Гісторыя і міфы

МЕСІЯНІЗМ РАСЕІ

Асноўны міф, пра неабходнасць класавай барацьбы, добра дапаўняўся другім стрыжнявым міфам пра выключна месіянскую, гэта значыць выратавальную ў дачыненні да ўсіх іншых этнасаў, ролю расейскага этнасу і дзяржавы. Гэтым можна растлумачыць усе папярэднія прыгаданыя міфы.

Расейская месіяністычная дактрына «Масква — трэці Рым» з часам развілася ў прэтэнзіі разглядаць расейскі этнас як на выключны. Можа, гэта была кампенсацыя за пачуццё прыгнёту, пад якім людзі знаходзіліся ў Маскоўскім гаспадарстве стагоддзямі, за адчуванне лепшага роўню жыцця, які расейскія дваране і жаўнеры бачылі ў Заходняй Эўропе пад час ваяжаў першых і паходаў другіх?

З часам ідэя «трэцяга Рыма» пераўтварылася ў ідэю Трэцяга Інтэрнацыяналу, Крамля як маяка ўсяго чалавецтва. Праўда, гэтая ідэя канчаткова збанкрутавалася з распадам СССР. Але і на час так званай перабудовы прыпаў новы месіяністычны ўсплеск Гарбачова тыпу «новага мыслення», што нібыта йдзе з Масквы. Ці спроба, што йдзе адтуль жа, пабудаваць «агульны эўрапейскі дом».

Расейскі пісьменнік Андрэй Сіняўскі лічыў, што перадпасылкі вялікадзяржаўнага шавінізму і ксенафобіі (нелюбові да «чужых»), якія цесна пераплеценыя з расейскай месіяністычнай ідэяй і вярнуліся ў СССР на змену інтэрнацыяналізму, карэняцца ў закрытым характары савецкай дзяржавы. Яна стала закрытай яшчэ пад сцягам Інтэрнацыяналу.

Савецкая дзяржава баялася адкрыць мяжу. Расейскі народ гатаваўся ў сваім соку і вылучаў нацыяналізм як адзіны сэнс свайго існавання. Пра замежжа ў яго складаліся надта скажоныя ўяўленні. Апроч прапаганды тут значную ролю іграе сам фактар адчужанасці ад усяго астатняга, несавецкага, свету.

Адбывалася прыкладна тое ўяўленне, што ў багамолкі Фяклушы з «Навальніцы» А. Астроўскага:

«У нас закон праведный, а у них, милая, неправедный, что по нашему закону так выходит, а по ихнему все напротив».

У выніку такой закрытасці і трывалай варожасці да ўсіх іншых, «не такіх», у каго ўсё наадварот, узніклі розныя страхі і фобіі. Узнікла пачуццё неверагоднай перавагі, што часам грунтуецца на неасэнсаваным пачуцці сваёй непаўнавартасці. Такая з'ява добра вядомая псіхіятрам і шмат разоў апісвалася ў літаратуры дастасоўна індывіда. Але такое ж магчыма і ў жыцці асобных нацыяў, што мы і назіраем у савецкай гісторыі.

А. Сіняўскі піша: «Праявы ксенафобіі ў расейцаў часцей за ўсё звязаны з пачуццём і ўсведамленнем сваёй беднасці, галечы, непаўнавартасці. Гэта значыць, узнікае тыповая супярэчнасць: мы, расейцы, лепшыя за ўсіх таму, што нам горш за ўсіх. Гэтае пачуццё асабліва стымулявалі рэвалюцыя і савецкая ўлада, раздзьмухваючы агонь класавай барацьбы. Класавая барацьба час ад часу праяўляецца і ў выглядзе міжнацыянальнай розні. Гэта выбух нянавісці да багатых краінаў менавіта за тое, што яны багатыя, калі мы бедныя.

Гэта класавая зайздрасць, перакладзеная на нацыянальную мову» [103].

Расейскі месіянізм заўсёды прэтэндаваў на ўніверсальнасць, але заставаўся этнацэнтрычным, нават ізаляцыянісцкім. Ён меў сваю логіку, што праходзіла амаль праз усе кірункі расейскай грамадскай думкі. Ці ж не Пушкін чакаў, калі «славянские ручьи сольются в русском море»?

Ці не П. Чаадаеў пісаў, што «про нас можно сказать, что мы составляем как бы исключение среди народов. Мы принадлежим к тем из них, которые как бы не входят составной частью в человечество, а существуют лишь для того, чтобы преподать великий урок миру» [104].

Ці ж не В. Бялінскі пісаў, што ні беларусы, ні ўкраінцы не маюць сваіх уласных моваў, што ўкраінская мова — гэта толькі «областное малороссийское наречие, как и белорусское, сибирское и другие похожие на них областные наречия»?

М. Лермантаў пытаўся:

І. Тургенеў працягваў гэтыя думкі: «Мы народ не только европейский, мы недаром поставлены посредниками между Востоком и Западом, недаром наши границы касаются древней Европы, Китая и Северной Америки, трех самых различных выражений общества».

Для расейскага творчага генію ўласцівая ўніверсальная ўсебаковасць. У ім аб'яднаўся, паводле меркавання А. Блока, «и тонкий галльский смысл, и сумрачный германский гений».

Нават М. Бярдзяеў пісаў, што «славянская раса (…) ПРИЗВАНА СКАЗАТЬ МИРУ СВОЕ ПОСЛЕДНЕЕ СЛОВО» [105].

І ўрэшце, «духовный интернационализм был всегда мудрым свойством русской интеллигенции. Я верю, что русская интеллигенция сыграет еще свою роль в примирении национальной вражды как в нашей стране, так и за ее пределами. Это одно из ее исторических предназначений». А гэта ўжо акадэмік Д. Ліхачоў. Ён працягвае далей: «Самая большая ошибка после 1917 года — это установление границ в нашей стране. Ведь раньше не было национальных границ» [106]. Раней — гэта тады, калі ўсё знаходзілася ў складзе імперыі Раманавых, у якой, паводле словаў Т. Шаўчэнкі «од молдаванина до фіна на всех язиках все мовчить».

А я ж прывёў цытаты толькі з ліберальных, некансерватыўных аўтараў. А можна было б прыгадаць Ф. Цютчава з ягоным:

І Ф. Дастаеўскага, які пісаў, што «мы веруем, что русская нация необыкновенное явление в истории человечества», што ў гэтай нацыі «по преимуществу выступает способность, высокосинтетическая способность всепримиримости, всечеловечности» [107], што асаблівая доля Расеі — гэта «всемирность России, ее отзывчивость и действительно бесспорное и глубочайшее родство ее гения с гениями всех времен и народов мира» [108].

Дарэчы, вядомы польскі палітык і публіцыст, гісторык Станіслаў Кэт-Мацкевіч[24] за сваю манаграфію пра Дастаеўскага атрымаў ступень доктара honoris causa ў адным з польскіх універсітэтаў у галіне русістыкі. У гэтай кнізе С. Кэт-Мацкевіч, на мой погляд, даволі слушна давёў, што Дастаеўскі да аднайменнай пінскай шляхты дачынення не меў, бо паходзіў з духавенства Брацлаўскага ваяводства, і таму надта хацеў даказаць сваё шляхоцтва, не маючы для таго падставаў.

Працягваючы тэму, я ўжо не прыгадваю бацькоў панславізму М. Данілеўскага і К. Лявонцьева, не кажучы ўжо пра іхных сучасных эпігонаў Ю. Несцерава, В. Распуціна, І. Глазунова ды іншых, якія новага слова не сказалі.

Расейскі месіянізм усіх часоў нястрымна апалагетызуе гістарычную веліч Расеі, яе выключную ролю ва ўсіх галінах людской дзейнасці. Гэты месіянізм лічыць, што ўсё, чаго дасягнулі вялікаросы, усё расейскае найлепшае і ўзорнае, а таксама, што выключнасць Расеі ў тым, што да яе не стасуюцца нейкія там усеагульныя крытэры. Ён сцвярджае, што Расея мае містычную ўніверсальнасць, сусветна гістарычнае прызначэнне, што ад яе залежыць будучыня ўсяго чалавецтва.

Гэта практычна-аб'яднаўчы аспект, у святле якога Расея мусіць быць стрыжнем крышталізацыі новага чалавецтва, каталізатарам працэсаў «паступовага збліжэння» і «зліцця» нацыяў. Па сутнасці гэта працэс ІНКАРПАРАЦЫІ іншых, меншых этнасаў магутнаю звышдзяржаваю і паступовая экспансія, закамуфляваная дактрынаю панславізму ці «інтэрнацыянальнага абавязку». Нездарма Ф. Цютчаў сказаў, што ўсе славянскія народы — «дроби, а Россия — знаменатель, и только подведением под этот знаменатель может осуществиться сложение этих дробей».

Гэты месіянізм сурова крытыкавалі такія дзеячы расейскай грамадскай думкі, як Яўген Трубяцкой [109] і айцец Павел Фларэнскі, які ў сваёй «Записке о православии» пісаў:

«Люди всегда склонны сотворить себе кумира, чтобы избавить себя от подвига служения вечному и пассивно предаться простой данности. Этот кумир может быть весьма различным. Для русских православных людей таким кумиром чаще всего служит сам русский народ и естественные его свойства, которые ставят они пред собою на пьедестал и начинают поклоняться, как Богу. Вера в быт превыше требований духовной жизни, обрядоверие, славянофильство, народничество силятся стать на первое место, а вселенскую церковность поставить на второе или вовсе отставить.

В основе всех этих течений лежит тайная или явная вера, что русский народ сам собою, помимо духовного подвига, в силу своих этнических свойств есть прирожденно христианский народ, особенно близкий к Христу и фамильярный с Ним, так что Христос, как будто несмотря ни на что, и не может быть далеким от этого народа. И как всегда фамильярность с высоким, эта фамильярность влечет за собою высокомерие и презрение к другим народам — не за те или иные качества, а за само существо их. Смысл этого высокомерия может быть выражен тем, что мы — природные христиане, с нас, собственно, ничего не требуется и все нам простительно, тогда как другие народы, в сущности, не христиане, а самые их достоинства вызывают у нас чувство пренебрежения…

Может быть, соблазн такого самообожествления есть у каждого народа, но у русских он исключительно велик…» [110]

З расейскім месіянізмам беспасярэдне мяжуюць уяўленні пра славянскае братэрства і праваслаўную агульнасць, якія дасталіся ў спадчыну ад славянафілаў ды іхных нашчадкаў панславістаў. Гэтыя братэрства і агульнасць лічацца прыярытэтнай асноваю для знаходжання Расеяй гістарычных хаўруснікаў.

Але забываюцца на тое, што гэтыя канцэпцыі ад пачатку былі ў многім ілюзорнымі. Варта толькі прыгадаць войны 1794, 1830–1831, паўстанне 1863–1864 гадоў супраць царызму, супраціў беларусаў і ўкраінцаў савецкай уладзе, якая ішла з Масквы, крывавыя сутыкненні паміж паўднёвымі славянамі даўней і цяпер, войны між Балгарыяй і Расеяй у ХХ ст. Сёння гэтыя ўяўленні — архаічныя і практычна непрыдатныя.

У былой Паўднёваславіі менавіта славяне, якія размаўляюць нярэдка адной моваю, займаліся самазнішчэннем. У былой Чэхаславаччыне народы з падобнымі мовамі і адною вераю разышліся на нашых вачах. Пасля абвешчання незалежнасці Ўкраіны і правядзення ёю палітыкі актыўнага дыстанцыявання ад Расеі размовы аб славянскім братэрстве набываюць іррэальны характар. У Балгарыі, дзе, здавалася, славянафільскія настроі мелі найглыбейшыя карані, характар святкаванняў апошніх дзён славянскай пісьменнасці і культуры ў Расеі выклікаў, паводле звестак балгарскага друку, насцярожанае стаўленне афіцыйных колаў, якія справядліва асцерагаюцца адраджэння неаславізму.

Не менш супярэчлівы пры ўважлівейшым разглядзе і выбар праваслаўнай агульнасці як арыентыра для замежнай палітыкі Расеі. Калі сімпатыі да адзінаверных сербаў павінны дыктаваць безумоўную падтрымку Сербіі, то які выбар трэба зрабіць у супрацьстаянні праваслаўных македонцаў і праваслаўных грэкаў? Куды знікае пачуццё рэлігійнай агульнасці, калі справа заходзіць аб праваслаўных румынах, малдаванах, грузінах? [111]

Вяртаючыся да прыгаданых вышэй цытат з расейскіх класікаў, прашу чытача паверыць мне, што яны не выдраныя з кантэксту.

Іх могуць узяць на ўзбраенне і сябры Ўсебеларускага (хутчэй «Расейскага») Славянскага Сабора, і прадстаўнік Расейскага нацыянальнага аб'яднання ў Беларусі П. Сяргееў, які падпісаўся пад заяваю Каардынацыйнага савета нацыянальных аб'яднанняў Рэспублікі Беларусь (што надрукавана ў «Народнай газеце» за 4 красавіка 1992 г.).

Ён падпісаўся пад скаргаю на тое, што «в Республике Беларусь по-прежнему продолжает действовать система национального неравенства, унаследованного от прежних, тоталитарных коммунистических режимов». (Цікава, дарэчы, што гэтых рэжымаў у Беларусі было больш за адзін; хоць і аднаго, здаецца, болей чым дастаткова.) Далей сказана, што «национальные меньшинства лишены доступа к средствам массовой информации, они не могут слушать передачи по радио и смотреть телевидение на родном языке».

Вось гэтае месца ў заяве мне спадабалася больш за ўсё. П. Сяргееў піша такое пра Беларусь, дзе АМАЛЬ УСЕ сродкі масавай інфармацыі на расейскай мове. І выходзіць, што не беларусы, а расейская нацыянальная меншыня пазбаўлена доступу да гэтых сродкаў, не можа слухаць перадачы па радыё і глядзець тэлеперадачы на роднай мове?

Так, нездарма А. Керэнскі пісаў пра Леніна ды іншых бальшавікоў, што «ёсць найвышэйшая форма хлусні, якая ўжо адной сваёй празмернасцю імпануе людзям незалежна ад іхнага інтэлектуальнага роўню. Ёсць нейкі псіхалагічны закон, згодна з якім чым больш жудасная хлусня, тым ахвотней ёй вераць» [112].

Гісторык А. Галкін, які вывучаў феномен нацысцкай прапаганды, сведчыць, што тая мела такую асаблівасць, як хлуслівасць, узведзеную ў сістэму: «Гебельс не раз казаў сваім падначаленым, што выдумка заўсёды па-прапагандысцку карыснейшая, бо яе значна лягчэй прыстасаваць да патрэбаў дня, што яе частае паўтарэнне надае ёй большую верагоднасць, што чым маштабнейшая хлусня, тым больш шанцаў на тое, што ёй павераць. Ён лічыў таксама, што шкода ад выкрыцця прапагандысцкай хлусні не такая ўжо й вялікая, бо ёй заўсёды можна знайсці верагоднае тлумачэнне, і ва ўсялякім разе меншая, чым карысць, якую яна можа прынесці» [113].

Да чаго ж у нас легкаверны народ! Да чаго ж даверлівы! Семдзесят гадоў яго падманвалі. Абяцалі ў 1918 годзе, што тыя, каму тады было 10–15 гадоў, будуць жыць пры камунізме. Паверылі. Абяцалі ў 1960-х гадах пабудаваць за дваццаць гадоў камунізм. Паверылі. Абяцалі да 2000 года забяспечыць усіх асобнымі кватэрамі. Паверылі. Абяцалі выканаць Харчовую праграму. Паверылі. Верылі ў светлую будучыню, у «ззяючыя вяршыні», у тое, што мы самыя разумныя і перадавыя, што мы авангард усяго міралюбнага чалавецтва… Здаецца, ці не пара стаць недаверлівымі? Але не: я ўпэўнены, што і сам П. Сяргееў паверыў у тое, пад чым падпісаўся. І знойдуцца чытачы, якія павераць. Бо ў «Народнай» жа газеце надрукавана!

І гэта бессаромна сцвярджаецца ў той час, калі ўсе, хто мае вочы і вушы, ведаюць, што менавіта расейская меншыня ў Беларусі разам з іншымі мяншынямі і з беларускай бальшынёю чытае газеты, слухае радыё, глядзіць тэлебачанне пераважна на расейскай, а не на якай іншай мове. Калі хто пры гэтым зазнае дыскрымінацыю, дык гэта перадусім беларуская бальшыня, добра адлучаная ад роднай мовы ў сродках інфармацыі.

Урэшце, нездарма кажуць, што паслужлівы мядзведзь (у Крылова сказана ямчэй) небяспечнейшы за ворага. Сапраўды, найгоршы вораг свайго народа — ультрапатрыёты, падобныя да асобы, што ад імя расейскай меншыні падпісала заяву. Бо гэткая мядзведжая паслуга, якую яна робіць расейцам у Беларусі, - правакацыйная. Яна можа залішні раз звярнуць увагу грамадскасці на перакуленыя дагары нагамі стасункі — сапраўдныя, а не ўяўныя — моваў у сродках інфармацыі і падштурхнуць улады (у тым выпадку, калі яны будуць па-сапраўднаму клапаціцца аб справядлівым развязанні пытання) хутчэй выправіць дэфармаваныя стасункі моваў у СМІ на карысць беларушчыны.

Шкада толькі, што пад зваротам, у якім падаецца бессаромнае перакручванне ісціны, паставілі свае подпісы прадстаўнікі іншых нацыянальных аб'яднанняў, апроч расейскага, што іх, хочацца верыць, знарок уцягнулі ў гэтую брудную справу.

Трэба было б пры гэтым падумаць, чаму Беларусь сёння застаецца бастыёнам стабільнасці, тым часам як карычневыя хвалі бунту захлістваюць Расею, калі на плошчы Пецярбурга і Масквы рынуліся натоўпы ў кумачах і партрэтах, люмпэн-патрыёты патрабуюць распяць дэмакратыю.

Здаецца, не ў Рэспубліцы Беларусь выходзіць ажно семдзесят антысеміцкіх газет і часопісаў, не ў ёй шавіністы штурмуюць ці пікетуюць тэлецэнтры з юдажэрнымі плакатамі ў руках, не ў сталіцы Беларусі паляць чучала прэзідэнта суседняй краіны Краўчука, як гэта рабілі неанацысты на Дварцовай плошчы ў Пецярбурзе, не ў Менску збіраюцца «Русская партия», «Русское объединенное движение», якія патрабуюць чыста расейскага ўрада, установаў і г. д., не ў гэтай сталіцы, а на Неўскім праспекце ля Гасцінага Двара — наўскасяк ад Нацыянальнай бібліятэкі ўжо каторы год спакойна стаіць плот з антысеміцкімі лозунгамі і газетамі, ля якога свабодна прадаюцца «Майн Камп» і «Пратаколы сіёнскіх мудрацоў», якія служылі абгрунтаваннем Халакосту ў Эўропе.

Дык дзе адбываецца шальмаванне нацыянальных мяншыняў, якое не пераследуецца па законе: у Беларусі ці ў Расеі?

Вяртаючыся да тэмы расейскага месіянізму, можна адзначыць, што нават у рознабаковай філасофскай думцы пачатку нашага стагоддзя выразна прасочваецца агульны вектар, у якім сыходзіліся розныя кірункі месіяністычнай думкі. Маю на ўвазе непарушныя вялікадзяржаўныя імперскія пастулаты, непарушную веру ў планетарнае пакліканне Расеі. Гэта датычыцца нават паслядоўнікаў выбітнага філосафа другой паловы ХIХ стагоддзя У. Салаўёва (айцец С. Булгакаў), і пачынальнікаў хрысціянскага экзістэнцыялізму (М. Бярдзяеў, Л. Шэстаў), і пісьменнікаў, што закраналі багаслоўскія тэмы (Д. Мерыжкоўскі, А. Белы), і «эўразійцаў» (М. Трубяцкой, Л. Карсавін).

Мне здаецца, што тым у Беларусі (асабліва гэта датычыць моладзі), хто цікавіцца мінулым, сучасным і будучым беларусаў і каму расейскія выдавецтвы паслужліва прапануюць новыя выданні пералічаных вышэй філосафаў і пісьменнікаў, варта было б мець на ўвазе адно. Ва ўсіх працах гэтых цікавых аўтараў немагчыма знайсці нешта пра асобны беларускі шлях, асобнуя беларускую долю. Беларусы для гэтых аўтараў проста не існуюць (вылучанамною. — В. Г.).

Зусім невыпадкова частка так званых «сменавехаўцаў» вярнулася з эміграцыі ў 20-х гадах ХХ стагоддзя дамоў у глыбокім перакананні, што бальшавікі аднаўляюць старую Вялікую, адзіную і непарушную Расею. Гэтыя «вяртанцы» былі, паводле словаў інтэрнацыяналіста Леніна, «буйныя кадэцкія дзеячы, некаторыя міністры былога калчакаўскага ўрада — людзі, якія прыйшлі да пераканання, што Савецкая ўлада будуе РАСЕЙСКУЮ ДЗЯРЖАВУ і таму трэба ісці за ёю» [114].

Лепей не скажаш.