Станаўленне польскамоўнай паэзіі ў полілінгвістычнай літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу

ІІ. 5. ГЕРОІКА-ЭПІЧНАЯ ПАЭМА А. РЫМШЫ “ДЗЕСЯЦІГАДОВАЯ АПОВЕСЦЬ ВАЕННЫХ СПРАЎ КНЯЗЯ КРЫШТАФА РАДЗІВІЛА”

Неўзабаве пасля заканчэння Лівонскай вайны (1558 - 1582) у шматмоўнай паэзіі Беларусі з’яўляецца цэлы шэраг эпічных твораў, прысвечаных подзвігам “літвінскіх Гектараў і Улісаў”. Паэты Вялікага Княства Літоўскага, многія з якіх асабіста ўдзельнічалі ў ваеннай кампаніі, бяруцца за пяро, каб захаваць у памяці нашчадкаў вялікую перамогу на рацэ Уле гетманаў Мікалая Радзівіла Рудага і Рыгора Хадкевіча (1564), дзёрзкі паход Крыштафа Радзівіла Перуна ў глыб маскоўскіх земляў (1581). У 1582 г. у Вільні выходзіць у свет паэма Ф. Градоўскага “Hodoeporikon Moschicum... Christophori Radivilonis”, у 1583 г. у Кракаве – паэма Г. Пельгрымоўскага “Panegyrika Apostrophe”, у 1588 г. у Вільні – паэма Я. Радвана “Radivilias ... sive de vita et rebus ... Nikolai Radivili”.

Станаўленне эпікі ў шматмоўнай паэзіі Беларусі адбываецца ў культурна-стылёвых рамках Рэнесансу як неад’емная частка агульнаеўрапейскага літаратурнага руху, накіраванага на адраджэнне ў новых гістарычных умовах антычнага гераічнага эпасу. Прыблізна ў тыя ж часы, калі ў друкарнях Кракава і Вільні выходзілі эпічныя творы Я. Вісліцкага, М. Гусоўскага, Г. Пельгрымоўскага, Ф. Градоўскага, Я. Радвана, у еўрапейскага чытача вялікай папулярнасцю карысталіся героіка-эпічныя творы, што з’явіліся ў выніку наследавання “Іліядзе” Гамера і “Энеідзе” Вергілія: “Хрысціяда” М. Віды, “Лузіяды” Л. дэ Камоэнса, “Франсіяда” П. дэ Рансара, “Вызвалены Іерусалім” Т. Таса. Папулярныя ў Еўропе XVI - XVIІ стст. паэтыкі Скалігера, Віды, Рабартэла адводзілі эпічнай паэзіі вядучае месца ў сістэме літаратурных жанраў. Вяршыняй дасканаласці лічыў эпічную паэзію М. Сарбеўскі (1595 - 1640), што знайшло адлюстраванне не толькі ў яго тэарэтычных трактатах, але і ў паэтычнай практыцы.

Традыцыйнай мовай гераічнай эпікі доўгі час лічылася лацінская мова, а адзінапрыдатным памерам – гекзаметр: Ф. Пракаповіч нават напачатку XVIII ст. сцвярджаў, што гераічная паэма – гэта “паэтычны твор, у якім выкладаюцца ў гекзаметрах з дапамогай вымыслу подзвігі знакамітых мужоў” (Прокопович 1961: 386). Але ўжо ў другой палове XVI ст. у польскай і беларускай літаратурах пачынаюць з’яўляцца польскамоўныя эпічныя творы: адным з першых, як мы ўжо адзначалі, да польскай мовы і сілабічнага верша звярнуўся М. Стрыйкоўскі, уславіўшы ў сваіх хроніках велічныя подзвігі Вітаўта, Ягайлы, Астрожскага, стварыўшы маляўнічыя апісанні бітваў пад Грунвальдам, Клецкам, Оршай, закрануўшы і тэму Лівонскай вайны (“O porażeniu 30000 Moskwy z kniaziem Piotrem Szujskim ... nad rzeką Ułą ... r. 1564”).

У 1583 г. у Кракаве выйшла у свет невялікая (410 радкоў) польскамоўная паэма Я. Каханоўскага “Jezda do Moskwy", якая хаця i сведчыла пра ўвагу вялікага польскага паэта да дзейнасці гетмана польнага Літоўскага Крыштафа Радзівіла, але была напісана на значна ніжэйшым узроўні, чым лірычныя і сатырычныя творы Каханоўскага, i таму не заняла колькi-небудзь значнага месца ў гісторыі польскай літаратуры. Узорам для напісання “Паходу на Маскву", а магчыма, i асноўнай крыніцай інфармацыі пра выправу Радзівіла паслужыла Я. Каханоўскаму паэма Ф. Градоускага.

Паўлегендарны, фантастычны па сваёй дзёрзкасці паход Крыштафа Радзівіла ў глыб маскоўскіх земляў вылучаўся сярод іншых эпізодаў апошняга перыяду Лівонскай вайны, уяўляў бясспрэчную цікавасць для тагачасных паэтаў Вялікага княства Літоускага i Польшчы. Было у рэйдзе Крыштафа нешта ад славутых паходаў старажытнарускіх князёў, ад сярэднявечных рыцарскіх паходаў, ды i самі назвы гарадоў, сёлаў, рэк, азёраў таямнічай, “варварскай" Масковіі гучалі для жыхароў Рэчы Паспалітай не менш экзатычна, чым для жыхароў Францыі, Англіі, Германіі геаграфічныя найменні далёкай Палесціны.

У 1585 г. у Biльнi Даніэль Лэнчыцкі выдаў паэму Андрэя Рымшы “Deketeros akroama, to jest Dziesięćroczna powieść wojennych spraw... Krysztofa Radziwiła..." У празаічнай прадмове да паэмы А. Рымша падкрэслівае, што дзякуючы кнізе Ф. Градоўскага слава пра подзвігі Радзівіла разнеслася не толькі па Рэчы Паспалітай, але i па ўcix хрысціянскіх краінах свету, прызнаецца, што па прыкладу Ф. Градоўскага вырашыў напісаць уласную паэму пра слынныя подзвігі Крыштафа Радзівіла (Rymsza 1972: 140 -141).

Як аўтар вершаў на старабеларускай мове - “Храналогіі" (1581) i трох эпіграмаў на гербы беларускіх магнатаў (1585, 1588, 1591) - А. Рымша прыцягваў увагу даследчыкаў беларускай літаратуры яшчэ з часоў фундаментальнай працы Я. Ф. Карскага “Беларусы". На жаль, менавiта веданнем гэтых трох эпіграмаў ды малацікавай у мастацкіх адносінах “Храналогіі" абмяжоўваецца звычайна ўяўленне пра творчасць А. Рымшы.

Нарадзіўся А. Рымша (каля 1550 - пасля 1595) у вёсцы Пянчына, недалёка ад Навагрудка, у шляхецкай сям’і герба Паўкозіч (Рымшы мелі з Градоўсюмі аднолькавы герб). Жыццё А. Рымшы з 1572 г. было цесна звязана з дваром Крыштафа Радзіла Перуна, у 1581 г. ён удзельнічаў у паходзе Крыштафа у глыб маскоўскіх земляў, затым суправаджаў князя у падарожжы па Лівоніі, у 90-х гг. выконваў абавязкі падстарасты (прэтора) Біржаяў – радавога ўладання Радзілаў біржайскай лініі. Па веравызнанні быў кальвініст, як i яго патрон.

Пісаў А. Рымша на старабеларускай, польскай i лацінскай мовах i нават у тую эпоху, калі шматмоўе для літаратуры з’яўлялася нормай, быў адным з самых шматмоўных пісьменнікаў. Імя яго можна сустрэць у працах, прысвечаных беларускай, польскай, літоўскай, украінскай літаратурам.

У 1595 г. у Вільні Ян Карцан выдаў сачыненне Ансельма Паляка “Chorographia albo topographia, to jest osobliwe a okolne opisanie Ziemie Świętej..." y перакладзе з лацінскай мовы Андрэя Рымшы. Вершаваным двухрадкоўем паэта упрыгожаны тытульны ліст “Хараграфіі...", заканчваецца кніга вершаваным чатырохрадкоўем, але гэтыя сціплыя радкі з’яўляюцца, хутчэй, сведчаннем вялікай любовi А. Рымшы да вершавання, чым самастойнымі мастацкімі творамі. Большую цікавасць уяўляе змешчаная на адвароце тытульнага ліста кнiгi эпіграма на герб Астрожскіх, прысутнасць якой у кнізе тлумачыцца тым, што прысвяціў свой пераклад А. Рымша Альжбеце з Астрожскіх – жонцы свайго мецэната i гаспадара Крыштафа Радзівіла.

Але, несумненна, галоўным, найбольш значным творам Андрэя Рымшы з’яўляецца польскамоўная паэма “Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштафа Радзівіла", выдадзеная у 1585 г., а напісаная двума гадамі раней (у канцы кнігі паэт паведамляе дакладную дату заканчэння працы над творам – 31 сакавіка 1583 г. па юліянскім календары).

Паэма напісана традыцыйным трынаццаціскладовым сілабічным вершам, падзелена на 25 раздзелаў (акраам), налічвае без уступнай часткі 2184 радкі. У выданні Даніэля Лэнчыцкага “Дзесяцігадовай аповесці..." папярэднічае досыць вялікая ўступная частка, непасрэдна звязаная са зместам самой паэмы. На адвароце тытульнага ліста кнігі змешчаны герб Радзівілaў i шасцірадковая лацінамоўная эпіграма на яго. Затым ідзе лацінамоўны акраверш (40 радкоў), пачатковыя літары радкоу якога чытаюцца зверху уніз: Christophorus Radivilus Palatinus Vilnensis (Крыштаф Радзівіл, Уладар Віленскі). Аўтарам эпіграмы i акраверша з’яўляецца, хутчэй за ўсё, сам Андрэй Рымша, як i аўтарам лацінамоўнага дзесяцірадкоўя, прысвечанага Стэфану Баторыю i падпісанага крыптанімам “A. R. L”. У прысвячэнні Баторыю паэт падкрэслівае ролю караля польскага, вялікага князя літоўскага ў пераможным зыходзе вайны, не забывае сказаць некалькі слоў i пра Радзівіла. Акрамя таго, у кнізе змешчаны тры вершы, напісаныя іншымі паэтамі: чатырохрадкоўе на лацінскай мове Яна Радвана i два польскамоўныя вершы, падпісаныя крыптанімамі “М. J.” i “J. К.” Невядома, хто з тагачасных паэтаў схаваўся за першым крыптанімам, а вось за другім не цяжка пазнаць Яна Казаковіча, добрага прыяцеля Андрэя Рымшы. Наяўнасць у кн;зе А. Рымшы вершаў Я. Казаковіча i Я. Радвана сведчыць пра непасрэднае творчае супрацоўніцтва паэтаў Вялікага княства Літоўскага другой паловы XVI ст.

У празаічнай прадмове да “Дзесяцігадовай аповесці..." А. Рымша тлумачыць прычыны, якія прымyciлi яго ўзяцца за пяро, пералічвае задачы, якія ён перад сабой ставіў, распачынаючы вялікі паэтычны твор пра подзвігі Крыштафа Радзівіла. Паэт згадвае у прадмове мноіх знакамітых ваенна-дзяржаўных дзеячаў cтapaжытнacцi: Аляксандра Македонскага, Фемістокла, Ганібала, Цэзара i інш. Вечную, бессмяротную славу гэтым вялікім людзям прынеслі ix гераічныя ўчынкі і подзвігі на карысць Айчыны, а захаваліся гэтыя ўчынкі i подзвігі ў памяці нашчадкаў дзякуючы мудрым, вучоным людзям, гісторыкам i паэтам, якія ў свой час занатавалі дзеянні герояў у разумных кнігax. А. Рымша прыводзцьь выказванне Аляксандра Македонскага пра ролю паэта ў распаўсюджанні славы герояў i захаванне памяці пра важныя гістарычныя падзеі: “Бо калі б сачынення Гамера, якое ён пра вайну траянцаў з грэкамi i пра ўсялякія тагачасныя справы пакінуў, не было, – пэўна тая ж магіла, якая цела Axiлeca закрыла, адначасова б i імя яго, i славу засыпала" (Rymsza 1972: 139). Аутар “Дзесящгадовай аповесці..." сцвярджае, што каралі, князі, гетманы новага часу не саступаюць у мужнасці i годнасці старажытным героям, вось толькі не хапае зараз паэтаў, падобных да Гамера, якія б yславілi подзвігі сучасных герояў. Каб хоць неяк выправіць такое несправядлівае становішча, А. Рымша i нaпicaў, як прызнаецца ў прадмове, польскім вершам дзесяцігадовую гісторыю знакамітых спраў Крыштафа Радзівіла, прызначаючы яе: “паводле прастаты сваей, yciм прастакам – асабліва тым, якія лепей шабляю сілагізмаваць, кап’ём аргументаваць, чымбуром канфірмаваць, чым лацінаю дыспутаваць навучыліся..." (Rymsza 1972: 141).

Мікола Гусоускі ў “Песні пра зубра" адзначаў, што справа паляўнічага яму больш знаёмая i звыклая, чым далікатная праца паэта, што рука яго больш упэўнена трымае лук i кап’ё, чым пяро, Андрэй Рымша таксама лічыць сябе найперш вoiнам, i толькі потым – паэтам, прызнаецца, што рамяство жаўнера спазнана iм лепш, чым майстэрства пісьменніка.

Непасрэдны ўдзельнік паходу Крыштафа Радзівла, А. Рымша лічыць найбольш каштоунай рысай свайго твора праудзівасць, дакладнасць апісанняў i запэўнівае чытача, што ў паэме распавядаецца толькі пра тыя падзеі, сведкам якіх быў сам аутар, якія бачыў на ўласныя вочы.

Сапраўды, “Дзесяцігадовая аповесць..." мае за аснову дыярыуш А. Рымшы, i аўтар неаднаразова падкрэслівае сваю ролю відавочцы многіх апісаных у паэме падзеяў, даты якіх заўсёды падае ў тэксце альбо на палях. Але, з другога боку, А. Рымша ніяк не мог асабіста бачыць i чуць Kaліёпy, Кліа, Пана, Феронію, Марса, Лібіціну, Астрэю, Сільвана, Цыклопа, Вулкана i іншых міфалагічных істот, якія дзейнічаюць альбо згадваюцца ў яго паэме. Не прысутнічаў А. Рымша ніколі пры размовах Івана Грознага з баярамі i таму не мог асабіста чуць нараканні рускага цара на Радзівіла, зафіксаваныя у творы. Побач з уласнымі назіраннямі i сведчаннямі аутара вялікае месца у “Дзесяцігадовай аповесці..." займаюць гістарычныя звесткі, а таксама малюнкі i сцэнкі, створаныя выключна з дапамогай аўтарскай фантазіі, паэтычнага вымыслу.

Гістарычны, дакументальны матэрыял арыгінальна спалучаецца ў паэме А. Рымшы з уласнамастацкім, міфалагічным. Паэт добра арыентуецца ў антычнай міфалогіі, пры выпадку ахвотна згадвае герояў “Іліяды" i “Адысеі" (Tpaiлa, Улica, Каліпcy, Пенелопу), робіць невялікя экскурсы ў старажытную гісторыю (напрыклад, услед за Ф. Градоўскім параўноўвае пераход Радзівіла праз Мядзведжае балота з пераходамі Ганібала цераз Альпы i Ксеркса цераз гару Атос).

Аднак найбольшага поспеху дасягае паэт не ў стварэнні класічных дэкарацыяў, а ў рэалістычным, праўдзівым anicaннi абставінаў паходу Крыштафа Радзівіла, у паказе нялёгкага i суровага жыцця жаўнера, у адлюстраванні жорсткага, непрывабнага аблічча вайны. “Дзесяцігадовая аповесць..." – рыцарская, жаўнерская паэма, якая па дакладнасці апісанняў i гістарычнасці пераўзыходзіць усе іншыя героіка-эпічныя творы паэтаў Беларусі i Літвы XVI ст.

Паэма А. Рымшы axoплівae падзеі Лівонскай вайны з 1572 па 1582 г., у якіх непасрэдна праявіў свае военачальніцкія здольнасці польны гетман літоускі Крыштаф Радзівіл Пярун, але асноўная частка паэмы ўяўляе сабой падрабязнае, маляўнічае апісанне рэйду радзівілаўскага атрада па тылах pycкix войскаў восенню 1581 г.

Пачынае паэму А. Рымша з паказу той вялікай небяспекі, якая пагражала Вялікаму Княству Літоўскаму з боку Маскоўскага княства, уладар якога, Іван Грозны, марыў захапіць Вільню, ператварыць Літву ў дзікае поле, зрабіць са свабодных ліцвінаў пакорлівых рабоў. Крыштаф Радзівіл выступае ў паэме як вoiн i тыранаборца, як абаронца Айчыны i свабоды, калi бярэцца па даручэнні паноў-рады за збіранне войска для барацьбы супраць агрэсара:

Прызначэнне Крыштафа Радзівіла польным гетманам лiтоўскім i яго заклік узняцца на абарону Радзімы ад ворага сустракае гарачую падтрымку ў беларуска-літоўскай шляхты:

Патрыятычны пачатак “Дзесяцігадовай аповесці..." адразу выяўляе агульны ідэйны змест твора, А. Рымша адразу, у першым жа раздзеле, вытлумачвае сваё стаўленне да Лівонскай вайны i да паходу Крыштафа Радзівіла ў глыб маскоўскix земляў восенню 1581 г. Па сутнасці, у наступных дваццаці чатырох раздзелах Крыштаф Радзівіл i яго паплечнікі справай пацвярджаюць высакародныя словы, сказаныя iмi ў першым раздзеле.

Сама паслядоўнасць падзеяў у паэме адпавядае ў асноўным паслядоўнасці гэтых падзеяў у рэальным жыцці i таксама прыводзщь чытача да лагічнай высновы: паход Крыштафа Радзівіла з’яўляўся як збройным, так i маральным пакараннем ваяўнічых, агрэсіўных маскавітаў за крыўды, на працягу многіх гадоў нанесеныя iмi ліцвінам.

Невыпадкова напалоханыя нечаканым рэйдам Радзівіла мірныя рускія жыхары, якія, пакінуўшы сваё жытло i маёмасць, збегліся ў Старыцу пад абарону Івана IV, з дакорам гавораць цару наступныя словы:

Матыў справядлівай помсты, пакарання ворага праходзіць праз усю “Дзесяцігадовую аповесць...", з’яўляецца як бы працягам матыву абароны Айчыны. І гэта заканамерна, бо абарона Айчыны ад ворага i помста ворагу за нанесеныя Айчыне крыўды – галоўная тэма i паэмы А. Рымшы, i паэмы Ф. Градоўскага, i ўсёй героіка-эпічнай паэзіі Беларусі i Літвы XVI ст.

Вобраз Крыштафа Радзівіла створаны ў “Дзесяцігадовай аповесці..." не прыдворным панегірыстам, а воінам-паплечнікам, які відавочна аддаваў перавагу канкрэтным, рэалістычным штрыхам перад вонкава-прыгожымі рытарычнымі фігурамі. А. Рымша свядома падкрэслівае тыя рысы польнага гетмана літоўскага, якія выклікалі павагу да яго з боку простых жаўнераў i маглі служыць прыкладам для маладых воінаў:

Паэт акцэнтуе ўвагу не столькі на военачальніцкіх здольнасцях Радзівіла, колькі на праяўленых ім жаўнерскіх якасцях: уменні пераносіць голад i холад, здавальняцца толькі самым неабходным, абыходзіцца доўгі час без звыклай для прадстаўнікоў арыстакратыі раскошы. Напрыклад, А. Рымша апісвае, як пасля чарговай ваеннай прыгоды Крыштаф у суправаджэнні некалькіх слуг вяртаецца апоўначы ў лагер:

Воінская мужнасць, рыцарскае ўмельства былі якраз тымі якасцямі Крыштафа, якія набліжалі яго да асноўнай масы беларуска-літоўскага воінства, яны не гарантаваліся самі па сабе радавітасцю i багаццем Радзівіла, а выхоўваліся i гартаваліся ў шматлікіх бітвах i паходах. Праз вобраз Крыштафа Радзівіла А. Рымша паказвае нялёгкае, суровае жыццё жаўнера ўвогуле, сцвярджае, што сапраўдны гераізм заключаецца не толькі ў незвычайных подзвігах, але i ў знешне непрыкметным штодзённым служэнні Айчыне.

У паэме А. Рымшы згадваюцца многія ўдзельнікі Лівонскай вайны, паплечнікі польнага гетмана літоўскага: Mixaiл Гарабурда, Гальяш Пельrpымoўcкi, Кашпар Бекеш, Філон Кміта-Чарнабыльскі. Але ix вобразы занадта неакрэсленыя i неразвітыя ў параўнанні з вобразам Крыштафа Радзівіла (калі ўвогуле можна назваць вобразамі аднаразовыя ці двухразовыя згадванні імёнаў, а менавіта гэткім чынам уведзена ў паэму большасць “персанажаў"), Затое побач з вобразам галоўнага героя паўстае у “Дзесяцігадовай аповесці..." калектыўны вобраз удзельнікаў выправы Радзівіла. Апісваючы пераправы цераз рэкі, пераходы праз лясы i балоты, сутычкў з ворагам, паэт часцей за ўсё не называе канкрэтных імёнаў, а звяртае ўвагу чытача на калектыўныя дзеянні жаўнераў, стварае каларытныя масавыя сцэнкі. Aпicaннi А. Рымшы – звычайна вельмі маляўнічыя, прадметна-змястоўныя, з мноствам яскравых, адметных дэталяў. Аутар “Дзесяцігадовай аповесці..." – майстра дэталі, i гэта ў першую чаргу абумоўлена яго чалавечай назіральнасцю i глыбокім веданнем жаўнерскага рамяства. Вось як ён, напрыклад, паказвае халодную восеньскую раніцу ў вайсковым лагеры:

Паэт выдатна спалучае ў гэтых радках рэалістычную, прадметную дэталь (жаўнеры, як толькі прачнуліся, перш за ўсё даводзяць да ладу зброю, праціраюць яе ад шэрані) з прыгожай метафарай (гукі трубы рассейваюць густую імглу, заганяюць яе ў гушчар). Больш таго, у самой дэталі тоіцца метафара (марозны пот), а метафара, у сваю чаргу, заснавана на канрэтнай дэталі (раніца ў лагеры заўёды пачынаецца гукамі трубы).

Труба гучыць у А. Рымшы на працягу ўсёй паэмы, i ўдзельнiкi паходу куды часцей сустракаюць раніцы, чым праводзяць вечары, менавіта таму, што ранiцай грае труба. Часам да трубы далучаюцца яшчэ бубны, i тады апісанне раніцы ўражвае асаблівай урачыстасцю, поліфаніяй гукаў i фарбаў:

3 раніцай i голасам трубы звязана ў паэме большасць aпiсанняў прыроды, бо А. Рымшу, як i іншых тагачасных паэтаў, прырода сама па сабе яшчэ мала цікавіла, ранішні спеў трубы з’яўляўся для яго састаўной часткай агульнага воінскага рытуалу, неад’емным атрыбутам рыцарства. Між тым такія aпiсанні прыроды, замалёўкі з натуры істотна ўпрыгожвалі твор, абцяжараны немастацкімі, фактаграфічнымі элементамі (напрыклад, геаграфічнымі назвамі).

Хаця А. Рымша добра ведаў антычную літаратуру i арыентаваўся пры стварэнні “Дзесяцігадовай аповесці..." на класічныя ўзоры (“Іліяду" Гамера, “Энеіду" Вергілія, “Фарсалію" Лукана), што адбілася як на агульнай паэтычнай культуры твора, так i выявілася ў канкрэтных супастаўленнях, параўнаннях, лакальных стылізацыях у тэксце, але ўсё ж лепшымі мясцінамі “Дзесяцігадовай аповесці..." сталі непрэтэнцыёзныя, выкананыя ў жорстка рэалістычнай манеры aпicaннi розных эпізодаў радзівілаўскай выправы, сціплыя, някідкія замалёукі з натуры, якія прывабліваюць спалучэннем прастаты, непасрэднасці з пластычнай выразнасцю, дакладнасцю малюнка.

Паказваючы пераправу атрада Радзівіла цераз Дзвіну, А. Рымша маляўніча aпicвae, як жаўнеры па загаду гетмана сякуць i валяць у бліжэйшым ад ракі лесе дрэвы, звязваюць ix лазовымі галінамі i робяць вялізныя плыты, на якіх i перапраўляюцца разам з рэчамі, вазамі, коньмі. Яшчэ больш па-майстэрску выпісана сцэна пераходу жаўнераў Радзівіла праз Мядзведжае балота:

Адметнай рысай “Дзесяцігадовай аповесці..." з’яўляецца высокі для таго часу ўзровень гістарызму, што вытлумачвалася арыентацыяй А. Рымшы на праўдзівасць i дакладнасць як на асноўныя крытэрыі адлюстравання рэчаіснасці. Яскравым прыкладам імкнення паэта мысліць гістарычна, не прымаць на веру неправераных, сумніцельных фактаў i легендарных звестак можа служыць яго разважанне наконт так званай царквы Вітаўта над Дзвіной, недалёка ад Тарапца.

Царкву гэтую згадвалі ў сваіх паэмах Ф. Градоўскі i Я. Каханоўскі, але ні ў першага, нi ў другога з ix не узнікала ніякіх сумненняу наконт таго, што яе сапраўды пабудаваў Вітаўт. Яны нават не задумвалюя над гэтым пытаннем, для ix яно, відавочна, не ўяўлялася важным i істотным.

Іншая справа – Андрэй Рымша. Паведаміўшы, што Крыштаф Радзівіл разбіў лагер ля царквы, пабудаванай быццам бы Вітаўтам (паводле легенды), аутар “Дзесяцігадовай аповесці..." прысвячае ажно шаснаццаць радкоў разважанням на гэтую тэму. Па-першае, лічыць паэт, калі Вітаўт насамрэч пабудаваў над Дзвіной каля Тарапца храм, то першапачаткова быу гэты храм касцёлам i толькі потым быў ператвораны ў праваслаўную царкву, бо Вітаўт быў па веравызнанні каталік, хрышчоны ў Кракаве. Па-другое, калі Вітаўт агнём i мячом пустошыў гэтыя землі, ён вызнаваў яшчэ паганства i хрысціянскіх храмаў не будаваў; вось студню Вітаўтаў Ключ сапраўды мог зрабіць ён. Разважанні Рымшы не носяць, аднак, катэгарычнага характару, ён усведамляе ix непацверджанасць фактамі i спасылкамі на гістарычныя крыніцы:

Уражваюць не столькі аргументы А. Рымшы, дастаткова спрэчныя (Вітаўт, напрыклад, за свае жыццё некалькі разоў мяняў веравызнанне), колькі сам яго вобраз мыслення, імкненне разглядаць сучасную яму з’яву з улікам яе прадгістopыі.

Заканчваецца “Дзесяцігадовая аповесць..." апісаннем доўгачаканага мipy, які настаў у Вялікім Княстве Літоўскім пасля заключэння Ям-Запольскага пагаднення з Маскоўскім княствам: жаўнеры распушчаны па дамах i не думаюць болей пра бітвы i паходы, павесялеўшыя сяляне выпускаюць на палi ацалелую рэшту скаціны, на двары ў поўнай бяспецы гуляюць дзеці.

Спаўняецца запаветнае жаданне Крыштафа Радзівіла – Радзіме больш не пагражае вораг, прыходзіць да людзей трывалы мір, можна ўрэшце адкласці ўбок зброю i падумаць пра сваё асабістае жыццё, абзавесцеся, як тое загадвае Божы закон, жонкай (з 1579 г. Крыштаф быу ўдаўцом). Жаніцьба ў фінале “Дзесяцігадовай аповесці..." Крыштафа Радзівіла на Катажыне з Тыньчыньскіх, удаве па князю слуцкаму Юрыю Алелькавічу, – таксама характэрны штрых да агульнага малюнка наступіўшага пасля больш як дваццацігадовай вайны мipy.

Рыцарская, жаўнерская паэма заканчваецца светлым, жыццесцвярджальным гімнам мipy. Такі канчатак яшчэ раз падкрэслівае гуманістычнае гучанне паэмы, прагрэсіўнасць мыслення яе аўтара. “Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштафа Радзівіла..." – адметны твор у польскамоўнай паэзіі Беларусі XVI ст. У гэтым творы праявіліся многія рысы, характэрныя для героіка-эпічнай паэзіі (патрыятызм, рэалістычнасць, гістарызм). Разам з тым, паэма А. Рымшы – дастаткова самастойная i арыгінальная з’ява ў літаратуры сама па сабе, бо адзначана пячаткай індывідуальнага майстэрства таленавітага паэта.