Станаўленне польскамоўнай паэзіі ў полілінгвістычнай літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу

ІІ. 3. “АПАЛАГЕТЫК, ГЭТА ЁСЦЬ АБАРОНА КАНФЕДЭРАЦЫІ”ЯК УЗОР РЭЛІГІЙНА-ПАЛЕМІЧНАЙ ПАЭЗІІ

Навагрудскі шляхціц, кальвініст па веравызнанні Фёдар Еўлашоўскі ў створаных на пачатку XVII ст. мемуарах пісаў пра часы сваёй маладосці: “...На он час розность вяры не чинила намнейшей розности в милости приятелскей, для чого самого тамтот век злотым ми се види от нинейшего веку, кгде юж и межи еднэй вяры людьми облуда все заступила, а покготовю межи розными вяры ани се пытай о милость, щирость и правдиве добрэ заховане” (Еўлашоўскі 1983: 33). Пад старасць чалавеку ўласціва ідэалізаваць мінулае і не прымаць сучаснасць, але сведчанню Ф. Еўлашоўскага варта даць веры: на ягоных вачах за рэлігійная сітуацыя ў Рэчы Паспалітай істотна змянілася, адносіны паміж прадстаўнікамі розных канфесій прыкметна пагоршыліся.

Пры Жыгімонце Аўгусце ў Польшчы і асабліва ў Вялікім Княстве Літоўскім панавала талерантнасць, якой не ведалі іншыя краіны Еўропы. Няпэўная палітычная сітуацыя пасля смерці караля і трывожныя чуткі пра рэлігійныя войны на Захадзе (перш за ўсё пра Варфаламееўскую ноч ў Парыжы) схілілі шляхту да прыняцця на Варшаўскім канвакацыйным сейме ў 1573 г. так званага акта варшаўскай канфедэрацыі, які гарантаваў свабоду веравызнання і прадухіляў магчымасць грамадзянскай вайны ў Рэчы Паспалітай (Samsonowicz 1976: 202). Палітыка Жыгімонта Аўгуста ў рэлігійных справах у асноўным была працягнута Стэфанам Баторым, які хаця і дэклараваў адкрыта сваё жаданне “...каб усе грамадзяне любога саслоўя, аднаго Госпада Бога ўслаўляючы, адной каталіцкай старажытнай веры былі”, але дадаваў , што “мы нікога гвалтам ў веру цягнуць не жадаем” і “мір паміж рознымі ў веры жадаючы захаваць ... за старадаўнім звычаем гэтай дзяржавы людзей розных у веры ў іх набажэнстве церпім” (List 1932: 85 - 86).

Аднак, менавіта на панаванне Стэфана Баторага прыпадае пачатак контррэфармацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім, якая дасягнула свайго апагею пры ўладзе Жыгімонта Вазы і Уладзіслава ІV, выявілася ў дамінацыі каталіцтва, уціску праваслаўя, выгнанні арыян. Звычайна пачатак контррэфармацыі ў краіне звязваецца з дзвюма датамі : 1570 год, калі на запрашэнне біскупа Валерыяна Пратасевіча ў Вільні з’явіліся першыя езуіты, і 1596 год, калі ў Брэсце была заключана царкоўная унія, і такім чынам у Княстве з’явіліся уніяты. Паміж гэтымі падзеямі – амаль трыццаць гадоў, за той час на троне змянілася чатыры ўладара, на сцэну грамадскага жыцця прыйшло новае пакаленне, некаторыя магнаты ды шляхціцы двойчы паспелі змяніць веравызнанне. Першая дата выглядае заўчаснай, другая – запозненай, каб умоўна звязываць з імі пачатак контррэфармацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім. Больш адпаведнай выглядае іншая дата, якая знаходзіцца акурат паміж імі: год 1581, калі па загаду біскупа Юрыя Радзівіла ў Вільні было раскладзена першае вогнішча з пратэстанцкіх кніг.

Віленскія падзеі жніўня 1581 г. знайшлі сваё адлюстраванне ў рэлігійна-палемічнай паэме “Apologeticus, to jest Obrona konfederacyej...”, выдадзенай ананімна ў 1582 г. у Вільні без указання месца выдання. Незанатаваны ў бібліяграфіі К. Эстрайхера старадрук знайшоў і апублікаваў у 1932 г. Э. Буршэ, выказаўшы меркаванне, што аўтарам паэмы быў лютэранін Вацлаў (Венцлаў) Агрыпа, менскі кашталян, пісар Княства (Bursze 1932: III - LIX). З думкай Э. Буршэ не пагадзіліся К. Тышкоўскі, біёграф В. Агрыпы (Tyszkowski 1935: 33), і Г. Барыч, які лічыў, што паэма напісана Станіславам Нінінскім (Barycz. 1934: 129 - 140). Далейшая дыскусія, у якой акрамя Э. Буршэ і Г. Барыча ўзяў удзел С. Кот (Bursze i inn. 1935/1936: 428-438), не прынесла плёну , і сучасныя даследчыкі адмовіліся ад спробаў высветліць аўтарства твора. На нашу думку, аргументы Э. Буршэ выглядаюць больш пераканаўча ў пaраўнанні з аргументамі Г. Барыча, асоба ж Вацлава (Венцлава) Агрыпы, які паходзіў з праваслаўнай сям’і і, падпісываючы свае творы, свядома дадаваў да прозвішча палітонім “Ліцвін”, выглядае больш прымальнай за асобу паляка Станіслава Нінінскага. Але шэраг фактаў сведчыць супраць В. Агрыпы (напрыклад, у празаічнай прадмове аўтар называе “Апалагетык...” сваім першым сачыненнем, а В. Агрыпа ўжо напісаў да таго часу некалькі твораў). Сапраўды, найлепей лічыць паэму на сённяшні дзень ананімнай і засяродзіцца не на высвятленні яе аўтарства, а на аналізе зместу і мастацкіх асаблівасцяў твора.

Поўная назва паэмы: “Аpologeticus, to jest Obrona konfederacyej. Przytym Seditio albo bunt kapłański na ewanieliki w Wilnie z wolej a łaski miłego Boga przed harapem wynurzony”. Паэма напісана трынаццаціскладовым сілабічным вершам, налічвае 1770 радкоў і складаецца з двух вялікіх раздзелаў: “Абарона канфедэрацыі” і “Капланскі бунт”, цесна звязаных па зместу. У першым раздзеле вядзецца агульная крытыка папы рымскага, каталіцкага касцёла і езуітаў, адстойваюцца прынцыпы варшаўскай канфедэрацыі 1573 г. У другім раздзеле падрабязна распавядаецца пра віленскія падзеі 1581 г., як пра канкрэтны вынік палітыкі папы рымскага і дзейнасці езуітаў у Рэчы Паспалітай. Ідэйная канцэпцыя ўсяго твора выкладзена аўтарам у адпаведнасці з правіламі рыторыкі ў кароткай празаічнай прадмове “Argument, albo Summa tego skryptu”: “Найбольш бароніць перад парушэннем канфедэрацыі і засцерагае ад грамадзянскай вайны, якую Іх Мосць князі навязываюць, пра што іхнія сіноды сведчаць. Вайны гэтай ганец, альбо пачатак, ёсць той бунт, які духоўнікі распачалі ў Вільне супраць евангелікаў года 81, у месяцы жніўні і потым” (Apologeticus 1932: 4).

У віленскім выданні 1582 г. тэксту паэмы папярэднічаюць вытрымкі з Бібліі ў адвольным вершаваным перакладзе і з твораў Хрызастома, Тэртуліяна, Ераніма і Эберхарда ў празаічным перакладзе. Вытрымкамі з Бібліі і кананічнага права, з твораў даўнейшых і тагачасных хрысціянскіх тэолагаў, грэцкіх, рымскіх і польскіх гісторыкаў, антычных і сярэдневечных паэтаў густа перасыпана ўся паэма, пры гэтым шматлікія цытаты не перакладзены з лацінскай мовы, не ўжыўлены ў мастацкую тканіну твора, а змешчаны паміж радкамі, як чужародныя, пазаструктурныя элементы. Напрыканцы кнігі пададзены “Dziękowanie rocie Rzymskiej od roty piekielnej, za ich wierną robotę i pilne staranie, ktоre czynią około pomnażania krolestwa satańskiego...” і два іншых ўрыўка з лацінскага трактата “Lavacrum consсientiae” (1496), а таксама ліст-эдыкт караля Стэфана Баторага з-пад Пскова ад 30 верасня 1581 г. у сувязі з віленскімі беспарадкамі.

Сама паэма “Апалагетык...” і дадатковы кампілятыўны матэрыял, падабраны ў кнізе, сведчаць пра добрую тэалагічную падрыхтоўку аўтара, зайздросную эрудыцыю і глыбокае веданне Бібліі. Нягледзячы на прысутнасць у паэме некалькіх цытат з Вергілія, Авідзія, Тэрэнцыя ды рэдкія згадкі паганскіх багоў Марса, Мінервы і Феба, гэты твор адназначна належыць не да класічнай, а да хрысціянскай традыцыі, прэзентуе не рэнесансавую гуманістычную, а сярэдневечна-рэлігійную плынь у тагачаснай еўрапейскай літаратуры (хаця і ў рэфармацыйнай афарбоўцы). Сваё інтэлектуальнае і духоўнае credo паэт выказвае ў інвакацыі на пачатку паэмы:

Адмаўленне ад дапамогі багіні Мінервы і ейных музаў, зварот да праўдзівага Бога сведчылі не толькі пра павышаную рэлігійнасць пратэстанцкага аўтара, але і пра свядомае парушэнне ім як класічнай традыцыі, так і тагачаснай літаратурнай канвенцыі: рэнесансавыя паэты распачыналі свае творы зваротам да музаў і паганскіх багоў не таму, што аддавалі ім перавагу перад хрысціянскім богам, але наследуючы Гамера, Вергілія, Авідзія, Гарацыя. Жаданне аўтара “Апалагетыка...” падкрэсліць сваю незалежнасць ад літаратурнай моды, адметнасць твора у кантэксце тагачаснай паэзіі заўважаецца і далей, у вызначэнні тэмы: паэт паведамляе не толькі пра што гаворыцца ў паэме (пра абарону канфедэрацыі і капланскі бунт), але і пра што не гаворыцца (пра маскоўскую вайну). З “Апалагетыка...” мы даведваемся, такім чынам, пра надзвычайную папулярнасць тэмы Лівонскай вайны ў паэзіі Вялікага Княства Літоўскага 70-80-х гг. XVI ст. Аўтару былі вядомыя, напэўна, не толькі вершы М. Стрыйкоўскага і паэма Ф. Градоўскага, але і многія іншыя польскамоўныя і лацінамоўныя творы, якія не дайшлі да нас.

Выбар тэмы вызначыў і жанр твора. “Апалагетык...” не з’яўляецца героіка-эпічнай альбо гістарычнай паэмай, гэта – рэлігійна-палемічны твор, своеасаблівы вершаваны памфлет, што ўзнік як водгук на канкрэтныя падзеі ў краіне, але задуманы з мэтаю агульнай крытыкі каталіцкага касцёла, інстытута папства і ордэна езуітаў.

Паэма мае выразную антыпапскую скіраванасць, характэрную для пратэстанцкіх сачыненняў яшчэ з часоў Марціна Лютэра. Аўтар непасрэдна альбо ўскосна згадвае шмат якіх папаў рымскіх, ад Леона І (440-461) да тагачаснага Грыгорыя ІІІ (1572-1585), найбольшую ж дасведчанасць выказвае ў справах XIII-XV стст., што напэўна тлумачылася адпаведным падборам літаратуры. Вастрыё крытыкі было накіравана, аднак, не супраць канкрэтных гістарычных асобаў (якія згадваюцца, калі аўтару трэба праілюстраваць чарговы тэзіс яскравым прыкладам), а супраць інстытута папства ўвогуле. З гэтай прычыны ў паэме паўстаў зборны вобраз рымскага духоўнага ўладара, абагульнены сатырычны партрэт правадыра каталіцтва, які сядзіць у Рыме, у дарагіх палацах, у пурпуры ды ў золаце, забыўшыся, што Хрыстос не меў дзе скланіць сваёй галавы ўбогай, голы вісеў на крыжы, які лічыць сябе богам і адзіны ніколі не памыляецца, якога ніхто не мае права судзіць. Пратэстанцкі аўтар называе папу рымскага Антыхрыстам і заклікае праўдзівых вучняў Хрыста, пакуль яшчэ не позна, пакінуць новыя Садом і Гамору:

У гэтых радках, напісаных ў 1582 г., чуваць выразныя адгалоскі “Песні сабранай з Адкрыцця св. Яна <...> што папа ёсць праўдзівы Антыхрыст, і ўжо дарэмна маем іншага Антыхрыста чакаць” з нясвіжскага канцыянала 1563 -1564 гг., якая таксама заклікала вернікаў як мага хутчэй пакінуць уладанні “рымскай бестыі”:

Падабенства двух твораў вынікала, безумоўна, не з наследавання аўтарам “Апалагетыка...” тэксту “Песні...”, а з еднасці поглядаў двух паэтаў-пратэстантаў, з арыентацыі на агульную традыцыю. У рэчышчы гэтай традыцыі, распачатай яшчэ выступленнямі Яна Гуса і Марціна Лютэра, вядзецца ў паэме і крытыка каталіцкага касцёла, выкрыццё маральнага вобліку біскупаў, ксяндзоў, манахаў. Папрокі ранейшыя: сіманія, гандаль індульгенцыямі, чужалоства пад прыкрыццём цэлібату. У сваіх абвінавачваннях аўтар “Апалагетыка...” дэманструе не толькі добрае веданне слабых месцаў супраціўніка, але і несумненныя здольнасці паэта-сатырыка:

Найслабейшымі, найбольш далёкімі ад паэзіі месцамі твора трэба прызнаць тэалагічныя разважанні аўтара (напрыклад, пра тое, ці павінен хрысціянін пакланяцца Божай Маці, ці сыходзіць Святы Дух ад Сына Божага і г.д.), і асабліва шматлікія экскурсы ў еўрапейскую гісторыю далёкіх стагоддзяў. Зразумела, што такія экскурсы спатрэбіліся аўтару дзеля таго, каб падмацаваць свае палемічныя аргументы канкрэтнымі прыкладамі, каб давесці да чытача асноўную ідэю паэмы: касцёл заўсёды быў антаганістам дзяржавы, а папа рымскі – праціўнікам моцнай каралеўскай улады. Але тагачасных беларусаў, літоўцаў, палякаў, напэўна, мала цікавілі ўзаемаадносіны папы рымскага Грыгорыя І і імператара Фокаса (VII ст.), альбо Мікалая ІІІ і Рудольфа І Габсбургскага (ХІІІ ст.), таксама, як не зацікавяць яны і сучасных чытачоў.

Зусім іншае ўздзеянне мелі прыклады з тагачаснага грамадска-палітычнага жыцця Вялікага Княства Літоўскага, з нядаўняга гістарычнага мінулага краіны, якія закраналі рэлігійныя і грамадзянскія пачуцці чытачоў, выклікалі ў іх згоду або рашучы пратэст супраць пазіцыі аўтара. Так у “Апалагетыку...” згадваецца надзвычай цікавы эпізод з часоў Лівонскай вайны, калі маскоўскі цар Іван IV паабяцаў вызваліць з няволі пяцьсот палонных шляхціцаў узамен за Віленскую ікону Прачыстай Дзевы Марыі. Духоўныя і свецкія ўлады Княства, зразумела, не пагадзіліся з прапановй цара, і раз’юшаны тыран загадаў засячы вязняў. Аўтар “Апалагетыка...” вінаваціць каталіцкіх іерархаў (хаця ікона была праваслаўная) за тое, што яны мёртвага абраза за пяцьсот жывых пашкадавалі, размаляваную мастаком дошку ацанілі вышэй за жыццё людзей. Чытачы-пратэстанты, якія не прызнавалі ікон, напэўна пагаджаліся з паэтам, але можна ўявіць, якое абурэнне выклікалі словы паэта ў чытачоў каталіцкага і асабліва праваслаўнага веравызнанняў.

Насуперак уласным дэкларацыям, што ў адрозненні ад іншых паэтаў ён не будзе пісаць пра Лівонскую вайну, аўтар неаднойчы згадвае пра яе на старонках “Апалагетыка...” і пры тым – заўсёды дарэчы. Напрыклад, слушна абвінавачвае папу рымскага Грыгорыя ІІІ ў заступніцтве за Івана IV, якое не дало магчымасці Стэфану Батораму скончыць вайну абсалютнай перамогай (як вядома, цар падмануў папу рымскага і ягонага пасланніка езуіта Антонія Пасевіна, паабяцаўшы ім за падтрымку ўвесці ў Масковіі каталіцтва).

Прыведзены з надаўняга мінулага краіны факт, куды больш пераканўчы за шматлікія прыклады з далёкай гісторыі далёкіх краінаў, пацвярджаў аўтарскі тэзіс пра супярэчнасць глабальнай палітыкі Рыма з канкрэтнымі інтарэсамі дзяржаў, пра адкрыты касмапалітызм служак папы – езуітаў.

Менавіта супраць дзейнасці ў Польшчы і ў Вялікім Княстве Літоўскім езуітаў, якіх аўтар называе папскімі трубачамі, вавілонскімі рыцарамі, пасланнікамі чорта, скіравана вастрыё крытыкі ў “Апалагетыку...”. Атакуючы сваіх ідэйных апанентаў, паэт-пратэстант ужывае наступную тактыку: 1) апялюе да пачуцця патрыятызму сваіх чытачоў, падкрэсліваючы незацікаўленасць езуітаў у росквіце Рэчы Паспалітай (“...з’явіліся цяпер нейкія пасынкі, Якія хочуць матку мачыхай учыніць”); 2) выкарыстоўвае натуральную, спрадвечную непрыхільнасць грамадства да чужынцаў (сярод першых віленскіх езуітаў большасць было іншаземцаў); 3) выстаўляе езуітаў праціўнікамі законаў дзяржавы і каралеўскай волі (“бяспечна насміхаюцца з каралеўскай улады”); 4) палохае чытачоў рэлігійнымі канфліктамі і набліжэннем грамадзянскай вайны, бо езуіты хочуць “каб у Польшчы па-французску пра веру спрачаліся, Агнём і мячом дыспутавалі” (алюзія да падзеяў Варфаламееўскай ночы ў Парыжы); 5) заклікае грамадства не адыходзіць ад прынцыпаў варшаўскай канфедэрацыі 1573 г., якая гарантуе мір і стабільнасць у дзяржаве (“шануйце ж здабыткі канфедэрацыі, Беражыце яе ад усялякай шкоды”).

На жаль, аўтару выразна бракавала паслядоўнасці і дысцыплінаванасці ў ажыццяўленні сваёй тактыкі, што значна аслабляла ўздзеянне паэмы на чытача. Нельга пагадзіцца з высокай ацэнкай канструкцыі паэмы, дадзенай польскім вучоным М. Косманам (Kosman 1973: 93); наадварот, кампазіцыя “Апалагетыка...” выглядае недастаткова прадуманай, хаатычнай. Не вытрымана паслядоўнасць у раскрыцці тэмы, аўтар то забягае наперад, то паўтараецца ў сваіх думках (напрыклад, у першым раздзеле ён згадвае пра падзеі, якім прысвечаны другі раздзел, а ў другім раздзеле вяртаецца да аргументаў з першага). Структура паэмы – занадта рыхлая, аморфная, што абумоўлена разнароднасцю элементаў, з якіх яна складаецца (тэалагічных разважанняў, гістарычных экскурсаў, рэалістычных апісанняў, палемічных выпадаў і г.д.), прысутнасцю ў тэксце чужародных кавалкаў (лацінамоўных цытат) і проста празмерным аб’ёмам твора. “Апалагетык...” складаецца з нераўназначных частак і ў мастацкіх адносінах: шматлікія экскурсы ў еўрапейскую гісторыю і прыклады з жыцця касцёла прыкметна саступаюць па ўзроўню выяўленню палітычных поглядаў аўтара і, асабліва, апісанню тагачасных грамадскіх падзеяў.

Хутчэй за ўсё, высока ацэньваючы кампазіцыю паэмы, польскі даследчык меў на ўвазе нешта зусім іншае, менавіта агульную ідэйную канцэпцыю твора, якая, сапраўды, добра прадумана і выказана аўтарам “Апалагетыка...”. “Аўтар свядома пачаў з атакі на езуітаў-чужынцаў, якія дзейнічалі на тэрыторыі Рэчы Паспалітай паводле дакладна вызначаных у Рыме інструкцый, а толькі потым прадставіў віленскія падзеі 1581 г. Такім чынам ён звязаў у вачах чытача ў адзін прычынна-выніковы ланцуг сукупнасць веравызнаўчых дачыненняў у дзяржаве і ўсклаў адказнасць за інцэндэнты на іншаземных, а не на айчынных прадстаўнікоў контррэфармацыі, хаця і тых апошніх (палякаў) усё больш з’яўлялася тады ў віленскім калегіуме” (Kosman 1973: 93).

Сапраўды, асноўную віну за віленскія беспарадкі 1581 г. аўтар “Апалагетыка...” ўскладае на езуітаў-італьянцаў (“хацела штосьці жахлівае ўчыніць італьянская справа”) і асабіста на папскага легата Альберта Баланэцці (“гэта была парада чалавека італьянскага”), але падкрэслівае і актыўны ўдзел рэктара Віленскай езуіцкай акадэміі, паляка Пятра Скаргі, саркастычна называе яго “апосталам”, “абвінаваўцам усіх верных”. Затое выразна відаць, як аўтар імкнецца зацерці віну біскупа Юрыя Радзівіла, паказывае яго хутчэй ахвярай інтрыг віленскіх езуітаў і папскага легата, чым ініцыятарам і кіраўніком акцыі супраць пратэстантаў.

Да біскупа звяртаецца Пётр Скарга і патрабуе ад яго большай жорсткасці і рашучасці:

Аўтар паэмы несумненна ведаў, што менавіта новы віленскі біскуп нёс галоўную адказнасць за падзеі 1581 г. (3 жніўня Юры Радзівіл прыступіў да выканання сваіх абавязкаў, а 4 жніўня пачаліся хваляванні на вуліцах Вільні), але не мог скіраваць на яго агонь крытыкі і паказаць яго сапраўдным віноўнікам на старонках “Апалагетыка...”. Па-першае, гэта пярэчыла б агульнай ідэйнай канцэпцыі паэмы, паводле якой ва ўсім былі вінаватыя езуіты-чужаземцы. Па-другое, каб не страціць падтрымку Радзівілаў-пратэстантаў (найперш віленскага ваяводы Мікалая Радзівіла Рудага), не выпадала крытыкаваць Радзівілаў-каталікоў: усе ведалі, што для Радзівілаў радавыя інтарэсы заўсёды стаялі вышэй за канфесійныя і дзяржаўныя. Вось чаму вобраз Юрыя Радзівіла ў паэме такі невыразны, статычны, сапраўды “нібы намаляваны”.

Віленскія падзеі 1581 г. складаліся з некалькіх узаемазвязаных эпізодаў. У сваіх казаннях ксяндзы заклікалі вернікаў да расправы над ерэтыкамі. Падбухтораныя езуітамі шкаляры закідалі камянямі двух пратэстанцкіх міністраў. Каталіцкія вернікі не пусцілі праз вуліцу св. Яна пахавальную працэсію за труной пратэстанта, падляшскага кашталяна Мацея Савіцкага. Апагеем “капланскага бунту” сталася канфіскацыя па загаду біскупа пратэстанцкіх кніг з друкарняў і бібліятэк і спальванне іх на пляцы перад касцёлам св. Яна. Паленне кніг – выпадак нечуваны ў Вялікім Княстве Літоўскім, першы прэцыдэнт за ўсю гісторыю краю, таму ўражаны аўтар “Апалагетыка...” апісывае гэты эпізод асабліва экспрэсіўна і маляўніча:

Штораз згадваючы ў паэме Варфаламееўскую ноч, аўтар засцерагае грамадства ад паўтарэння яе ў Варшаве або Вільні. Паліць кнігі і кідаць у апанента каменем – дрэнныя аргументы ў тэалагічных дыскусіях, ад такіх дзеянняў толькі адзін крок да ўвядзення інквізіцыі і фізічнай расправы над праціўнікам. Віленскія хваляванні 1581 г. на старонках “Апалагетыка...” прадстаўлены як першыя сімптомы небяспечнай хваробы дзяржавы, як прадвесце грамадзянскай вайны ў Рэчы Паспалітай, накшталт вайны паміж каталікамі і гугенотамі ў Францыі (варта нагадаць, што розгалас пра Варфаламееўскую ноч вельмі хутка дасягнуў Княства: у 1573 г. у Вільні была была выдадзена на лацінскай мове “Кніга некалькіх песен”, прысвечаная крывавым падзеям у Парыжы).

Весткі з Вільні ўстрывожылі Стэфана Баторага, які на той час знаходзіўся з войскам пад Псковам. У дасланым гарадскім уладам лісце кароль рашуча асудзіў рэлігійныя сутычкі і парушэнне грамадскага спакою, нагадаў, як і аўтар “Апалагетыка...”, пра сумны досвед іншых краінаў: “Добра відаць, што ў тых дзяржавах і каралеўствах, дзе гвалтам, агнём і мечам, а не навукай і добрымі звычаямі веру хочуць пашырыць, вялікі разліў крыві ды знішчэнне ўнутранай вайной адбываюцца. Чаго мы не адно (барані Божа) у грамадскім гневе, але таксама і паміж асобамі privatum, не хацелі б бачыць і пра што папярэдзіць іх мусім...” (List 1932: 85).

Змясціўшы ў кнізе разам з паэмай “Апалагетык...” каралеўскі ліст-эдыкт, аўтар (а можа выдаўца) выкарыстаў яго як важкі аргумент у спрэчцы са сваімі праціўнікамі. Гэта быў смелы палітычны ход: прадставіць караля Стэфана Баторага, які аддаваў перавагу каталіцтву перад іншымі канфесіямі і падтрымліваў езуітаў, сваім саюзнікам. У паэме, як памятаем, аўтар таксама намагаецца сутыкнуць езуітаў з каралём, выставіць іх ворагамі Рэчы Паспалітай, шпегамі папы рымскага. Спробы гэтыя не мелі, аднак, і не маглі мець плёну. Палітычная эквілібрыстыка аўтара “Апалагетыка...” не змяняла рэальнага стану рэчаў, добра вядомага чытачам: кароль падтрымліваў езуітаў і, што самае важнае, – насельніцтва таксама.

На пачатку 80-х гг. зрабілася відавочным, што барацьбу з каталіцкім касцёлам пратэстанты прайгралі і не ў сферы тэалагічных дыспутаў і літаратурнай палемікі, а ў сферы адукацыі і асветы, у плане канкрэтнага ўплыву на жыццё грамадства (Kosman 1973: 167). Расчараваныя ў новым веравызнанні, раздражнёныя бясконцымі спрэчкамі кальвінісцкіх і арыянскіх тэолагаў, з пратэстанцтва на каталіцтва перайшлі ў 70-х гг. XVI ст. прадстаўнікі нясвіжскай лініі Радзівілаў, Хадкевічы, Сапегі, Тышкевічы, Пацы, Глебавічы і многія іншыя магнаты. У 1579 г. езуіты здзейснілі тое, чаго не дамагліся ў 1567 г. пратэстанты: адкрылі першую ў Вялікім Княстве Літоўскім вышэйшую вучэльню – Віленскую Акадэмію, куды прымалі моладзь усіх канфесіяў. Вялікай папулярнасцю ў жыхароў Вільні карысталіся тэатральныя прадстаўленні, якія перыядычна ладзіліся выкладчыкамі і навучэнцамі Акадэміі.

Такім чынам, крытыка папства і каталіцтва ў 70-80-х гг. XVI ст. не знаходзіла ўжо такога водгуку ў беларуска-літоўскім грамадстве, як у 50-60-х гг. Заклікі аўтара “Апалагетыка...” пакідаць рымскі касцёл і далучацца да праўдзівай евангельскай веры, звернутыя да чытачоў, гучалі на той час ужо па-просту анахранічна: пратэстанцтва паступова сыходзіла з арэны актыўнага рэлігійна-палітычнага жыцця Княства, займала абарончыя пазіцыі.

Затое вельмі актуальна ў такой сітуацыі гучаў голас паэта ў падтрымку варшаўскай канфедэрацыі, у абарону свабоды веравызнання і талерантнасці ў краіне з шматкафесійным насельніцтвам. Па гэтым пытанні выказалі неўзабаве сваю салідарнасць з аўтарам “Апалагетыка...” дзяржаўныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага, уключыўшы акт варшаўскай кафедэрацыі ў Статут 1588 г.

Віленскія падзеі жніўня 1581 г., якія выразна сведчылі пра пачатак контррэфармацыі на Беларусі і Літве, не мелі далейшага працягу і не перараслі, насуперак прадбачанню паэта, у новую Варфаламееўскую ноч. Контррэфармацыйны рух у Вялікім Княстве Літоўскім (як перад гэтым і рэфармацыйны) не выходзіў з берагоў, як у Заходняй Еўропе, і не заліваў краіну крывёю і слязьмі. У ХVII ст. адбылося, праўда, некалькі інцэндэнтаў, але там бралі ўдзел ужо не каталікі і пратэстанты, а уніяты і праваслаўныя.