Станаўленне польскамоўнай паэзіі ў полілінгвістычнай літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу

ІІ. 2. ЛІРА-ЭПІЧНАЯ ПАЭМА С. ЛАЎРЭНЦІЯ“ЛЯМАНТ НЯШЧАСНАГА РЫГОРА ОСЦІКА”

Напрыканцы Лівонскай вайны ў Вільні была выдадзена паэма “Lament nieszczкsnego Hrehora Ościka, za jego uczynek poczciwości odsądzonego i na gardło skazanego roku 1580, miesiąca czerwca 15 dnia w Wilnie” (Б. м., 1580/1581) – адзін з самых нязвыклых i арыгінальных паэтычных твораў у літаратуры Вялікага Княства Літоўскага XVI ст. У адрозненні ад героіка-эпічных паэмаў Ф. Градоўскага, А. Рымшы, Я. Радвана, “Лямант няшчаснага Рыгора Осціка" прысвечаны не подзвігам герояў у славу Айчыны, a гіcтopыi здрады радавітага беларускага шляхціца Рыгора Осціка на карысць Маскоўскай дзяржавы.

Невялікая па тым часе паэма (684 радкi), напісаная, за нязначным выключэннем, сілабічным трынаццаціскладовым вершам, “Лямант..." пачынаецца акравершаванай “Przedmowej autora tego lamentu ku każdemu marnotratnemu". Першыя літары няцотных радкоў прадмовы ўтвараюць імя (псеўданім) мяркуемага аўтара паэмы – “Stanislaus Laurencii”. Toe, што гэта імя менавіта аўтара паэмы, пацвярджае нейкім чынам наступны факт: у акравершаванай “Piosncy z modlitwy oscikowej uczynionej, ktora czynil gdy klęczal na placu” (“Песенькай..." заканчваецца паэма) першыя літары кожнага трэцяга радка, пачынаючы ад першага, утвараюць імя самога героя – “Hrehori Oscik”. Паколькі ўступны акраверш мае загаловак “Прадмова аўтара...", а заключны створаны быццам бы з малітвы Осціка i напісаны ад яго асобы, – абодва яны ўказваюць на caмix “аўтараў": першы – на рэальнага аўтара паэмы, а другі – на таго, ад імя якога паэма напісана.

“Прадмова..." займае ў структуры паэмы асаблівае месца, адыгрывае важную ролю ў ажыццяўленні маральна-дыдактычных функцыяў “Ляманту...". С. Лаўрэнці непасрэдна звяртаецца да чытача, каб патлумачыць сваю аўтарскую задачу. Акцэнтуючы ўвагу на маральных аспектах здрады Рыгора Осціка, ён пакуль не закранае аспекты палітычныя.

Адзначаючы, што “Лямант..." напісаны “на перасцярогу", С. Лаўрэнці паказвае здраду свайго героя як непасрэдны вынік уласцівых яму з маладых гадоў марнатраўства i свавольства, фізічнае пакаранне за здраду ўзводзщь да ўзроуню універсальнага маральнага пакарання за нікчэмнае жыццё ўвогуле:

“Прадмова..." засцерагае не ад здрады, якая сама па сабе – толькі вынік папярэдніх памылак, але ад марнатраўства i свавольства, якія з’явіліся яе прычынамі. І марнатраўства пры гэтым разумеецца не толькі як неашчаднасць да маёмасных i грашовых каштоўнасцяў, пакінутых у спадчыну руплівымі продкамі, але найперш як спусташэнне славы i гонару роду, занядбанне маральнай спадчыны продкаў, этычных прынцыпаў i перакананняў, што перадаваліся з пакалення ў пакаленне.

3 услаўлення роду Осцікаў i пачынаецца сам “Лямант...", напісаны ў форме “аўтабіяграфіі", споведзі галоўнага героя – вырадка i здрадніка са старадаўняга заможнага роду, спараднёнага з Радзівіламі, прадстаўнікі якога нязменна займалі высокія ўрадавыя пасады у Вялікім Княстве Літоўскім i мелі радавы герб Трубы, прыняты пасля Гарадзельскай yнii (1413) прапрадзедам Рыгора – Хрысціянам Осцікам:

Па тагачаснай традыцыі, паэт, калі піcaў пра нейкую падзею, пачынаў звычайна з яе прадгісторыі, калі пicaў пра жыццё караля – згадваў яго папярэднікаў, а нярэдка звяртаўся i да біблейскіх першавытокаў: на гістарычную паэзію яшчэ ўплывалі законы, выпрацаваныя на працягу многіх стагоддзяў стваральнікамі летапісаў i хронік.

Акрамя традыцыі былі ў аўтара i іншыя важныя прычыны для ўслаўлення ў паэме старажытнага роду Осцікаў – тым самым падкрэслівалася выключнасць учынку Рыгора Осціка на фоне слаўных дзеянняў ягоных продкаў. С. Лаўрэнці засяроджвае ўвагу на вернасці Осцікаў каралю i Айчыне, на мудрасці ix i добрасумленнасці ў дзяржаўных справах, калі кароль:

Невыпадкова, што акрамя родных братоў, Мікалая i Юрыя, здраднік персанальна ўзгадвае яшчэ свайго дзеда, таксама Рыгора. Рыгор Осцік-старэйшы тpaпiў, як i Канстанцін Астрожcкi, у маскоўскі палон пасля паражэння над ракой Вядроша (14 ліпеня 1500 г.), але, як i Астрожскі, адмовіўся перайсці на службу да князя маскоўскага Івана III, i дзевяць гадоў знаходзіўся ў вязніцы (вярнуўшыся на радзіму, стаў ў 1510 г. трокскім ваяводам):

Станоўчых герояў патрабавала сама жанравая спецыфіка твораў такога тыпу: лямантаў, плачаў, галашэнняў i г. д. Ляманты змяшчалі ў сабе звычайна элементы павучання, настаўлення; нябожчык, па якім гучаў плач, паказваўся бездакорным, цнатлівым чалавекам, вартым павагі i пераймання. Паэма С. Лаўрэнція пабудавана зусім па іншых прынцыпах – гэта лямант нягодніка, які заслужыў сваімі ўчынкамі адно пагарду i агіду. Спачуванне да Осціка ўзнікае толькі ў фінале твора – калі прысуд ужо вынесены, пакаранне непазбежнае, герой раскайваецца; зрэшты, гэтае спачуванне не выходзіць за межы традыцыйнай хрысціянскай міласэрнасці да кожнага грэшніка, да кожнай загубленай душы. Але станоўчыя, пpoцiлеглыя вобразу галоўнага героя персанажы ў паэме прысутнічаюць – гэта вышэйпамянёны дзед Рыгора Ocцiкa i брат здрадніка Юрый, мсціслаўскі, а затым смаленскі ваявода. Высакароднаму жыццю Юрыя Осціка ў “Ляманце..." прысвечана не адна старонка, падкрэсліваецца прыхільнасць да Юрыя Бога i караля, заслужаная цнатлівасцю, сумленнасцю i няспыннымі клопатамі пра Айчыну. Гэтае свецкае “жыцie" i папярэднічае апісанню аблуднага жыццёвага шляху галоўнага героя.

Для свайго часу Рыгор Осцік з’яўляўся фігурай каларытнай i незвычайнай. Ягонае жыццё было багата насычана злачыннымі аферамі i супрацьзаконнымі ўчынкамі, у якіх не апошнюю ролю адыгралі яго буйны тэмперамент i пагарда да агульначалавечай маралі. Аўтар “Ляманту..." апісвае прыгоды свайго “героя” з падрабязнасцю прыватнай xpoнiкi: ад моманту здрады Рыгора Осціка жонцы да вынясення яму смяротнага прысуду за здраду Айчыне.

Пакінуўшы жонку – дачку віцебскага ваяводы Юрыя Наciлoўcкara – i малога сына Яна дзеля нейкай жанчыны, якая адмоўна ўплывала на свайго каханка, Ocцiк кідаецца ў распусту i п’янства, абрастае кампаніяй нiкчэмных гуляк i аферыстаў, асоб няпэўнага сацыяльнага становішча i паходжання. У выніку неўзабаве ўзнікаюць шматлікія фінансавыя праблемы, атрыманыя ў спадчыну ад бацькі маёнткі прыходзяць у заняпад, пошукі спосабаў здабыцця грошай робяцца асноўнай задачай. Пачынаюцца судовыя працэсы з суседзямі: выкарыстаўшы фальшывыя пячаткі i падробленыя дакументы, Осцік многіх з ix пазбавіў земляў, маёмасці i жытла. Падчас наезду на Шавялянцы Осцік са сваім картэжам замардаваў ycix мужчын, а ix жанок пааддаваў cвaiм конюхам:

У 1573 г., пасля смерці караля Жыгімонта Аўгуста, Осцік усталёўвае першыя кантакты з Іванам IV. Неўзабаве быў схоплены слуга Осціка з лістамі да цара i пакараны смерцю. Самому ж Осціку на першы раз даравалі, дзякуючы заступніцтву брата Юрыя i таму, што напісаныя ў час бескаралеўя лісты да аднаго з кандыдатаў на каралеўскую карону не мелі шпіёнскага характару. Цікавасць да палітыкі была выклікана ў Осціка хутчэй за ўсё надзеяй выправіць сваё матэрыяльнае i грамадскае становішча пры новым, “маскоўскім" каралі, які ў выпадку заняцця трона Рэчы Паспалітай ці хоць бы Вялікага Княства Літоўскага (быў i такі варыянт) аддзячыў бы Осціка за паслужлівасць.

Прадстаўнік знакамітага i заможнага роду Рыгор Осцік не займаў ніякай дзяржаўнай пасады i як асоба нічога не значыў у грамадска-палітычным жыцці Вялікага Княства Літоўскага. Такая знявага да Осціка тлумачылася, безумоўна, ладам ягонага жыцця i нядобрай славай пра ягоныя ўчынкі сярод суайчыннікаў. Kaлi б каралём стаў Іван Грозны, які сам не вызначаўся высокай маральнасцю i прыбліжаных выбіраў не з ліку святых i бязгрэшных – для Осціка ўсё магло б непазнавальна змяніцца.

Пацярпеўшы фіяска ў “палітыцы", Рыгор Осцік вяртаецца да дзейнасці больш для яго звыклай i паспяховай: супольна з некалькімі памагатымі наладжвае ў Каварску выраб фальшывых гербавых пячатак, дакументаў, а неўзабаве i фальшывых грошай. Потым, відаць, адчуўшы пагрозу выкрыцця, забiвae сваіх саўдзельнікаў i хавае агульныя набыткі.

Смерць “любага" брата i заступніка – Юрыя Осціка – нараджае ў Рыгора новы план: ён прад’яўляе свае правы на частку маёмасці брата насуперак тэстаменту Юрыя на карысць жонкі. Не маючы сродкаў абвергнуць тэстамент, Рыгор распаўсюджвае чуткі, быццам яго брат быў атручаны сваей жонкай. А затым прад’яўляе сфабрыкаваны дакумент, паводле якога Юрый аказаўся вінен яму дваццаць тысяч коп грошай. І дамагаецца свайго!

У чэрвені 1580 г. у Вільню прыбывае пасол ад Івана IV Нашчокін, які прывозіць з сабой i сакрэтны ліст да Рыгора Ocцікa (што сведчыць пра наяўнасць ранейшых сувязяў Осціка з суседняй дзяржавай i акрэсленасць гэтых сувязяў на момант здрады). Да Нашчокіна Осцік выправіўся асабіста, узяўшы з сабой толькі слугу Барташка, і вярнуўся на падараваным з ласкі цара бахмаце – кані рэдкай татарскай пароды. Успамінаючы акалічнасці свайго візіту да пасла па царскі ліст, герой “Ляманту..." з сумам заўважае:

Сапраўды, шчодры царскі падарунак адыграў у лёсе Осціка фатальную ролю: на пытанне шляхціца Мірэўскага, адкуль такі каштоўны конь, слуга Барташак прагаварыўся пра візіт да маскоўскага пасла, а неўзабаве вестка дайшла да самога Стэфана Баторыя. Кароль выклікаў да сябе Мірэўскага i, выслухаўшы яго, загадаў без затрымкі арыштаваць Осціка. Здpaднiкa затрымалі ў Троках, рэвізія ў Каварску выявіла сфабрыкаваныя дакументы, паперы з падробленымі подпісамі, фальшывыя пячаткі i грошы.

Нейкі час Осцік яшчэ адмаўляў сваю віну, але, абяззброены відавочнымі фактамі i пацвярджэннямі здрады, прызнаўся ў шматлікіх злачынствах i быў прысуджаны Радай на чале з каралём да смяротнага пакарання.

Дакладна невядома, якую карысць уяўляў Рыгор Осцік для Івана Грознага: не маючы ніякага грамадскага ўплыву на сваіх суайчыннікаў, Осцік не мог служыць цару пасрэднікам ва ўздзеянні на беларуска-літоўскую шляхту. Хутчэй за ўсё быў ён звычайным шпіёнам, хаця i ў гэтай якасці не мог парадаваць сваіх гаспадароў асабліва каштоўнымі звесткамі, бо не меў непасрэднага доступу да дзяржаўных i ваенных сакрэтаў.

Магчыма, мела рацыю М. Лаўмяньска, якая лічыла, што здрада Осціка была накіравана непасрэдна супраць асобы караля Стэфана Баторыя (Łowmiańska 1933: 47). У любым выпадку, згодна з адпаведнымі артыкуламі Статута Літоўскага 1566 г., Рыгор Осцік тройчы падлягаў смяротнаму пакаранню за свае дзеянні: за падробку дзяржаўных дакументаў, за выраб фальшывых манет i за дзяржаўную здраду.

У аўтара “Ляманту..." матывы i прычыны здрады Осціка не выклікалі сумненняў: яны вынікалі выключна з матэрыяльных, карыслівых пабуджэнняў i не мелі нічога агульнага з палітыкай i ідэйнымі перакананнямі. Паэт паказвае марнасць жыцця чалавека, які служыў не каралю i Айчыне, а толькi ўласнай мамоне: “Wiкcejm o pożytek trwał, niżli o sławę...” (Laurenci 1972: 107). У вусны свайго героя аўтар укладае недвухсэнсоўнае прызнанне прычынаў, якія падштурхнулі яго да здрады Радзіме:

С. Лаўрэнці разумее, што заўсёдная прага грошай i непераборлівасць у сродках ix набыцця не з’яўляліся для Осціка самамэтай, яны былі вынікам разгульнага, распуснага ладу жыцця, калі зляцела на вецер пакінутае бацькам багацце, прыйшлі ў канчатковы заняпад маёнткі i землі, з’явіліся шматлікія даўгі. Прычынамі маральнага падзення Рыгора Осціка сталіся марнатраўства i легкадумнасць, уласцівыя ў маладосці многім. Таму С. Лаўрэнці яшчэ ў “Прадмове..." папярэджвае: “Łataj swój niedostatek poczciwym żywotem...” (Laurenci 1972: 98). А ў “Ляманце..." Рыгор Осцік, наракаючы на сваю неразумнасць і грахоўнасць, са шкадаваннем адзначае:

У свавольстве i нястрыманасці жаданняў бачыць С. Лаўрэнці першапрычыну ўcix злачынстваў свайго героя. У паэме Рыгор Осцік увесь час наракае на самога сябе, у сваёй неразумнасці ён бачыць прычыну усіх няшчасцяў i ганебнай смерці, якая яго чакае:

Створаны ў эпоху позняга Рэнесансу, “Лямант..." сцвярджаў гуманістычную ідэю адказнасці чалавека за свой лёс, залежнасці ўчынкаў i паводзінаў чалавека ад уласнага розуму i асаблівасцяў характару, хаця і не адмаўляў уздзеяння на чалавечы лёс Боскай ciлы... Зрэшты, такога кампрамісу патрабавала сама фабула твора – гісторыя ганебнага падзення прадстаўніка знакамітага роду не магла быць вытлумачана Боскім прадвызначэннем. Аднолькава шмат было дадзена Богам Юрыю i Рыгору Осцікам ад нараджэння: знакамітасць, багацце, ясны розум, чыстае сэрца. Браты па-рознаму распарадзіліся гэтымі каштоўнымі дарамі, i, адпаведна, па-рознаму склаўся ix жыццёвы лёс. Першы кіраваўся ў cвaix учынках абавязкамі (перад Богам, Каралём, Айчынай) i голасам сумлення, другі – толькі ўласнымі жаданнямі i неўтаймаванымі пачуццямі, пераступаючы мяжу ўсёдазволенасці.

Такі маральны аспект праблемы чалавечага свавольства ўвогуле i свавольства Рыгора Осціка у прыватнасці.

За маральнымі высновамі С. Лаўрэнція выразна бачныя ягоныя палітычныя погляды i сімпатыі. Прыхільнік дзяржаўнай упарадкаванасці i ўзмацнення ўлады Стэфана Баторыя, аўтар “Ляманту...", выкрываючы індывідуальнае свавольства Осціка, засцерагае тым самым ад масавага свавольства шляхты, ад празмернай грамадска-палітычнай самастойнасці буйных магнатаў. У паэме неаднойчы гучаць узнёслыя словы ў адрас караля, вызначаюцца ягоныя абавязкі i заслугі перад Айчынай. I хаця гэтыя словы ўкладзены ў вусны героя, вымаўляюцца яны пад відавочным “прымусам" з боку аўтара: здрадніку Рыгору Осціку, чалавеку, па-сутнасці, апалітычнаму i асацыяльнаму, наўрад ці была справа да мудрасцi i заслуг караля, супраць якога ён увайшоў у змову з ворагам.

Яшчэ больш недарэчна гучаць з вуснаў Осціка словы ў адрас справядлівага суда, які ўчыніў над ім кароль:

Рэальны Рыгор Осцік не мог назваць справядлівым учынены над ім суд, бо гэты суд парушаў ягоныя шляхецкія правы i не з’яўляўся бездакорным у юрыдычных адносінах. На гэтую акалічнасць у гісторыі Осціка звярнула ўвагу М. Лаўмяньска: “...Кароль з панамі-радай павінен быў судзіць яго не ў якім іншым месцы, як толькі на вальным сойме ў межах Вялікага княства – паводле чацвёртага артыкула першага раздзела таго ж Статута. Склад суда не выклікаў ніякіх папрокаў. Аднак з поглядаў фармальных належыць яму адмовіць у кампетэнцыі. Быў, праўда, судом караля i паноў-рады, але не соймавым" (Łowmiańska 1933: 48).

Осцік пратэставаў супраць паспешлівага суда, патрабаваў адкласці разгляд справы да сойма, i С. Лаўрэнці, аддамо належнае ягонай добрасумленнасці, адлюстраваў у паэме гэты пратэст:

Пратэст здрадніка адхілілі, апеляцыя да шляхецкіх прывілеяў была прызнаная ў становішчы Рыгора Осціка недарэчнай, бо, як заявіла скліканая ваенная Рада на чале з каралём, толькі людзі з чыстым сумленнем маюць права карыстацца шляхецкімі прывілеямі, але не махляры i здраднікі (Kraushar 1891: 393).

Неадкладнае пакаранне злачынцы тлумачылася ваенным часам i павінна было стаць перасцярогай для іншых. У чарговы раз праявіўся рашучы, энергічны характар Стэфана Баторыя. Але калі ўчынак Осціка не выклікаў у грамадстве ніякіх пачуццяў, акрамя пагарды i гнеўнага асуджэння, то не зусім законна праведзены суд над здраднікам выклікаў у часткі шляхты пэўную незадаволенасць: шляхта балюча пераносіла нават самае дробязнае парушэнне cвaix прывілеяў.

С. Лаўрэнці цалкам падтрымліваў палітыку ўзмацнення ўлады караля i асуджаў свавольства шляхты; аўтарская пазіцыя ўтварала, такім чынам, палітычны элемент у маральна-філасофскай па свайму характару паэме. Палітычная накіраванасць паэмы не ўступала да гэтага моманту ў канфлікт з яго мастацкай структурай, не перашкаджала пciхалагічнаму выяўленню пачуццяў героя (вядома, псіхалагічнаму на ўзроўні таго часу).

Ухваліўшы бездакорнасць суда над Осцікам вуснамі самога Осціка, узяўшыся апраўдаць дзеянні караля ў вачах яго праціўнікаў, – ці не парушыў С. Лаўрэнці ў фінале паэмы гармонію паміж мастацкім зместам твора i яго маральна-палітычным падтэкстам, ці не перайшоў мяжу дазволенага ў выяўленні ад імя героя сваіх уласных думак i пачуццяў?

Цікава, што найбольш праблематычнаму ў адносінах пciхалагічнай праўды фіналу твора (праслаўленне караля, ягонага суда i г. д.) папярэднічае яго найбольш паэтычная, вобразна-экспрэсіўная частка. Смяротны прысуд ужо вынесены, герой паўстае на парозе пакарання за свае rpaxi i памылкі, надыходзіць час прасвятлення, падвядзення вынікаў зямнога існавання. І аўтар, сумленна прайшоўшы побач з героем увесь яго складаны i супярэчлівы жыццёвы шлях, на нейкі момант нібы пакідае свайго героя сам-насам з загубленым жыццём i ўсведамленнем непазбежнасці хуткай смерці:

Пранікнёны маналог героя на парозе смерці напоўнены максімальна змрочнымi фарбамі, адчаем i безвыходнасцю, усведамленнем трагічнасці загубленага жыцця. За прасвятленнем i пакаяннем надыходзщь час апошняга развітання, аўтар зноў займае месца побач з героем, каб ягонымі вуснамі выказаць словы ўдзячнасці каралю i Айчыне, і тутзноў узнікае пытанне аб псіхалагічнай дакладнасці паэмы С. Лаўрэнція.

Рэч у тым, што ў паэме два ўзроўні: эпічны, падзейны i лірычны, пачуццёвы. На першым узроўні, эпічным, падрабязна паведамляецца пра нікчэмнае жыццё Осціка, ягоную здраду, пакаранне i суд. На гэтым узроўні прасвятленне i пакаянне героя адбываюцца адпаведна хадзе падзеяў, у канцы паэмы. Але на другім узроўні, лірычным, які выяўляе пачуццёвае ўспрыманне героем сваіх учынкаў, ix маральную ацэнку, Осцік з’яўляецца “прасветленым" ад самага пачатку, бо ўвесь “Лямант..." – гэта, па-сутнасці, споведзь, успаміны грэшнiкa, які пакаяўся. На першым узроўні вобраз Осціка – дынамічны, рухомы, ён ускладняецца з кожным новым злачынствам, фактам біяграфіі. На другім узроўні Осцік – статычны, вызначаны, духоўная эвалюцыя яго ўжо адбылася, i заканамерна, што ахвяраў Осціка-злачынцы Осцік-“прасветлены" называе “беднымі дзеткамі", “пакутнікамі-мужамі", “сумленнымi жонкамі".

Вось чаму з самага пачатку паэма С. Лаўрэнція здаецца нам занадта дыдактычнай. Абумоўленае жанравай спецыфікай “Ляманту..." дапаўненне дзеянняў Осціка “ўчарашняга" пачуццямі Осціка “сённяшняга" зрабіла немагчымым выяўленне духоўнай эвалюцыі героя на працягу жыцця.

Але пасля таго, як суд адбыўся, прыгавор вынесены, плынь падзеяў у “Ляманце..." даходзіць да моманту прасвятлення героя i, вычарпаная, спыняецца. Эпічны Осцік супадае ў часе з Осцікам спавядальным. Але споведзь пра мінулае завершана, i герой пераходзщь ад ацэнак мінулых учынкаў да выяўлення сваіх перажыванняў у дадзены момант (скажам, у апошнюю ноч перад пакараннем). І вось тут з’яўляецца сапраўдны пcixaлагізм, не раздвоены на псіхалагізм мінулых учынкаў i псіхалагізм сённяшніх пачуццяў да гэтых учынкаў; пачынае вымалёўвацца партрэт героя, які адлюстроўвае яго душэўныя пакуты напярэдадні пакарання.

У роспачы Рыгор Осцік звяртаецца з пранікнёнымі словамі да маці, жонкі, сына, караля, Айчыны, i гэтым шчырым словам асуджанага на смерць чалавека цяжка не верыць.

С. Лаўрэнці паказаў чытачам свайго героя прасветленым пасля шчырага пакаяння, а таму не парушыў мастацкую цэласнасць i псіхалапчную праўдзівасць “Ляманту...", калі укладваў у вусны Рыгора Осціка словы ўдзячнасці каралю i Айчыне, выкрываў i асуджаў злачынствы героя вуснамі самога героя.

3 гэтага пункту гледжання да паэта XVI ст. не можа быць ніякіх прэтэнзіяў. Можа, зразумела, узнікнуць пытанне: наколькі праўдзіва i аб'ектыўна перададзены ў “Ляманце..." рэальныя гістарычныя падзеі, наколькі літаратурны Осцік адпавядае рэальнаму? Іншымі словамі, ці не з’яўляецца сюжэт паэмы тэндэнцыйна скампанаванай прыдумкай, а негатыўны маральны воблік героя – толькі наўмысным адлюстраваннем ягоных палітычных прыхільнасцяў?

На пэўную тэндэнцыйнасць “Ляманту..." звяртаў увагу 3. Новак: “Да змешчанай у ім інфармацыі трэба падыходзіць, аднак, з вялікай дозай крытыцызму, паколькі служыла яна найперш мэтам прапагандысцкім i паранетычным, што ставіць пад сумненне аб’ектыўнасць падбору матэрыялу, фармуліровак i меркаванняў" (Nowak 1972: 88). Аднак ніводзін з гістарычных дакументаў, у якіх паведамляецца пра здраду Рыгора Осціка, не супярэчыць зместу “Ляманту...". Толькі папскі нунцый Ян Андрэй Калігары у лістах да кардынала Пталамея Галія Каменея правакацыйна падаваў факт здрады Осціка як вынік шырокамаштабнай змовы прыхільнікаў Рэфармацыі ў Рэчы Паспалітай: Рыгор Осцік быў па веравызнані кальвініст, як і ягоны брат Юры, і Радзівілы біржайскай лініі (Nowak 1972: 118). Версія Калігары не мае аднак ніякага дакументальнага пацвярджэння i была, хутчэй за ўсё, свядома сфабрыкаваная на карысць інтарэсаў Контррэфармацыі.

Таму, прымаючы да yвaгi пэўную тэндэнцыйнасць С. Лаўрэнція, якая вынікала з тагачаснага ваенна-палітычнага становішча Вялікага Княства Літоўскага, – з пункту гледжання канкрэтнай адпаведнасці зместу твора гістарычным фактам i навуковым даследаванням трэба прызнаць слушнай выснову М. Лаўмяньскай: “Сюжэту “Ляманту..." можна ўвогуле верыць – факты, якія дазваляюць супаставіць сябе с адпаведнымі паведамленнямі хронік, вытрымліваюць выпрабаванне крытыкі, што нараджае давер і да іншых, нідзе болей не занатаваных” (Łowmiańska 1933: 37).

“Лямант няшчаснага Рыгора Осціка" займае асаблівае месца ў польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу.

Гэта не ананімная паэма не, бо вядома імя (псеўданім) яе аўтара, але i ў шэрагу персаналізаваных твораў адчувае яна сябе пакуль няўтульна: акрамя імя, мы нічога сёння пра Станіслава Лаўрэнція не ведаем.

У той час, калі у паэзіі панавала эпічная традыцыя, аўтар “Ляманту..." звярнуўся да ліра-эпічнай формы выяўлення. У той час, кaлi паэты апявалі высакародных герояў, якія сваей дзяржаўнай i ваеннай дзейнасцю праслaвiлі Айчыну, С. Лаўрэнці паказаў у caмiм творы “антыгероя", “вырадка", які Айчыне здрадзіў.

Пры гэтым, аднак, С. Лаўрэнці не выбіваецца з рэчышча гераічнай традыцыі ў паэзіі Беларусі i Літвы, распачатай Я. Вісліцкім i М. Гусоўскім, а на новым этапе прадоўжанай Ф. Градоўскім, А. Рымшам, Я. Радванам. Як i творы гэтых паэтаў, “Лямант..." прасякнуты глыбокай павагай да патрыярхальнага гераічнага жыцця, хоць выяўляецца яна зусім у iншай форме.

Побач з дыдактычнымі, “кананізаванымі" ўзорамі таго, як трэба жыць, гісторыя Осціка – такі ж дыдактычны, “кананізаваны" ўзор таго, як жыць не трэба. Побач з ідэальнымі, абсалютнымі героямі з максімальнай канцэнтрацыяй дабра i цнотаў, Осцік – такі ж ідэальны, абсалютны антыгерой, монстр з максімальнай канцэнтрацыяй зла i грахоўнасці. Учынкі герояў Ц. Базыліка, М. Стрыйкоўскага, А. Рымшы падсвечваюцца нябёсным ззяннем, учынкі Рыгора Осціка – пякельным агнём. Рыгор Осцік - персанаж высокай трагедыі, а не нізкай камедыі, мэта гэтага вобраза – настрашыць чытача, а не насмяшыць яго. Таму не знойдзем мы ў “Ляманце..." эпізодаў, дзе б герой высмейваўся, як, напрыклад, у ананімнай сатырычнай паэме “Пратэй, або Пярэварацень"; таму нельга яшчэ бачыць у адмоўным герою Осціку “іроя" паэзіі пазнейшага часу, у выбары аўтара адмоўнага персанажа – адмаўленне iм гераічнай традыцыі i набліжэнне да традыцыі “іраічнай", якая выявілася ў беларускай літаратуры толькі ў XVII – XVIII стст.