Ніколі не забудзем

НУМАР 79645

Калі фронт стаў набліжацца да Бягомля, сакратар райкома партыі сказаў маме:

— Муж ваюе, а ты выязджай. Няма чаго табе тут рабіць з чацвярыма дзецьмі.

— А на чым я паеду?

— Я дапамагу дастаць каня,— паабяцаў ён.

Сваё слова сакратар стрымаў. Мы пагрузілі на падводу свае манаткі, узялі харчоў і рушылі ў дарогу.

Каля запаведніка немцы перарэзалі нам шлях і забралі каня. Далей ехаць не было на чым, і мы пешшу вярнуліся ў Бягомль. Але там жыць доўга не прыйшлося. Бацькаў знаёмы перадаў нам, каб мы ўцякалі адсюль: нас могуць арыштаваць як сям'ю камуніста.

Мы сабраліся і ў тую ж ноч выехалі ў вёску Дроздава Талачынскага раёна. Тут было шмат сямей партызанаў і савецкіх работнікаў. Тут знаходзіўся і штаб мясцовага партызанскага атрада. Мы пасяліліся ў адной цёткі.

Праз некаторы час у Бягомльскім раёне арганізаваўся партызанскі атрад. Камандзірам яго быў наш знаёмы Манковіч. Даведаўшыся, дзе мы знаходзімся, ён прыслаў запіску, у якой раіў пераехаць да яго ў атрад. Мы пачалі рыхтавацца да ад'езду. Але не паспелі.

У поўдзень наляцелі немцы і акружылі вёску. У вёсцы былі партызаны. Між імі і немцамі завязаўся бой. Было забіта і ранена шмат нашых людзей. Мая мама таксама была ранена ў руку і нагу. Людзей сабралі ў адно месца, пералічылі, пад канвоем прыгналі ў Талачын і пасадзілі ў турму.

У невялікім падвале змяшчалася каля трохсот чалавек. Духата і цесната былі страшэнныя. Людзі задыхаліся. Есці давалі адзін раз у суткі і то нейкага пойла. Каля дзвярэй стаяла бочка з вадой.

Стары дзядок, які быў каля яе, самлеў, уваліўся ў бочку і захлынуўся. Штодзённа памірала некалькі чалавек. У маёй мамы гнаіліся раны, але ніхто і не думаў дапамагчы. Тады я разарвала хусцінку і перавязала раны.

Сярод нас знаходзілася многа партызан. Іх дапытвалі на двары турмы. Немцы выганялі нас з падвала і прымушалі глядзець, як яны здзекуюцца з іх. Калі хто-небудзь адварочваўся, таго немцы моцна збівалі. Я сама бачыла, як адна пажылая жанчына не магла перанесці выгляду нечалавечых пакут, самлела і ўпала на зямлю. Да яе падскочыў паліцай і ўдарыў ботам у спіну. Жанчына не паднімалася. Яе падхапілі, выцягнулі на тое месца, дзе дапытвалі партызан, і пачалі лупцаваць бізунамі. Білі да таго часу, пакуль яна зноў не страціла прытомнасці.

Тыдзень, праведзены ў талачынскай турме, здаўся годам. Потым нас перавялі ў мінскі канцлагер. У ім было яшчэ горш. Людзей зусім марылі голадам. Пачаліся хваробы. Неўзабаве захварэла і мая бабуля. Яе палажылі на спецыяльныя нары, на якіх ляжалі і другія хворыя. Калі іх збіралася многа, пад'язджала вялікая закрытая машына «чорны воран» і забірала іх. Хворых вывозілі за горад у лес і расстрэльвалі. Так загінулі мая бабуля, цётка Саша і іншыя знаёмыя з нашага мястэчка.

Потым захварэлі маці і я. Мяне кінулі на тыя самыя нары, на якіх ляжала бабуля. Я ведала, што мяне чакае смерць. Мне зрабілася страшна. Я не ўтрымалася і заплакала. Прыйшоў рускі доктар Міхаіл Сямёнавіч, малады і надзвычай чулы чалавек. Каб звярнуць на сябе ўвагу, я заплакала яшчэ мацней. Ён падышоў да мяне.

— Адкуль ты? — спытаў Міхаіл Сямёнавіч.

— З Бягомля,— адказала я.

— А што ў цябе баліць?

Я расказала.

— Ці ёсць у цябе мама?

— Ёсць...

— Калі пайшло на папраўку, мяне забралі ў памяшканне, дзе знаходзіліся здаровыя. Затым з'явілася і мама. Я вельмі рада была бачыць яе. Але, як на бяду, захварэў брат Сеня. Па просьбе мамы яго забраў Міхаіл Сямёнавіч. Потым я даведалася, што Міхаіл Сямёнавіч вылечыў яго і ён уцёк у партызаны.

Пасля выздараўлення ўсіх, хто быў звязаны з партызанамі або лічыўся савецкім актывістам, адлучылі ад астатніх, старанна агледзелі, адабралі рэчы і добрую вопратку і пагналі на станцыю. На пуцях стаяў доўгі-доўгі цягнік. Нас пасадзілі ў таварны вагон, дзверы зацягнулі дротам і строга наказалі сядзець і не варушыцца. Пры гэтым было аб'яўлена, што калі ўцячэ хоць адзін чалавек, то ўвесь састаў паляціць пад адхон.

Калі цягнік крануўся, жанчыны кінуліся да дзвярэй. Праз шчыліны ў дзвярах пазіралі на родныя палі і лясы, якія заставаліся ззаду. Многія плакалі: куды нас вязуць і што з намі будзе, ніхто не ведаў. Я прытулілася да мамы і сядзела моўчкі. Маўчала і мама.

У першую ж ноч зняволеныя аднаго вагона ўзарвалі столь і ўцяклі. Сярод іх быў і знаёмы дзядзька Цярэшчанка. У нашым вагоне таксама пачалі праразаць дзірку ў падлозе. Завадатарам гэтай справы была цётка Франя. Але знайшлася нямецкая прыслужніца, якая данесла аб гэтым канвою. У час астаноўкі прыйшлі камендант і салдаты і цётку Франю так збілі, што яна ў дарозе памерла. Пасля гэтага канвой узмацніўся. У наш вагон пасадзілі дванаццаць салдат, якія дзень і ноч сачылі за намі і ні разу не выпусцілі на двор.

На дарогу кожнаму з нас выдалі па паўбуханкі хлеба. Больш нічога не давалі. Жыхары вёсак і гарадоў падыходзілі да цягніка і прасілі канваіраў, каб яны дазволілі перадаць хлеб. Немцы бралі і самі з'ядалі. Людзі хутка слабелі. Ад голаду многія паміралі. Іх выкідвалі проста з вагонаў.

На шостыя суткі поезд спыніўся. Куды мы прыехалі, ніхто не ведаў. Некалькі гадзін нас не выпускалі з вагонаў. Потым загадалі выходзіць. Нас пастроілі ў калону па пяць чалавек і пагналі. Ноч была цёмная, ішоў дождж з градам. Мы курчыліся ад холаду, бо нашу вопратку адабралі яшчэ ў Мінску.

Лагер быў агароджаны высокай мураванай сцяной, зверху нахіленай у бок лагера. Наверсе былі электрычныя правады. Па правы бок ад нас на вялікім пляцы стаялі мужчыны ў ніжняй бялізне. Яны моклі пад дажджом.

У лагер штодзённа прыбывала па некалькі эшалонаў, больш за ўсё з яўрэямі. Іх прывозілі з розных краін. Яны прыязджалі ў добрых вагонах, з вокнамі. Першы прыбыў эшалон з яўрэямі, потым наш, за нашым яшчэ адзін з яўрэямі. Начальства палічыла, што першыя два эшалоны з яўрэямі, а трэці — з рускімі. Перш-наперш у лагер пагналі людзей з першага эшалона, за імі — нас.

Спачатку мы ішлі полем, потым увайшлі ў лес. Пасярод яго, недалёка ад дарогі, мы ўбачылі касцёр, на якім нямецкія каты спальвалі дзяцей. Яны бралі дзяцей і, як дровы, кідалі ў агонь. Дзеці страшэнна крычалі:

— Мамачка, ратуй нас!

На іх крыкі ніхто не звяртаў увагі. Ад іх крыкаў зрабілася страшна. Я дрыжала, нібы на марозе.

На ўскраіне лесу мы ўбачылі крэматорыі, вялікія, падобныя на фабрыку, будынкі з высокімі круглымі комінамі. З комінаў вырываліся клубы сівога дыму і часам шугала полымя. На зямлі стаяў страшэнны смурод. Пахла гарам. Тут мы здагадаліся, што трапілі ў лагер, дзе спальваюць людзей.

Убачыўшы першы раз гэтае полымя, я крыкнула:

— Мамачка, пажар!

Але полымя хутка згасла. Мая сяброўка, Міля Янушкоўская, якая ішла побач, сказала:

— Каця, нас адлучаць ад дарослых і спаляць на тым самым кастры, на якім спальвалі дзяцей.

Стала ясна, што нас вядуць на смерць. У галаве памуцілася. Я нават не памятаю, што гаварыла маме ў той час.

Па дарозе немцы не дазвалялі ні размаўляць, ні аглядацца па баках. Адна знаёмая, цётка Мар'я, гадоў пад сорак, інвалідка — у яе правая нага была драўляная — не сцярпела і злосна крыкнула:

— Гады, паразіты! За што мучыце народ? Усё роўна ўсіх не пераб'яце.

Да яе падскочыў канваір, схапіў за вопратку, выцягнуў з шарэнгі і тут жа, на вачах усіх, застрэліў з вінтоўкі.

Будынак крэматорыя быў агароджаны калючым дротам. Нам загадалі спыніцца. Гадзіны са тры мы стаялі без руху. За гэты час у крэматорый прывялі мужчын-яўрэяў. Калі ўспыхвала полымя, мы здагадваліся, што гэта кідалі ў агонь людзей.

Як мы стаялі на двары, да нас падышоў нейкі чалавек і па-руску спытаў:

— Хто вы, рускія ці не?

— Рускія,— хорам адказалі мы.

Ён не паверыў і зноў перапытаў:

— Скажыце праўду, не маніце, хто вы такія?

Мы зноў адказалі, што рускія.

— А што тут робяць з людзьмі? — спыталі жанчыны.

— Вы не хвалюйцеся, нічога дрэннага з вамі не будзе,— адказаў ён.

Тады да яго падышла Міля і жаласным голасам спытала:

— Скажыце, дзядзечка, нас спаляць ці не?

— Дзетка мая, не бойся. Вы ўсе застаняцеся жывыя,— сказаў ён і пайшоў кудысьці ўбок.

Праз некалькі хвілін падышоў тоўсты пажылы немец-эсэсавец і загадаў усім распранацца. Людзі не хацелі гэтага рабіць. Немец паўтарыў свой загад. З крыкам і плачам жанчыны і дзеці пачалі скідаць вопратку. Тых, хто не хацеў распранацца, немец лупіў палкай. Многія, усё яшчэ не верачы, што іх гоняць на верную смерць, звязвалі сваю вопратку ў клуначкі і клалі збоку, у сушэйшае месца.

Калі ўсе распрануліся, нас пастроілі ў шарэнгу па адным чалавеку і сказалі ісці. Мы ўвайшлі ў сырое і цёмнае, без вокнаў, памяшканне. Сцены і падлога ў ім былі цэментавыя. Холад хапаў за ногі, зрабілася яшчэ страшней. Я з жахам падумала: «Вось-вось настане мой канец, і больш я нічога не ўбачу».

Мінуўшы адзін пакой, увайшлі ў другі. Тут жанчынам пачалі абстрыгаць валасы і кідаць у кучу. Такіх куч было некалькі.

У трэцім пакоі дзве немкі ў чорных халатах змазвалі нам галовы нейкай смярдзючай вадкасцю. Затым па адной сталі мы заходзіць у памяшканне, з якога ўжо траплялі ў печ крэматорыя. Перад уваходам стаяла вялікае карыта з якойсьці густой сліззю. Кожны з нас вымушаны быў памазаць ногі да калень.

У памяшканні гарэла адна малюсенькая лямпачка. Калі я і Міля ўвайшлі, мама ўзяла нас за рукі. Яна ўвайшла раней і чакала нас каля дзвярэй. Я прытулілася да яе мацней. Калі памяшканне аказалася бітком набітым людзьмі, дзверы за намі зачыніліся. Падняўся страшэнны плач, енк.

— Хутчэй бы канец,— сказала мама.

Раптам я адчула, як падлога пад намі заварушылася і пачала нахіляцца. Унізе, збоку, мы ўбачылі агонь — гэта і была печ крэматорыя, у якой спальвалі людзей. Тыя, што стаялі з таго краю, з крыкам зваліліся ўніз. Мы таксама не маглі ўтрымацца на слізкіх нагах і пачалі пасоўвацца ўніз.

Але ў гэты час здарылася тое, чаго ніхто не чакаў. Падлога пачала ўзнімацца. Калі яна выраўнялася — расчыніліся дзверы, і ў памяшканне ўвайшлі камендант і той самы немец, які прымушаў нас распранацца. Камендант па-нямецку нешта сказаў тоўстаму.

Нас аблілі халоднай вадой, якая лілася аднекуль зверху. Некаторыя жанчыны так сасмяглі, што разяўлялі раты і з прагнасцю пілі гэтую брудную халодную ваду. Нас вывелі на супрацьлеглы бок крэматорыя, пастроілі ў шарэнгу і загадалі чакаць, пакуль не пададуць вопратку. Праз гадзіну на ваганетках падалі адзенне, і мы пачалі апранацца. Жанчынам далі адны летнія плацці. Мне дасталася падраная белая сукенка, якая была да пят. Затым па аднае мы падыходзілі да немкі, якая пэндзлем ставіла на плячах чырвоны знак множання («штрайфа»). У асобнай зале ўсіх нас аглядалі і ставілі кляймо. У мяне на левай руцэ, ніжэй локця, быў зроблен № 79 645, у мамы — 79 646, а ў Мілі — 79 644.

Калі скончылася кляйменне, нас загналі ў памяшканне лазні, дзе мы прасядзелі да вечара. Ноччу нас размеркавалі па бараках. Я, мама і Міля папалі ў блок №11. Гэта быў цёмны і цесны будынак. Нары размяшчаліся ў тры паверхі. Людзей было паўнютка набіта. Мы так стаміліся, што паваліліся на нары і адразу паснулі.

Тут мы адбывалі каранцін.

На світанні я прахапілася ад крыку «апель!». Нас прымусілі выйсці з блока і пастроіцца па дзесяць чалавек. З трох гадзін ночы да дзесяці гадзін раніцы прастаялі мы без руху пад адкрытым небам. Гэта было вельмі цяжка. У людзей нылі спіны, падкошваліся ногі. Многія ад голаду і холаду падалі. Некаторыя тут жа паміралі. На маіх вачах памерлі цётка Надзя, Дар'я і іншыя. Трупы забіралі і заносілі ў крэматорый.

У дзесяць гадзін у асобных бачках прынеслі цеплаватую ваду — гарбату, у якой плавала лісце бярозы і другіх дрэў. Кожнаму дасталося па шклянцы. Пасля таго нам далі на пяць чалавек па місцы горкага варыва, без хлеба. Лыжак не было, і мы пілі яго так. Ад такога варыва людзей ванітавала. У першы раз я зусім не магла яго есці. Але прыйшлося прывыкаць.

Пасля абеду, з чатырох да адзінаццаці вечара, зноў «апель» — пакутнае стаянне на адным месцы. Вечарам мы атрымлівалі сто грамаў хлеба і шклянку гарбаты. У адзінаццаць гадзін абвяшчаўся «лагерруэ» — спакой. Нас упускалі ў блок, і мы лажыліся спаць. Але ў цеснаце і брудзе заснуць адразу не ўдавалася.

I так кожны дзень.

Калі скончыўся каранцін, жанчын пачалі ганяць на работу.

Недалёка ад лагера была сажалка. Немцы прымушалі зняволеных залазіць у сцюдзёную ваду і вядзёркамі пераліваць яе ў канаву, а потым з канавы назад у сажалку. За малейшае непаслушэнства жорстка збівалі.

Немцы строга сачылі, каб рабочыя нічога не маглі даставаць з прадуктаў. Аднойчы дзяўчынка Вера прынесла пачак папярос. Немцы абшукалі Веру, знайшлі папяросы і загадалі з'есці іх. Вера некалькі з'ела, а болей не магла. Яе моцна збілі і паставілі стаяць на каленях на вострых цвіках.

У хуткім часе дзяцей, якіх налічвалася пятнаццаць чалавек, адлучылі ад дарослых і перавялі ў блок пад назвай «кіндэрхайм» — дзіцячы дом. Вельмі цяжка было расставацца з мамай. У «кіндэрхайме» нас старанна агледзелі дактары. Пяць дзяўчынак, якія былі вельмі худыя і бяскроўныя, адаслалі назад. А мяне і астатніх пакінулі. Акрамя нас тут знаходзілася шмат дзяцей з другіх краін.

Аднойчы ў адзінаццаць гадзін дня навічкоў павялі ў «рывір» — бальніцу. З паўгадзіну ці больш мы сядзелі ў прыёмным пакоі і чакалі. Чаго нас сюды прывялі, ніхто не ведаў.

Сярод нас было некалькі зусім маленькіх дзетак — па два-тры гады, не больш. Спачатку ўзялі гэтых малышоў. Іх павялі ў асобную палату. Мы засталіся чакаць сваёй чаргі. Хутка адтуль данесліся дзіцячыя крыкі і плач. Яны то заціхалі зусім, то аднаўляліся з большай сілай. Што немцы рабілі з імі, я не ведала. Адно было ясна: нешта нядобрае, страшнае. Са страхам чакала я, калі паклічуць мяне...

Нарэшце ўвайшла немка і гукнула:

— Жачкіна!

Я здрыганулася. Перакладчыца сказала, каб я падышла да гэтай немкі. Я падышла. Яна ўзяла мяне за руку і павяла ў палату. У палаце нікога не было. На стале я заўважыла шкляныя трубкі, у якіх была кроў. Я здагадалася, чаго мяне сюды прывялі. Ад страху я пакусала сабе губы, і з іх пацякла кроў. На вачах выступілі слёзы.

— Не плач, нічога страшнага не будзе,— супакоіла перакладчыца.

Мяне распранулі, узялі за рукі і павялі да стала. Я ўпіралася і заплакала яшчэ мацней. Тады немка і перакладчыца схапілі мяне пад рукі і сілком палажылі на стол. Рукі, ногі, галаву прывязалі гумавымі жгутамі. Немка ў белым халаце і з завязаным марляй ротам узяла шпрыц і пракалола на правай руцэ жылу. Ад болю я закрычала і страціла прытомнасць. Ачуняла я ў тым самым пакоі, адкуль мяне ўзялі. Вакол стаялі мае сяброўкі Міля, Тома Стракач і Каця Кудзелька. Твары ў іх былі бледныя: яны думалі, што я не вытрымаю і памру.

Крыві бралі шмат, і многія дзеці паміралі. Так загінулі двухгадовы хлопчык Толя з Барысаўскага раёна, палеская дзяўчынка Ніна пятнаццаці год, трохгадовая Галя і іншыя.

У больш здаровых і дужых дзяцей кроў бралі па некалькі разоў. Я была вельмі худая і знясіленая, і ў мяне больш не бралі.

У Асвенціме я пражыла больш года. Дні былі падобныя адзін на адзін. Асабліва цяжка было, калі мяне разлучылі з мамай, і каля года я не ведала, дзе яна і што з ёю. Потым кудысьці ўзялі старэйшых дзяўчынак. Засталіся я, Міля, Тома, Каця. Іншы раз мы садзіліся на нары і пачыналі гаварыць пра сваё паднявольнае жыццё. Дзяўчынкі гаварылі:

— Эх, хоць бы адзін разок убачыць сваіх! Тады б можна было і памерці.

У канцы 1944 года да нас дайшлі весткі, што Чырвоная Армія падыходзіць да Асвенціма. У лагеры паднялася паніка. Немцы пачалі паліць дакументы, баракі, узрывалі крэматорыі, вывозілі людзей. Тых, хто не мог ісці, расстрэльвалі.

Памятаю, нас выгналі на двор і выстраілі ў калону. Пачаўся адбор. Камендант лагера Крамер, высокі, тоўсты, з лупатымі вачыма, і некалькі другіх немцаў глядзелі, ці можа ісці чалавек, ці не. На абяссіленых ён паказваў пальцам. Тых забіралі і расстрэльвалі.

Я з дзяўчынкамі стаяла і трэслася. Кожны з нас думаў: а што скажа камендант? Вось дайшла чарга і да нас. Камендант зірнуў на Тому, нешта буркнуў і паказаў пальцам, потым на мяне. Я і Тома закрычалі і пачалі плакаць. Немка, якая стаяла побач з камендантам, штосьці сказала яму. Таўсцяк немец крыкнуў ёй:

— Негодныя!

Немка зноў штосьці сказала. Камендант пачаў крычаць, а потым згадзіўся. Нас выпусцілі за вароты. Мы далучыліся да другіх людзей. У лагеры чуліся крыкі, енкі, плач, выстралы. Гэта расстрэльвалі збракаваных жанчын і дзяцей. Гарэлі будынкі, і чорны дым клубамі ўзнімаўся ў неба.

Здаровых пастроілі ў калону па пяць чалавек, кожнаму далі па скрынцы з нейкім грузам, і мы рушылі ў дарогу. Ісці было цяжка. Скрынкі рэзалі плечы, балела спіна. Сілы падалі. Я ледзь цягнула ногі. Я не сцярпела і сказала Томе:

— Хоць мяне і заб'юць, але больш несці не буду!

— Я таксама кіну,— сказала Тома.

Мы кінулі скрынкі ў канаву і пайшлі так. Трое сутак ішлі галодныя. Я так утамілася, што не магла перастаўляць ногі. Тых, хто адставаў, немцы расстрэльвалі. Я ведала, што мяне таксама застрэляць, калі я адстану. I ўсё ж я рашыла прысесці і адпачыць. Я сказала аб гэтым Томе. Яна згадзілася адпачыць разам са мной. Мы выйшлі з калоны і селі на пянёк. У гэты час мы ўбачылі, як адна бабуля прыстала і часта падала. Заўважыўшы гэта, падышоў канваір і спіхнуў яе нагою ў канаву. Яна стала прасіцца:

— Сыночак, пакінь мяне. Я крыху адпачну і пайду...

I яна пачала вылазіць з канавы.

Немец крыкнуў, выхапіў рэвальвер і застрэліў яе.

Мы чакалі, што будзе з намі. Падышоў той самы канваір і сказаў, каб мы ішлі. Але мы зрабілі выгляд, што не чуем. Ён паўтарыў свой загад другі раз. Мы не варухнуліся. Трэці раз ён крыкнуў і выставіў на нас рэвальвер. Тома закрычала:

— Кацечка, я не магу сядзець! Пайду.

За ёю ўзнялася я, і мы пайшлі.

На бліжэйшай чыгуначнай станцыі нас пасадзілі на платформу і прывезлі ў г. Беркенбельзен. Мы апынуліся ў канцлагеры, дзе было не лепш, чым у Асвенціме. Нас размясцілі ў бараках, у якіх гуляў вецер. Людзі паміралі яшчэ больш.

У Беркенбельзене мы даведаліся пра тых дзяўчынак, якіх забралі раней. Яны былі ў гэтым самым лагеры. Мы папрасілі польку Стэню, каб яна перавяла нас да тых дзяўчынак. Яна не хацела.

Мы сталі перад ёй на калені і сталі цалаваць рукі. Яна згадзілася і перавяла. Убачыўшы іх, мы сталі цалавацца ад радасці. Яны для нас былі што родныя сёстры.

Я і другія больш дарослыя дзяўчынкі хадзілі ў «кіндэрхайм» на работу. Там мылі падлогу, кармілі і даглядалі малых дзяцей. Аднойчы я і Оля Караленка пайшлі ў «кіндэрхайм» за баландой. Раптам Оля штурханула мяне ў бок і кажа:

— Паглядзі!

Я зірнула і ўбачыла: адзін зняволены ў другога зняволенага, які толькі што памёр, адрэзаў вуха і стаў яго грызці. Немка, якая праходзіла міма, заўважыла гэта. Яна падбегла да мужчыны і пачала біць рукамі яго па твары. З рота ў яго пацякла кроў. Потым завяла на тое месца, дзе катавалі і вешалі зняволеных. Няшчаснага паставілі на калені, у зубы далі вуха, а ў рукі — дзве цагліны. Ён стаяў да таго часу, пакуль не зваліўся на зямлю.

Калі англійскія войскі сталі падыходзіць да Беркенбельзена, прыйшоў загад атруціць усіх зняволеных. Страва была падрыхтавана і атручана, але яе не паспелі раздаць. У лагер уварваліся англійскія танкі.

Неўзабаве прыйшоў наш ваенны чалавек, які быў з англійскімі войскамі. Ён абдымаў нас і казаў:

— Канец няволі! Хутка вы будзеце на радзіме.

Якое шчасце было чуць гэтыя словы! Нашай радасці не было канца-краю. Мы абнімаліся, цалаваліся і плакалі. Плакалі ад радасці.

Праз два дні ён на машыне адвёз нас у дзіцячы дом для рускіх дзяцей. А яшчэ праз месяц нас адправілі ў Расію. Дома я сустрэла маму і брата Сеню. Жывая засталася і Міля. Яна жыве ў Барысаве, і я перапісваюся з ёй.

КАЦЯ ЖАЧКІНА (1931 г.)

Бягомль, сярэдняя школа № 1.