Вялікія дарогі [пра мінулае]

24. ПЕРАД АМЭРЫКАЙ

Прайшло каля году пасьля народзінаў дачушкі Зосі. Яна ўжо гаварыла дзе-якія словы, узяўшыся за край ложка, перамяшчалася з месца на месца, была вялікаю ўцехаю для маці й таты. Неяк летнім днём Кастусь з Галінай сабраліся ісьці ў грыбы за горад, у лес. Галіна нарыхтавала бутэрбродаў зь вяндлінай, якую якраз купілі за новыя маркі. Тады давалі, здаецца, па сорак марак на асобу, а ўсе старыя маркі проста забіралі пад расьпіску. Таму тыя сорак марак былі на вагу золата.

Галіна несла тыя бутэрброды ў партфэлі й ставіла яго каля сябе, калі зразала грыбы. Да поўдня ўсе змарыліся. Натрапіўшы на добры неруш баравікоў і падасінавікаў, Галіна паставіла партфэль каля дрэва ды адышлася далекавата ад яго. Калі агледзелася, пачала шукаць, а яго й сьлед прастыў. Пачалі шукаць ад аднаго падобнага дрэва да другога. Нідзе ня было. Праўда, бачылі колькі немак у лесе. У адной спадніца аж надта выпірала наперадзе, нібы яна там несла нешта запхнутае. Кастусь ўтаропіўся ў яе паглядам, але запытаць не адважыўся. «Дурны я, - думаў Кастусь пазьней, - трэба было падыйсьці ды прыпадняць ёй падол. Тады ўсё выясьнілася-б». Прышлося глытаць ад голаду адно сьліну.

Але дома іх чакала радасьць. Малая Зоська пачала хадзіць, без дапамогі якой-небудзь апоры. Яна зусім самастойна хадзіла з аднаго кутка пакою ў другі. Маладым бацькам было надзвычайна цікава й прыемна назіраць першыя крокі іхняга нашчадка. Так у радасьці забывалася тое, што здарылася ў лесе.

Прайшло яшчэ багата часу пакуль у амэрыканскім Кангрэсе пачалі абмяркоўваць закон аб дапушчэньні перамешчаных асобаў у Амэрыку. Было многа праціўнікаў гэтае прапановы. Аднак за дапушчэньне ўцекачоў у краіну выступіў сам Прэзыдэнт ЗША, Труман. Ён даводзіў, што яны - змагары за свабоду, за якую гарою стаіць і Амэрыка. Дзякуючы ягонай наважанасьці і пераканальнасьці ягоных довадаў, амэрыканскі Кангрэс ухваліў той закон. Хутка пачалася масавая эміграцыя ўцекачоў. Пачаў чакаць свае чаргі й Кастусь з сям'ёй. Далека ня ўсё было проста, і чакаць Кастусю давялося неспадзявана доўга. Прышлося ўладзіцца выкладчыкам ангельскае мовы ў прафэсыйнай школе й цярпліва чакаць канца бясконцае праверкі. А ў гэты час якраз амэрыканскі Кангрэс ухваліў новы закон, паводле якога ў Штаты не дапушчаліся колішнія супрацоўнікі дыктатарскіх рэжымаў: нацысцкага й савецкага. Выглядала, што нарэшце амэрыканцы адумаліся і ўзяліся за розум.

Ня думаў тады Кастусь, што гэты закон Мак Карана будзе датычыць і яго. Калі сям'я прайшла ўсе камісыі й экзамены і ўжо атрымала візу на ўезд у Амэрыку, за іх узялася апошняя вышэйшая інстанцыя - Служба Эміграцыі й Натуралізацыі. Тая штодня адмаўляла ў праве на эміграцыю ў Штаты дзесяткам людзей з Савецкага Саюзу. Кастусю, як былому настаўніку, было адмоўлена на той падставе, што ён працаваў у савецкай школе, якой кіравалі камуністы. Дарма, што Кастусь быў беспартыйны й пацярпеў ад савецкага ладу, быў у выгнаньні ды яшчэ другі раз арыштаваны ў першы-ж дзень вайны. Гэта ня бралася пад увагу. Кастусь быў вымушаны застацца ў Мюнхэне й чакаць вынікаў свае апэляцыі. Тым часам ён адчыніў сваю кантору па юрыдычнай дапамозе ўцекачам, перакладаў іх дакуманты на ангельскую мову.

Аднойчы Кастусь вырашыў напісаць ліст самому аўтару тога закону сэнатару Мак Карану ў Вашынгтон. Пісаў колькі дзён, прывёў многа фактаў, калі ахвяры камуністычнага перасьледу сталіся акурат новымі ахвярамі такога закону. Апісаў падрабязна гісторыю свайго жыцьця. Паслаў ліст і стаў чакаць. Тымчасам мясцовы камітэт Службы Эміграцыі й Натуралізацыі адхіліў апэляцыю Кастуся й прышлося пасылаць новую ажно ў Вашынгтон. Прайшло колькі месяцаў. У газэтах паведамлялася, што амэрыканскі Кангрэс прыняў колькі паправак да закону Мак Карана. Тых, хто змушаны быў сілаю супрацоўнічаць з дыктатарскімі рэжымамі, дапушчалася ў Амэрыку.

Абнадзеіўся й Кастусь атрымаўшы ліст ад сэнатара. На блянку Сэнату Злучаных Штатаў Амэрыкі сам Мак Каран паведамляў, што Сэнат перагледзеў закон пра эміграцыю й зьмяніў колькі пунктаў у ім. Ён дзякаваў Кастусю за дапамогу ў гэтай справе. Цяпер сэнатар спадзяваўся, ня будзе перашкодаў для Кастусёвай эміграцыі ў Амэрыку. Кастусь ведаў, што й Палата прадстаўнікоў ухваліла папраўкі да закону Мак Карана й яны ўжо падпісаны Прэзыдэнтам Труманам.

Але, на гэтым Кастусёвы пакуты чаканьня яшчэ ня скончыліся. Калі ўсе маглі ехаць без перашкодаў, яму было нельга. Ён мусіў чакаць вынікаў свае апэляцыі ў Вашынгтон. Яшчэ з два месяцы прайшло, пакуль бюракратычная машына пераслала з Вашынгтону дазвол. Толькі ў верасьні Кастусь дачакаўся выкліку да консула для новага афармленьня дакумантаў. Ізноў праходзіў камісыі па праверцы здароўя. Нарэшце, выехалі ў Брэмэнгафэн, каб адтуль кіравацца ў далёкую, нязнаную Амэрыку.