне кантрольнага журнала.

Файл краіны (country file) — файл у аперацыйнай сістэме: утрымлівае параметры (тып клавіятуры і размяшчэнне клавішаў, знакі валют і інш.) для ўстаноўкі іх у адпаведнасць з той краінай, у якой ён выкарыстоўваецца.

Файл падпампóўвання (swapping file) — файл для захавання звестак у многазадачным рэжыме. Калі АС пераходзіць да выканання новай праграмы, яна пераносіць звесткі папярэдняй праграмы ў файл падпампоўвання. Калі адбываецца вяртанне да папярэдняй праграмы, файл падпампоўвання счытваецца, і праграма можа аднавіць работу з таго месца, дзе яе выкананне было прыпынена.

Файл памылак (error file) — файл, у якім рэгіструецца час узнікнення і тып памылак апрацоўкі і перадачы звестак.

Файл паслядóўны (sequential file) — файл, да запісаў якога забяспечваецца толькі паслядоўны доступ у адпаведнасці з упарадкаванасцю гэтых запісаў.

Файл прамóга дóступу (direct file, direct access file) — файл, доступ да запісаў якога ажыццяўляецца па адрасе ці паслядоўна шляхам пошуку па ключы.

Файл рэгістрáцыі (log file) — файл, у якім захоўваюцца запісы пра іншыя файлы.

Файл транзакцый (transaction file) — яшчэ называецца дапаможны файл і файл паведамленняў. Файл, які ўтрымлівае элементы транзакцый, напрыклад нейкія нарматывы. Гэты файл выкарыстоўваецца для абнаўлення галоўнага файла (архіва) базы звестак.

Файл тыпу ВАТ (ВАТ file) — камандны файл аўтаматычнага запуску аперацыйнай сістэмы. Змесціва файла можна вызначаць карыстальніку для павышэння эфэктыўнасці сваёй працы.

Файл тыпу ЕХЕ (file EXE) — загрузачны модуль, якім можа карыстацца кампутар, які працуе ў асяроддзі аперацыйнай сістэмы MS-DOS.

Факс (facsimile, fax) — прылада для электроннай перадачы дакументаў. Першы факс быў адпраўлены ў 1843 г. Вынаходца шатландзец А. Бэйн. Першы камерцыйны факс быў створаны ў 1865 г. Аптычны сканэр з’явіўся ў 1902 г.

Факсімільная сýвязь (facsimile transmission альбо fax) — факсімільная сувязь; метад перадачы тэксту альбо графікі па тэлефонных лініях у аблічбаваным фармаце. Спецыяльная факс-плата дазваляе кампутар ужываць для факсімільнай сувязі.

Фактарыял (factorial) — здабытак натуральных лікаў ад адзінкі да якога-небудзь зададзенага натуральнага ліку n, г.зн. 1·2·3· ... ·n. Абазначаецца n!.

Фактычны парáметр (actual argument) — элемент мовы, які прысутнічае ў момант выкліку працэдуры і пастаўлены ў адпаведнасць нейкаму фармальнаму параметру для забеспячэння выканання праграмы. Фактычны параметр прымяняецца для звароту да працэдуры, функцыі альбо макракаманды; яго трэба адрозніваць ад фармальнага параметра, напрыклад у функцыі sin(x) фармальным параметрам ёсць х, падстаноўка канкрэтных значэнняў х замяняе на фактычныя параметры.

Фальцавáная папéра (continuous stationery) — спецыяльная папера для прынтара ў выглядзе адзінага доўгага аркуша, перфарыраванага кожныя 28 альбо 30,5 сантыметраў. Папера падаецца з дапамогай зорачкі.

Фанéма (phoneme) — гукавая адзінка мовы.

Фармáльная мóва (formal language) — мова, у якой сінтаксіс і семантыка дакладна акрэслены і не дапускаюць якой-небудзь двухсэнсоўнасці. Усе мовы праграмавання — фармальныя мовы.

Фармáльны парáметр (formal argument) — элемент мовы, ідэнтыфікатар якога ўказваецца ў кропцы ўваходу працэдуры, і пры выкліку працэдуры атрымоўвае значэнне адпаведнага фактычнага параметра перад кожным яе выкананнем. Фармальны параметр аб’яўляецца ў працэдуры альбо функцыі.

Фармáльныя парáметры (dummy parameters альбо dummy arguments) — набор велічыняў, якія не выкарыстоўваюцца самой праграмай, але могуць быць прыдадзены праграме перад запускам для яе выканання.

Фармáт (format) — элемент мовы, у сімвалічным выглядзе апісвае прадстаўленне інфармацыйных аб’ектаў у файле, поле запісу звестак, у ячэйцы электроннай табліцы, альбо тэксце дакумента, які апрацоўваецца тэкставым працэсарам.

Фармáт áдраса (address format) — структура адраснай часткі каманды, якая вызначае элементы і спосаб фармавання рэчаіснага (актуальнага) адрасу.

Фармáт высóкага ўзрóўню (high-level format) — фармат запісу звестак дыскавода цвёрдага дыска.

Фармáт звéстак (data format) — структура звестак па-за памяццю і ў памяці кампутара, прымяняецца дадаткам для чытання, апрацоўкі і запісу звестак. Фармат файла звестак з’яўляецца асабовым выпадкам фармату звестак.

Фармáт камáнды (instruction format) — схема каманды, якая паказвае яе пастаянныя часткі. Як правіла, ўтрымлівае код аперацыі і аперанды.

Фарматавáць (format) — адфарматаваць дыск: падрыхтаваць яго да работы з канкрэтнай аперацыйнай сістэмай — прастора дыска арганізуецца так, што яна становіцца наборам адрасаваных ячэек звестак.

Фармацёр (formatter) — праграма для фарматавання (разметкі) новых дыскаў. Праграма альбо частка сістэмы падрыхтоўкі тэкстаў, якая выконвае фарматаванне.

Фармацёр вываду (output formatter) — праграма для падрыхтоўкі звестак для іх пасылкі на вонкавую прыладу, напрыклад друкарку.

Фармацёр тэксту (print formatter альбо text formatter) — праграма тэкставага працэсара, указвае прынтару, як размясціць тэкст на аркушы: якія зрабіць водступы, палі, колькасць слоў у радку, радкоў на старонцы, месца калантытула і інш.

Фатáльная памылка (fatal error альбо catastrophic error) — памылка сістэмы альбо дадатку, якая прыводзіць да прыпынення выканання праграмы і страце звестак. Прадоўжыць далейшую работу праграмы немагчыма.

Фатáльны збой (crash альбо program crash) — нечаканы збой у рабоце кампутара. Аварыя праграмы вядзе да страты ўсіх незахаваных звестак і можа выклікаць нестабільны стан сістэмы і пераладаванне кампутара.

Фатáльны збой дыска (disk crash) — няздольнасць дыска выконваць сваю работу, звычайна па прычыне пашкоджання. Аварыя дыскавода вядзе да яго непрацаздольнасці і можа прывесці да страты звестак.

Фатóн (photon) — найменшая часціца электрамагнітнага выпраменьвання.

Фемтасекýнда (femtosecond) — адна квадрыльённая доля секунды (10-15). Фемта...(ад лат. femten — пятнадцаць); служыць для абазначэння найменняў дольных адзінак, памерам роўным 10-15 долі зыходных адзінак.

Фігýрныя дýжкі (braces) — дужкі { } прыменяюцца пры апісанні канструкцыі мовы для ўказання альтэрнатыўных варыянтаў, а ў некаторых мовах праграмавання — для заключэння аператараў.

Фізічная старóнка (physical page) — змесціва друкаванай старонкі, у адрозненне ад старонкі на экране.

Фізічны áдрас (physical address) — адрас адпаведнага абсягу памяці. Лік, які ідэнтыфікуе ячэйку альбо абсяг фізічнай памяці. Унікальнае імя, адназначна вызначаючы канкрэтную вонкавую прыладу.

Фізічны інтэрфэйс (physical interface) — сукупнасць электрычных сродкаў, з дапамогай якіх рэалізуецца ўзаемадзеянне элементаў сістэмы: фізічнае злучэнне прыладаў.

Фізічны файл (physical file) — файл на фізічным носьбіце.

Фіксавáнае пóле (fixed field) — поле ў запісу, якое складаецца з вызначанага ліку знакаў і дазваляе адвольны доступ.

Фіксавáная кóска (fixed point) — метад падачы дзесятковага дробу. Тэрмін, што азначае выяўленне рэчаісных лікаў, паводле якога месца коскі нязменнае і вызначае абсалютную дакладнасць выяўлення.

Фіксавáная крóпка (anchored point) — кропка, якая фіксуецца на экране пры падрыхтоўцы дакумента альбо малюнка.

Фіктыўная камáнда (no-operation instruction) — машынная каманда, якая не прыводзіць ні да якіх вынікаў, акрамя пропуску працэсарам аднаго альбо двух тактацыклаў. Ужываюцца для адключэння звароту да падпраграмы, падоўжання часу апрацоўкі цыкла і інш.

Фіктыўная працэдýда альбо фýнкцыя (dummy routine) — часова не выкарыстоўвальная функцыя (фіктыўная працэдура), якой ў будучыні пасля дапрацоўкі магчыма будзе даручана выконваць нейкую аперацыю. На першым этапе сыходнага (нисходящего, top-down) праграмавання ствараюцца фіктыўныя працэдуры (заглушкі), якія па меры распрацоўкі пераўтвараюцца ў рабочыя падпраграмы.

Фіктыўны аргумэнт (dummy argument) — у праграмаванні: аргумент, які не нясе ніякай інфармацыі ў выкліканую праграму альбо з яе, а проста рэзервуе месца для сапраўднага аргумента, які прадугледжваецца выкарыстаць у працэсе далейшай працы над праграмай.

Фільтр (filter) — 1. У вылічальнай тэхніцы: праграма, якая счытвае стандартны альбо іншую ўваходную плыню звестак, пераўтварае яе па якіх-небудзь крытэрыях альбо выдаляе звесткі, а затым запісвае вынікі ў стандартную выхадную плыню альбо ва ўказанае месца прызначэння. 2. У электроніцы: прылада для селекцыі вызначаных частот. 3. У акустычных сістэмах: электрычны ланцуг для відэазменаў формы гукавога сігналу.

Фільтр імпарту (import filter) — праграма для змянення характарыстык файла, з якога здзяйсняецца імпарт. Каб зрабіць працэс імпарту больш лёгкім, існуюць пагадненні па фарматах тыпаў звестак.

Фільтрáцыя звéстак (data filtering) — праверка належнасці фактычнага значэння звестак мноству дапушчальных значэнняў.

Флаг (flag альбо status bit) — біт альбо байт, прызначаны для ўказання на здзяйсненне якой-небудзь падзеі. Гл. рэгістр стану.

Флаг цóтнасці (parity flag) — дадатковы біт у рэгістры стану мікрапрацэсара, прымяняецца для кантролю памылак у групах звестак, якія перадаюцца з кампутара альбо паміж рознымі кампутарамі.

Флэш-памяць (flash) — памяць для захоўвання інфармацыі нават пры адсутнасці сілкавання — разнавіднасць энэрганезалежнай памяці.

Фон (background) — на экране: колер экрана, не занятага тэкстам альбо адлюстраваннем. Фон — гэта колер, на якім адлюстроўваюцца сімвалы У асяродзі АС і выканання праграм: фон — задача альбо працэс з меншым прыярытэтам у размеркаванні часу мікрапрацэсара (прыярытэт задач).

Форт (Forth) — мова праграмавання створаная ў канцы 1960-х гг. Forth — інтэрпрэтаваная, структураваная мова, дазваляе праграмістам лёгка пашырыць мову і дыяпазон функцыянальных магчымасцяў. Прымяняецца ў робататэхніцы і сістэмах кіравання абсталяваннем.

Фортран (FORTRAN) — адна з першых алгарытмічных моў (1958 г.), прызначаная ў асноўным для праграмавання інжынерных і навукова-тэхнічных задач. Вельмі папулярная ў 50-х і 60-х гадах ХХ стагоддзя.

Фотадáтчык (photosensor) — прылада адчувальная да святла (фотаэлектрычныя элементы) — святло выкарыстоўваецца для стварэння альбо мадуляцыі электрычнага сігналу.

Фотадыёт (photodiode) — паўправаднік, які з’яўляецца прыймальнікам аптычнага выпраменьвання.

Фотатранзістар (phototransistor) — паўправаднік для прыёму і ўзмацнення аптычнага выпраменьвання.

Фотаэлемэнт (photocell) — прылада для пераўтварэння энэргіі святла ў электрычную.

Фрагментáцыя (fragmentation) — з’яўленне на дыску мноства свабодных несумежных дзялянак, падзеленых занятымі дзялянкамі аднаго файла. Фрагментацыя звязана з шматкратным выдаленнем файлаў на дыску і дабаўленнем новых файлаў. Для павелічэння свабоднай прасторы дыска праводзяць яго чыстку — выдаленне невыкарыстоўвальных файлаў. Аднак выдаленне файлаў яшчэ больш садзейнічае фрагментацыі, так як свабодныя дзялянкі будуць выкарыстоўвацца АС для размяшчэння фрагментаў новых файлаў. Пры гэтым можа ўзнікнуць сітуацыя, пры якой свабоднай прасторы на дыску многа, але ўся яна складаецца з мноства расцярушаных па дыску дробных дзялянак, недастатковых для размяшчэння файлаў цалкам. Распрацаваны і ўжываюцца спецыяльныя праграмы для ліквідацыі фрагментацыі дыскаў, напрыклад Speed Disk.

Фрагментáцыя звéстак (data fragmentation) — падзел узаемазвязаных звестак на розныя блокі на дыску.

Фрыкцыйная падáча (friction feed) — метад альбо сродак прасоўвання паперы праз друкарку — папера заціскаецца паміж валікам і ролікамі і падаецца паміж ролерамі.

Фрэйм (frame) — у экспертных сістэмах мінімальная структура інфармацыі аб факце.

Функцыянáльнае праграмавáнне (functional programming) — метад праграмавання, заснаваны на разбіванні алгарытму на асобныя функцыянальныя модулі і апісанне іх сувязяў і ўзаемадзеянняў. Праграміст вызначае, што трэба атрымаць ў выніку, а не тое, як канкрэтна дасягнуць яго.

Функцыянáльная дэкампазіцыя (functional decomposition) — разбіўка задачы на падзадачы.

Функцыянáльная клáвіша (functional key) — адна з клавішаў F1 ÷ F12, націсканне якой ініцыюе выкананне вызначанай функцыі ў сістэме (увод камандаў). Гэтыя клавішы не маюць пастаяннага значэння, размешчаны зверху альбо на адным з бакоў клавіятуры.

Функцыянáльная схéма (functional diagram) — схема сістэмы, кампутара альбо прылады, асноўныя часткі якой апісаны з дапамогай геаметрычных фігур, памечаных такім чынам, каб паказаць іх асноўнае функцыянальнае прызначэнне.

Функцыянáльны блок (functional unit) — асноўная аперацыйная частка кампутарнай сістэмы, якая выконвае дакладна акрэсленную частку задачы.

Функцыянáльны код (functional code) — службовы код, які кіруе механізмамі прыладаў кампутара — кіруе выкананнем кампутарам сваіх дзеянняў.