Вялікія дарогі [пра мінулае]

20. У ЗАЛАТОЙ ПРАЗЕ

Чэхія, адлучаная ад Славаччыны, была на той час, як пратэктарат, часткай Райху. Аднак паехаць туды было цяжэй, чымсьці за мяжу. Славянам не давалі прапускоў і не дазвалялі там сяліцца. Тым ня меней Кастусь скарыстаў нагоду, калі адмысловыя камісыі на вуліцах Бэрліну выдавалі прапускі, каб людзі ехалі куды далей і каб не было ў Бэрліне такога зборышча народу. Дастаў і ён такі пропуск у пратэктарат Чэхію. У Прагу Кастуся прапусьцілі, думалі, што ён адно праездам, і не запыніцца там.

Аднак Кастусь рашыў ня ехаць далей, а знайсьці свайго новага калегу, зь якім запазнаўся на Кангрэсе ў Менску. Той жыў на Сухдоле, паўночным прыгарадзе Прагі, яшчэ з таго часу, калі пакінуў родную Случчыну пасьля разгрому Слуцкага паўстаньня. Тут ён скончыў палітэхнікум, ажаніўся з чэшкаю й асеў у Празе, займаючыся гандлем у краме недалёка ад цэнтру Чэскае сталіцы. Аднак застаўся сьведамым беларусам, выпісваў беларускія літаратурныя часапісы з Менску, прымаў удзел у беларускім студэнцкім жыцьці, сам выдаў зборнік нотаў для беларускіх сьпеваў. Разам з Кастусём быў удзельнікам Другога Ўсебеларускага Кангрэсу, - тады й запрасіў яго прыехаць у госьці.

Цягнік прыйшоў у Прагу ўвечары. У прывакзальнай залі Кастусь убачыў групу чэскіх студэнтаў, якія сьпявалі мілагучную песьню. Кастусь змог зразумець, што гэта песьня аб прыгажосьці багемскіх гор, аб дзяўчыне-прыгажуні, што жыве ў тых горах. Але ў горадзе яго няпрыемна ўразіла тое, што на кажным кроку былі аб'явы на нямецкай мове, нібыта гэта не Чэхія, а нямецкі край. Было багата і нямецкіх салдатаў. «Але нічога, пачакаем, не заўсёды кату масьленіца», - падумаў Кастусь. Цяпер яму трэба было знайсьці лаўку, каб перачакаць тую ноч і нараніцы пайсьці шукаць таго свайго калегу.

Назаўтра Кастусь ішоў уздоўж Вацлаўскага намесьця й дзіваваўся помнікам сьвятому Вацлаву, прыгажосьцю тае шырокае вуліцы-плошчы, па абодвы бакі якой разьлягліся вялікія камяніцы. А ў баковых вуліцах віднеліся помнікі архітэктурнага рэнэсансу - сярэднявечныя гмахі шматлікіх касьцёлаў і цэркваў. За Карлавым мастом зь вежамі высіўся знаны Праскі Град і Малы горад. На правым беразе Влтавы прыцягаў зрок Стары і Новы горад з крэпасьцю Вышград. Гатычныя сабор сьвятога Віта і Ўладыслаўская заля Прэзыдэнцкага Палацу, Ратуша й Цінская царква, барокавы храм сьвятога Мікалая ды палац Бэльвэдэра, - гэтыя шэдэўры пакідалі ў душы Кастуся незабыўны сьлед павагі да гістарычнага мінулага гэтага народу, знанага змаганьнем за незалежнасьць. «Так, гэта сапраўды «злата Прага», найбольш высунуты на захад бастыён славянскае культуры ў Эўропе, - думаў Кастусь. - Вось, каб удалося зачапіцца тут ды пажыць хоць які час, каб ня бачыць пабоішча. Вайна мне ўжо ў горле косткай стаіць...»

Аўтобус завёз Кастуся на Сухдол. Ён хутка знайшоў патрэбны дом, і неўзабаве яго віталі, як чаканага госьця. Гаспадар, шырокаплечы высокі бляндын з блакітнымі вачыма, адразу запрасіў сесьці за стол і пачаў частаваць рознымі прысмакамі. Не забыўся даведацца, як было ў дарозе, ці дзе госьць перакусваў. Гаспадыня, сярэдніх гадоў чэшка, з прыемным тварам таксама завіхалася каля Кастуся. Па сьнеданьні гаспадар пайшоў разам з госьцем у сельскую ўправу Сухдола, прапісаў яго й атрымаў харчовыя карткі.

Гэтак пачалося Кастусёва жыцьцё ў Сухдоле. Ніхто яго не турбаваў. Ён хадзіў гуляць па вёсцы, нагледзіў кіёск з садовінай, які трымаў садавод-баўгарын. Ды яшчэ была ў сяле крама, дзе можна было купляць колькі хочаш памідораў, яблык і грушаў. На іх ня было ніякага абмежаваньня, як на хлеб, мяса ці масла, якія адно па картках можна было даставаць.

З раніцы Кастусь працаваў, рэдагуючы рукапісы ўспамінаў ды розныя адозвы ўдзельнікаў Слуцкага паўстаньня. Потым ішоў гуляць па ваколіцах вёскі. Хадзіў і ў Прагу, звычайна пешша, бо дарога была ўніз і ня зморвала. Назад часам таксама ішоў пешшу, а калі пачуваў сябе змораным, сядаў на аўтобус, які за колькі хвілінаў давозіў яго з Прагі на Сухдол. У жніўні, калі ўжо сьпелі грушы й ад ветру звальваліся на зямлю, Кастусь ідучы па дарозе з Прагі, зьбіраў іх і з асалодаю еў...

Хадзіў Кастусь яшчэ купацца ў басэйн недалёка ад Сухдолу. Туды можна было хутка дайсьці па прыгожай, парошанай бружмелем дарозе. Назад ён часам вяртаўся ў кампаніі дзяўчат-купальшчыц. Тыя дзівіліся зь ягонае мовы й ніяк не маглі ўразумець, што ён не «рус», а «беларус». «Ано, ано, мы-ж і кажам «рус», - казалі яны, пачуўшы ў слове «беларус» корань «рус». Дзяўчаты хіліліся да гаворкі зь ім, але самому Кастусю цяжка было падроблівацца да іхняе мовы. Скажа адно чэскае слова, а за ім пасыпле двумя ці трымя сваімі. Часам яны добра разумелі па-беларуску. А калі ён пераходзіў на расейскую мову, дык неразуменьня было куды больш. Відаць, старая беларуская гаворка значна бліжэй да чэскай, чымся сучасная літаратурная расейская.

З адной высокай, чарнявай чэшкай, Марыяй, Кастусь завёў нават сяброўства. Аднойчы ўвечары, вяртаючыся з купаньня, Кастусь нават абняў яе каля хаты. Дзяўчына адказала пацалункамі. Але Кастусь сьпяшаўся дахаты, каб не змушаць гаспадара заседжвацца позна. Дзяўчыне не падабалася, што яе новы залётнік рана пакідае яе. Яна крыху пасьмяялася з таго, што яму, маменькаму сынку, ужо пара дахаты. Але сяброўства не перарвалася.

Вядома, добра было жыць у Сухдоле, аднак Кастуся ўсё часьцей цягнула ў Прагу. Захацелася жыць у самім горадзе. Ужо сам натоўп, што запаўняў вуліцы і плошчы, значыў многае для яго. Прага вабіла многімі спакусамі. Нарэшце, купіў мэблю з гасподай у цэнтры Прагі ў чалавека, якому не дазвалялі жыць у ёй. Ня думаў тады Кастусь, што хутка й ён падзеліць лёс тога выгнанца. Ён цешыўся з раскошы кватэры. Цяпер можна было прывезьці маці зь Нямеччыны й разам зь ёй каратаць апошнія месяцы вайны, пераседзець ліха ў такім спакойным горадзе сярод добрага, як беларусы, народу.

Неяк у лістападзе Кастусь зьезьдзіў пад Брэслаў і прывёз адтуль зь лягеру сваю маці. Колькі было радасьці пасьля даўжэйшае разлукі. Трэба было рэгістравацца ў паліцыі. І тут Кастусю сказалі, каб ён выязджаў з Прагі. Загадалі ехаць у Нямеччыну. Маці не чапалі, старая нікому не патрэбная.

Неяк хутка прыйшлі два агенты і забралі Кастуся з сабой на станцыю, адтуль проста павезьлі ў Вену. Прыехалі туды ўначы, акурат на Куцьцю, 24 сьнежня 1944 году. Агентам не выпадала чакаць, калі адчыніцца біржа працы, каб здаць затрыманага. Яны далі Кастусю накіраваньне й загадалі ісьці ў тую ўстанову, як адчыніцца.

Кастусь трымаў тую паперу ў руках і меркаваў, што рабіць. Прыгадаў, што ў Вене жыў ягоны знаёмы мастак, рэфэрэнт беларускіх школаў у Латвіі. Успомніў ягоны адрас і вырашыў проста паехаць туды няпрошаным госьцем.

Мастак той жыў у драўляным дамку, на ўскраіне Вены, у глыбіні старога саду. Ён быў рады знаёмаму госьцю, знайшоўся і ложак, і міска, і покут. Цэлых два тыдні гасьцяваў Кастусь у Вене, аб якой засталіся толькі найлепшыя ўражаньні.

Думка пра пакінутую маці ўвесь час не пакідала Кастуся. Аднак ён паехаў спачатку ў Бэрлін да свайго былога супрацоўніка, паэты Альгерда Собаля, які жыў у інтэрнаце. Кастусь спыніўся ў яго пакойчыку. Разам яны хадзілі ўвечары глядзець на агні пажараў, што паглыналі суцэльныя кварталы пасьля налётаў амэрыканскае авіяцыі. Яны бачылі сапраўдную агонію вялікага гораду, што паміраў за грахі фюрэра і злачынствы нацыстаў у Эўропе. А калі Бэрлін на вачох ператвараўся ў груду руінаў і пачаў быць падобным на цэглавае страхоцьце, Кастусь рашыў уцякаць, ізноў у тую-ж Прагу.

І вось аднаго вечару праз начную цемру праскіх вуліцаў ён нарэшце дацягнуўся да тае гасподы, дзе жыла ягоная маці. Была, ведама, вялікая радасьць спатканьня. А калі сталі абмяркоўваць, што рабіць далей, аставалася адно: хочаш - ня хочаш, прыдзецца ехаць у Нямеччыну.

Назаўтра пачалі шукаць купца на мэблю. Перавезьлі кнігі ў краму тога беларуса, што прытуліў Кастуся тады на сонечным Сухдоле. Вяртаючыся дахаты, Кастусь сустрэў маці на рагу вулкі. Ужо па твары ён здагадаўся, што здарылася нешта благое.

- Прыходзілі з паліцыі, шукалі цябе, сказалі прыйсьці туды, як толькі вернешся, - сказала маці. - Цяпер могуць паслаць у канцлягер. Можа табе лепш і не заходзіць у хату. Магчыма, хто-небудзь высочвае, калі ты вернешся.

- Нічога, даражэнькая, да хаты я не пайду, - супакоіў яе Кастусь. - Лепш адразу скіруюся да Жарскага. Ён тут жыве. У яго пераначую. Можа ён і дапаможа перавезьці рэчы на вакзал.

Назаўтра ўраньні рэчы ўжо былі здадзены ў багаж, а маці чакала яго на вакзале. Хутка цягнік павёз Кастуся на захад да аўстрыйскага горада Брэгэнц. Сэрца яго калацілася, пакуль былі ў межах пратэктарату. Але як толькі выехалі з чэскай на нямецкую зямлю, уздыхнуў з палёгкай. «Дзякуй Богу, - думаў Кастусь, - цяпер я ўжо законны ўцякач, няма да чаго асабліва чапляцца. Ды ўжо ня доўга чакаць, Райх развальваецца, хутка будзе канец усёй гэтай валынцы».

Горад Брэгэнц, бадай што некрануты вайной, ляжаў у горнай расколіне каля Бадэнскага возера ў заходня-паўночным кутку Аўстрыі й звабліваў да сябе тысячы ўцекачоў з усяе Нямеччыны. На вакзале сядзелі жанчыны, дзеці ды крыху менш мужчынаў. Усе нечага чакалі. Час ад часу была праверка: паліцэйскія вынюхвалі, ці не ўцякаць у Швайцарыю сюды прыехаў хто-небудзь. Нікога з прыезджых уцякачоў-чужынцаў тут не прапісвалі. Усім раілі ехаць на поўнач, у Нямеччыну, гэтак сама, як раілі ў Празе. Праседзеўшы колькі дзён на вакзале, Кастусь з маці ўзялі ад уцякацкага камітэту пасьведку на выезд у Нямеччыну.

Неўзабаве яны апынуліся ў вёсцы Бюль на Альпзээ, што ляжыць у найбольш высунутай на паўднёвы захад Альпійскай шчыліны. Тут яны й аселі чакаць канца вайны й сваёй невядомай будучыні.