Ніколі не забудзем

ВОСЕМ СУТАК

У канцы красавіка 1943 года камандзір дванаццатай кавалерыйскай брыгады імя Сталіна Ціхаміраў загадаў адправіць за лінію фронту пяць цяжка раненых байцоў і шасцёра малых дзяцей. Сярод іх былі я, Тоня Іванова, Святлана Урублеўская, Соня Сухман, Эдзік Глушко, які ў зімнюю блакіроўку адмарозіў ногі, і сын машыністкі Галі — Лёня.

Мая мама працавала партызанскім доктарам, бацькі Тоні — байцы, маці Святланы была ў атрадзе, а бацька ў арміі. Сонін бацька — у гаспадарчай роце. У Эдзіка з родных нікога не было: бацька ваяваў на фронце, а маці і браціка забілі немцы.

Нас пасадзілі на чатыры падводы, далі санітарку цётку Веру, двух конных разведчыкаў і шасцёра байцоў. З Чэрвеньскага раёна нам трэба было прабрацца ў Клічаўскі, ва Усакінскія лясы, дзе знаходзіўся партызанскі аэрадром. Мы ведалі, што хутка будзем на Вялікай зямлі, як гаварылі партызаны, і ехалі з ахвотай. Плакала толькі Святлана: яна не хацела пакідаць маму.

— З кім я там буду? — хныкала яна.

— Не плач, дзіцятка, ты ж едзеш да таткі, за фронт,— заспакойвала маці.

Мы развіталіся з бацькамі, мамкамі і пасля абеду крануліся ў дарогу. Ноччу пераправіліся цераз раку Бярэзіну і прыехалі да бацькоў цёткі Веры. У іх прабылі двое сутак. Разведчыкі, пасланыя наперад, вярнуліся і сказалі, што шлях вольны.

Увечары трэцяга дня мы былі ва Усакінскіх лясах, на аэрадроме. Ён размяшчаўся ў густым лесе. Гэта была вялікая паляна. Дрэвы на ёй высечаны пад корань, а зямля старанна разраўняна. З аднаго боку было балота, а з другога — сасновы бор. Па краях ляжалі кучы дроў, сям-там відаць былі вялікія вогнішчы ад кастроў.

У лясным гушчары, бліжэй да балота, убачылі тры буданы, абстаўленыя яловымі лапкамі. Побач нашы партызаны збудавалі яшчэ два такія буданы. У адным змясцілі раненых, у другім — нас.

Недалёка ад аэрадрома знаходзіўся партызанскі атрад № 208. Старшы групы Жора пайшоў у штаб, каб далажыць аб нашым прыездзе. Мы сядзелі і чакалі. Калі ён вярнуўся, мы абступілі яго і спыталі, ці будзе сёння самалёт.

— Кладзіцеся спаць, самалёта не будзе,— адказаў ён.— Чакаецца заўтра.

Паселі ў будане і засумавалі.

Раптам ноччу запаліліся кастры. Мы паўскаквалі і памчаліся на аэрадром. За намі пабеглі і байцы. У будане застаўся адзін толькі Эдзік. Ён аж заплакаў ад крыўды, што не можа бегчы. У паветры прагудзелі два самалёты, зрабілі некалькі кругоў і кінулі чырвоную ракету. З зямлі пусцілі белую. Самалёты скінулі груз на парашутах і паляцелі.

Мы вярнуліся ў будан. Доўга шушукаліся між сабой, шкадавалі, што самалёты не апусціліся.

Назаўтра вечарам з штаба прыехаў нейкі дзядзька і сказаў адвезці раненых і дзяцей на аэрадром, на самую паляну. Як пачулі мы гэта, ад радасці закрычалі, запляскалі ў ладкі.

Прыехалі і сталі чакаць. Праз гадзіну, а мо і болей, угары нібы чмель загудзеў: «Гу-гу-гу...» Потым мацней і мацней.

«Самалёт!» — здагадаліся мы і пазадзіралі галовы. Глядзім, а нічога не бачым. Гудзіць, і толькі. На зямлі запалілі чатыры кастры, а потым яшчэ шэсць. На паляне стала відно, як удзень. Самалёт пачаў кружыцца і зніжацца. Ракету чырвоную кінуў. I з зямлі кінулі чырвоную. А потым ён вынырнуў з цемры і з ровам пабег па зямлі. I так загрукацеў, што ў вушах зазвінела. Прабег па зямлі і стаў. Мы — да яго. Сэрца дрыжыць, і радасць у грудзях. Падбеглі, а прапелер круціцца і вецер гоніць. Такі вялікі, што мы не ўтрымаліся на нагах і паваліліся. Бедная Святланка аж заплакала: як толькі паспрабуе падняцца, яе і валіць на зямлю.

Падбег камандзір і загадаў усім адысці. А нам не хочацца. Бачым — адчыніліся дзверы, і па лесвіцы з самалёта злезлі тры лётчыкі. У скураных вопратках і шапках. Партызаны сталі разгружаць самалёт. А мы да лётчыкаў:

— Дзядзькі, возьмеце нас? — пытаем.

— Усіх забяру, усіх,— адказаў адзін лётчык і, дастаўшы з сумкі шакалад, пачаў частаваць нас. А другі булак даў. Добрыя лётчыкі, спадабаліся нам.

Разгрузілі самалёт, раненых палажылі. Дайшла чарга да нас. Мы развіталіся з байцамі, з цёткай Верай і палезлі ў самалёт. А ў ім крэслы па абодвух баках. Смешныя такія. Адкінеш яго, сядзіш і сядзіш. А як устанеш, яно — хлоп! — і апусціцца.

У сценках акенцы маленькія, чорныя, і нічога не відаць.

Сядзім, а самалёт як зараве — ледзь не паглушыў. I пакаціўся. А потым стаў. Яго павярнулі. Ён пракаціўся і зноў стаў. Потым яшчэ і яшчэ. Як затым дазналіся, многа паклалі на самалёт, і ён не мог узняцца. Тады хадзячых выгрузілі. Нам таксама прыйшлося злезці, хоць і не хацелася. А Эдзік застаўся. Самалёт яшчэ два разы пракаціўся і — не паляцеў. А тут пачало світаць. Самалёт падцягнулі да кустоў і замаскіравалі. Лётчыкі пайшлі ў атрад. На паляне паставілі варту.

Усіх выгрузілі з самалёта, а Эдзіка не. Калі яго хацелі выцягнуць, дык ён заплакаў і сказаў:

— Не пайду!

Так і праляжаў ён у ім цэлы дзень.

Днём мы аглядалі самалёт, залазілі ў яго. Толькі цяпер убачылі, які ён вялікі, прасторны. Ледзь дачакаліся вечара.

Як сцямнела, самалёт узяў цяжка раненых, пошту і Эдзіка, разбегся і паляцеў. А мы засталіся. Прыйшлі ў будан сумныя. Ляглі спаць, але сон не ішоў. У вачах стаяў самалёт, які павёз Эдзіка. Як нам хацелася быць разам з ім!

На другую ноч меліся прыляцець яшчэ два самалёты і забраць астатніх, але гэта не ўдалося зрабіць. I вось чаму.

Уранні над лесам паказаліся нямецкія самалёты і пачалі кідаць бомбы. Ад выбухаў дрыжала зямля. Пасля пачулася страляніна з гармат, кулямётаў і вінтовак. Спачатку ў адным баку, а потым і ў другім.

У дзесяць гадзін прыехаў з штаба пасыльны і сказаў, каб усіх грузілі на падводы і везлі ў атрад. Немцы пайшлі на лес блакіроўкай.

Нас пасадзілі на падводы і прывезлі ў атрад. Там іхнім абознікам і нам загадалі ехаць у глыб лесу і чакаць.

Пакуль ехалі, страляніна ўзмацнілася. Цяпер ужо грымела навокал. Над лесам кружыліся самалёты і скідалі бомбы і лістоўкі. Зрабілася страшна. Тут мы прасядзелі цэлы дзень. Вечарам сказалі збірацца. Ездзілі цэлую ноч, але выехаць не ўдалося. Немцы акружылі лес кальцом. Павярнулі мы назад. Праездзілі цэлы дзень і без толку.

Вечарам надышлі баявыя групы. Нам загадалі пакінуць падводы і праз балота ісці пешшу. Балота было гразкае, а навокал цёмна. Хутка мы змарыліся, прысталі і не маглі ісці. Нас і некалькі раненых байцоў неслі на руках. Выйшлі на сухое месца. На коней, якія засталіся, пасадзілі раненых, а нам сказалі ісці.

На світанні выйшлі на палянку, якую называлі палігонам. Раптам наляцелі чатыры самалёты і пачалі бамбіць. Усе пахаваліся. Мы плакалі. Калі самалёты паляцелі, мы ўзняліся. Ісці было цяжка. Дарослыя бралі нас па двое за рукі і цягнулі. У час бамбёжкі двое было забіта і некалькі ранена. Забітых хуценька пахавалі, а раненых панеслі.

Зайшлі ў балота і селі. Недалёка ад нас немцы палілі лагер. У ім чуліся выстралы, крыкі салдат, брэх сабак. З трэскам гарэў лес. Тут мы прасядзелі да вечара. Калі сцямнела, камандзір сказаў:

— Ісці як мага цішэй. Ідзём на прарыў.

Уперадзе пайшлі аўтаматчыкі, за імі ўсе астатнія партызаны і мы. Воддаль была рэчка. Злева ад нас гарэў лес. Пайшлі каля яго, таму што трэск заглушаў нашы крокі. Ішлі ціха, нават баяліся дыхаць.

Раптам пачалася вялікая страляніна. Пачуліся крыкі «ўра!».

Усе беглі наперад. I мы за імі. Я трымалася за руку цёткі Веры. Жора вёў Тоню, дзядзька Вася — Соню, Лёню — малады партызан Міша, а Святлану нёс на руках дзядзька Віця.

А страляніна мацнела. Потым, памятаю, Лёня крыкнуў:

— Ма-ма-а!..— і паваліўся. Міша хутка падняў яго і, сказаўшы: «Забілі», апусціў на зямлю і пабег.

Усе беглі наперад, стралялі і крычалі «ўра!», і цётка Вера таксама страляла, а потым і яна павалілася. Я крыкнула:

— Цётку Веру забілі!

Да яе падскочыў нейкі партызан. А я з дзецьмі пабегла далей. А потым стала так страшна, што я ўпала на зямлю. Калі паднялася, партызан паблізу ўжо не было. Яны крычалі і стралялі недзе наперадзе. Я пайшла адна і хутка пачула плач. Па галасах пазнала Тоню і Святлану. Соні не было. Дзе яна дзелася, я не ведаю.

Убачыўшы дзяўчынак, я ўзрадавалася. Утраіх мы праседзелі ноч, а раніцай падаліся ў глыб лесу. Мне тады было дзевяць гадоў, Тоні — сем, а Святлане — толькі пяць.

Чым далей мы ішлі ў лес, тым ён стакавіўся гусцейшы. Высокія тоўстыя сосны і елкі абступалі нас. Мы прабіраліся між іх, як мурашкі. Страшна было адным у гэтым непраходным, бязлюдным лесе. Але мы ішлі і ішлі, стараючыся знайсці дарогу.

Зноў настала ноч, а мы ўсё ішлі. Раптам над лесам успыхнула вісячая ракета. Як вялікі ліхтар, яна асвяціла ўсё навокал. Мы ўважліва прыглядаліся, але дарогі не было. Хутка натрапілі на якуюсьці вузенькую, зробленую сялянскай падводай, дарожку. Пайшлі па ёй. Калі развіднела, мы заўважылі, што ўсю ноч кружылі на адным месцы.

Звярнулі з гэтай дарожкі ўлева і пайшлі далей. Неўзабаве лес змяніўся. Замест высокіх сосен стаялі тонкія, абгарэлыя елачкі і хвойкі. Унізе таксама ўсё выгарала: зямля была голая, чорная. Раптам каля адной елачкі ўбачыла абпаленага чалавека. Ён ляжаў тварам дагары. Валасы ў яго абгарэлі, вочы закрыты, а на шчоках відаць былі раны і запёкшаяся кроў. Левая рука падабрана пад сябе, а правая, з растапыранымі пальцамі, адкінута ўбок. Адна нага была ў чаравіку, а другая зусім голая. Ад вопраткі засталіся лахманы.

Мы спалохаліся і адбегліся ад яго. Праз некалькі крокаў з жахам заўважылі другога забітага, а потым яшчэ і яшчэ. Хто такія былі загінуўшыя, мы не ведалі. Азіраючыся, абышлі гэтае месца і рушылі далей. Куды мы ішлі — не ведалі. Помню толькі, сонца ў нас стаяла высока над галавою і крышку справа.

Мінуў дзень, надышла ноч. Мы зайшлі ў гразкае балота, выбрацца з якога ўжо не маглі. У лесе нічога не было відаць, і мы вельмі змарыліся ад доўгай хады. Пашапталіся і рашылі астацца тут на ноч. Пачалі шукаць месца, дзе б прысесці. Натрапілі на зламанае дрэўца. Гэта была тонкая бярозка. Пазналі яе па белай кары. Мы паселі на бярозку і прыціснуліся адна да адной. Святлану, як меншую, пасадзілі пасярэдзіне. Нам было цёпла, але мы дрыжалі ад страху. Не спалі ўсю ноч, прыслухоўваючыся да начных гукаў.

На світанні рашылі перайсці ў лепшае месца, каб нас не заўважылі немцы. Вельмі хацелася есці, але ў нас нічога не было: свае кавалачкі хлеба з'елі яшчэ ўчора.

Мы елі заечую капусту. Гэта такая трава. На ёй тры лісцікі, роўная сцяблінка, на смак кіслая. Цэлы дзень мы вандравалі па лесе, збіралі і елі гэтую капусту. У нізкіх месцах было шмат чарнічніку. Ён якраз цвіў. Мы абрывалі кветачкі і з'ядалі іх. Рабілі звычайна так. Адна з нас ішла збіраць капусту, а дзве заставаліся ва ўтульнай мясціне. Потым другая ішла. Так мы і мяняліся. Гуртам хадзіць баяліся, каб нас не ўбачылі немцы.

У атрадзе мы часта спрачаліся, а цяпер між намі завязалася моцная-моцная дружба. Кожная з нас думала пра сваіх сябровак. За некалькі дзён зайшлі далёка ў глыб лесу. На сваім шляху не сустрэлі ніводнага жывога чалавека. Нас мучыла смага, а навокал было толькі гразкае балота. Часам у ямках і выбаінах блішчала мутная, жаўтаватая вада, у якой плавалі апалонікі і нейкія дробненькія казюлькі. I мы пілі гэтую брудную смярдзючую ваду.

Цяжэй за ўсё нам было ноччу. Асабліва нас палохалі дзікія непрыемныя крыкі пугачоў і соў. Нам здавалася, што недзе паблізу сядзіць немец і падае сігналы. Мы падоўгу ўзіраліся ў чорную цемрадзь, але заўважыць што-небудзь не маглі.

Калі зусім станавілася цёмна, мы выбіралі сушэйшую мясцінку, садзіліся на купіну, пакрытую густым мяккім мохам, і па чарзе адпачывалі. Легчы нельга было: з-за кожнага дрэва і куста на нас пазіралі розныя страхі, і мы з Тоняй не маглі нават закрыць вочы. Спала толькі маленькая Святлана, палажыўшы сваю галоўку на нашы калені. Я і Тоня паціху шапталіся паміж сабой.

Аднойчы Тоня, плачучы, мне кажа:

— Іна, мы тут без яды, без людзей напэўна прападзём.

Святланачка прачнулася пачуўшы гэтыя словы, таксама пачала плакаць. Я стала супакойваць іх:

— Дзяўчаткі, плакаць і баяцца не трэба. Мы не прападзём, знойдзем партызан.

Святлана перастала румзаць, супакоілася і Тоня. Тады я сказала:

— Тоня і Святлана, калі нас знойдуць немцы, мы павінны гаварыць усе аднолькава.

— Што нам гаварыць? — спытала Тоня.

— Мы ўцякалі ад бамбёжкі ў лес. Нас пакінулі мамы, калі мы заснулі ў лесе. Партызан мы не бачылі і не ведаем, якія яны,— навучала я.— I яшчэ не павінны выдаваць, хто мы і хто нашы мамы і бацькі.

Дзяўчынкі выслухалі і згадзіліся. Тады я сказала:

— Ну, Тоня, паўтары, як будзеш адказваць.

Яна паўтарыла. За ёю гэта самае сказала Святлана. Спачатку яна блыталася, забывалася, гаварыла другія словы. Я папраўляла. Нарэшце яна завучыла гэтыя словы на памяць.

На чацвёрты дзень у Святланы пачалі апухаць ножкі. Яна змардавалася і не магла ісці.

— Не магу ісці, баляць ножкі,— плакала яна і садзілася на зямлю.

Нам прыходзілася браць яе за рукі і весці. Яна ледзь перастаўляла ногі. Часта падала і не хацела ўставаць.

Мы ўгаварвалі яе, прасілі:

— Святланачка, устань, трэба ісці.

Калі гэта не дапамагала, пачыналі гразіць:

— Не ўстанеш, пакінем адну. Цябе з'ядуць ваўкі або зловяць немцы...

Яна паднімалася і з вялікай цяжкасцю ішла. Мы рады былі, што не трэба яе несці.

Каб пад нагамі не трашчала і нас ніхто не пачуў, стараліся абыходзіць купіны, зламаныя сучкі, сухое галлё. Брылі і з нецярпеннем чакалі, калі скончыцца блакада.

Потым з усіх бакоў пачуліся стрэлы. Яны ўвесь час набліжаліся. Кулі са свістам праляталі над нашымі галовамі. Яны стукаліся ў дрэвы і сукі, падалі ўніз, на зямлю. Мы шчыльней прыціскаліся адна да адной і па гуку сачылі, куды яны ляцяць. Але ўсё-такі ішлі.

На шосты дзень, уранні, да нашых вушэй сталі даносіцца нямецкія размовы. Нам зрабілася жудасна.

Тоня і кажа:

— Давайце схаваемся.

Пачалі шукаць выгаднае месца. I вось мы ўбачылі многа спілаваных дрэў, абыяк складзеных адно на другое. Між імі былі вялізныя дзіркі.

— Палезем у іх,— сказала я.

Так і зрабілі.

Першая ў адтуліну папаўзла Святлана, потым Тоня, за ёю я. Забраліся ў самы дальні куток і сядзім. Праз некалькі хвілін пачуўся трэск ламачча, і скрозь шчыліны мы ўбачылі немцаў. Іх было шмат. Узяўшыся за рукі, яны ішлі ціха, не страляючы, часта паўтараючы слова «партызан».

Наблізіўшыся да нашага ўкрыцця, яны сталі паднімаць галінкі дрэў. Мы ляжалі, затаіўшы дыханне. На наша шчасце, яны нас не прыкмецілі.

— Нікс партызан,— сказаў адзін з іх, і яны пайшлі далей.

Пасля таго як яны пайшлі, мы доўга яшчэ ляжалі і дрыжалі, баючыся вылезці. Нам здавалася, што немцы пільнуюць дзе-небудзь паблізу.

Святлана ціха прашаптала:

— Я баюся, будзем тут начаваць...

Мы паслухалі яе і засталіся на ноч. Але нават у сховішчы не маглі заснуць: думалі, што немцы пойдуць яшчэ.

Раніцай вылезлі, агледзеліся — усё ціха. Вельмі хацелася есці. Пайшлі шукаць заечую капусту. Пад'елі крыху і зноў у дарогу.

На восьмыя суткі, у полудзень, зноў пачуліся стрэлы і крыкі. Недалёка ад нас расла невысокая маладая елачка. Яе густыя галінкі спускаліся да самай зямлі. Прыгнуўшыся, пабеглі да яе, залезлі пад лапчастыя галіны, селі і глядзім.

Вось паказаліся шарэнгі немцаў. Як і першы раз, яны ішлі ланцугом. Хутка яны падышлі да нас усутыч, але на нашу елачку не звярнулі ўвагі. Мы думалі, што ўсё абыдзецца добра. Але выйшла зусім не так. Тры паліцэйскія, што ішлі апошнія, захацелі заглянуць пад елачку. Убачыўшы нас, яны на ўсё горла закрычалі:

— Сюды! Тут група партызан.

З выстаўленымі наперад аўтаматамі збегліся немцы. Яны са злосцю і крыкамі выцягнулі нас з-пад елкі.

Немцы глядзелі на нас і штосьці балбаталі па-свойму. Мы іх не разумелі. Паліцэйскія сталі перакладаць нам.

Высокі лысы немец з круглым тварам і вялікімі, як у савы, вачыма злосна дапытваўся, чые мы дзеці, як трапілі сюды, дзе партызаны.

Мы адказвалі так, як умовіліся. Святлана і тая гаварыла, бы па-пісанаму. Немец, мусіць, здагадаўся, што мы хлусім. Ён узлаваўся і ўдарыў спачатку мяне, а потым Тоню і Святлану нейкай гібкай жалезнай спружынай. Але ніхто з нас не заплакаў і больш нічога не сказаў.

Не дабіўшыся толку, немцы пагналі нас перад сабой. Галодныя, змучаныя, мы ледзь рухаліся. Салдаты ўвесь час падганялі. Толькі і чулася: «Рус шнэль!» Ішлі даволі доўга. Нарэшце прыгналі нас у лагер.

Лагер размяшчаўся ў сасновым бары і складаўся з некалькіх буданоў з галля. Навокал яго стаялі павозкі, чымсьці нагружаны даверху і накрытыя брызентам. Пасярод лагера ярка палаў касцёр. Каля яго завіхаліся паліцэйскія: секлі дровы, варылі ў катлах яду. Некалькі немцаў, распрануўшыся да пояса, загаралі на сонцы.

Ля аднаго будана нас зноў сталі дапытваць: хто мы, чые мы, якіх партызан ведаем, ці ведаем мы Балана, Ціхамірава, Караля.

Пра гэтых камандзіраў мы ведалі, але нічога не сказалі. Тады немцы паспрабавалі задобрыць нас: давалі бутэрброды, шакалад, цукеркі. Мы былі вельмі галодныя, а таму бралі і з прагнасцю з'ядалі ўсё, але нічога не гаварылі.

Калі і гэта не дапамагло, яны пачалі запалохваць.

— Мы вас расстраляем,— сказаў адзін паліцай па-руску.

А другі крыкнуў:

— Гаварыце, а то заб'ю!

Мы маўчалі.

Вечарам немцы і паліцаі пачалі збірацца. Нас пасадзілі на падводу і павезлі. Прывезлі ў якуюсьці вёску — яна была цэлая — і змясцілі ў хаце аднаго селяніна. Потым сталі выклікаць на допыт у штаб. Першую павялі мяне.

У штабе было чацвёра. За сталом сядзеў чалавек у пенснэ і курыў папяроску. Перад ім ляжалі паперы, стаяла попельніца. Астатнія трое прымасціліся ля акна, на лаве. Той, што ў пенснэ, назваў сябе палкоўнікам Галавінкіным і ветліва сказаў:

— Ты гавары праўду. Я таксама за партызан і дзяцей партызан люблю. Скажы мне, хто вы, чые вы?

Расказала так, як аб гэтым умаўляліся з Тоняй і Святланай у лесе.

— А дзе партызаны? — спытаў ён.

— Я не ведаю, што такое партызаны,— адказала я.

— Як вы трапілі ў лес?

Я сказала, што ўцякала з мамай, як бамбілі вёску. А ён кажа:

— Мама з наганчыкам? Так, з наганчыкам?

— Не, без наганчыка,— адказала я.

Ён паківаў галавой.

Я гавару:

— Я заснула, а мама мяне ў пярэпалаху пакінула.

— Вывесці і паклікаць другую, самую маленькую,— загадаў ён.

Святлану павялі. Што цяпер будзе? Я сядзела і плакала. Баялася, каб яна не нагаварыла абычаго. Потым яна вярнулася, а ўзялі Тоню. За гэту я хвалявалася менш. У хаце, акрамя трох маленькіх дзяцей, нікога не было. Я падышла да Святланкі, абняла яе і ціхенька стала дапытвацца, што яна гаварыла ў штабе.

— Тое, што мы вучылі ў лесе,— адказала яна.

— А больш нічога не сказала?

— Не, я ж памятаю, што трэба гаварыць.

Затым прыйшла Тоня. Я распытала ў яе. I яна гаварыла тое самае, што раней.

Прайшла ноч. Настаў дзень. Раптам пачалася трывога. Немцы замітусіліся і кудысьці пабеглі.

Я глянула ў акно. Не відаць нікога. Адчыніла дзверы і зірнула на двор — і там пуста.

— Пайшлі,— шапнула я дзяўчынкам.

Выйшлі з хаты на двор, а адтуль на вуліцу. За вёскай зусім блізка пачынаўся лес. Мы падаліся ў той бок. У канцы вёскі стаялі патрулі. Абышлі іх агародамі і пабеглі прама ў лес. Зашыліся ў гушчар і прасядзелі там ноч і дзень.

Толькі ўранні асмеліліся выткнуцца з лесу. Было ціха, і мы па шырокай дарозе пусціліся наперад. З перадышкамі прабеглі кіламетраў шэсць. Паказалася вёска. Немцаў у ёй не было. Пакуль мы лазілі па лясах і балотах, вопратка ў нас паабрывалася, пратаптаўся абутак. Ногі былі нацёртыя, апухлыя і моцна балелі. Дужа ныла ў жываце. Мы зайшлі ў першую хату і папрасілі есці. У гэтай хаце жыла надта добрая бабуля.

— Хто вы, дзеткі? — спытала яна ў нас.

— Мы ўцяклі з вёскі, там немцы...

— А дзе ж вашы мамкі?

— Не ведаем...

Хто мы і адкуль — не прызнаваліся нават гэтай добрай бабулі.

Бабуля накарміла нас бульбай з квасам, дала памыць ногі. Потым прынесла ахапак сена, разаслала на падлозе і паклала нас спаць. Мы вельмі стаміліся і ў мяккім сене хутка заснулі.

Назаўтра яна зноў накарміла нас. Мы спыталі, дзе тут знайсці вёску з партызанамі.

— Ідзіце, дзеткі, прама, там спытаеце.— I яна паказала, у які бок ісці. Мы шчыра падзякавалі добрай бабулі, развіталіся і рушылі далей.

Цётка Вера была з пасёлка Лучны Мост Сялібскага сельсавета Бярэзінскага раёна. Мы рашылі прабірацца ў той бок. Навакольныя сяляне ведалі гэты пасёлак. У кожнай вёсцы мы пыталі:

— Як прайсці ў Лучны Мост?

I нам расказвалі і паказвалі дарогу.

Так мы прайшлі дванаццаць сёл, пакуль не трапілі ў вёску Барсучына, якая была недалёка ад гэтага пасёлка. Спыніліся ў хаце селяніна Кардымона. Тут мы ўжо не баяліся — немцаў і блізка не было. Расказалі селяніну, хто мы такія. Ён схадзіў на пасёлак і наказаў Алесю Барысевічу, бацьку цёткі Веры. Тыя забралі нас да сябе. Але заставацца ў іх нам нельга было. Сюды часцяком наязджалі паліцаі. Мы папрасілі Барысевіча, каб ён, убачыўшы партызан з брыгады Ціхамірава, сказаў пра нас.

Праз два дні прыехалі два партызаны: Жора і дзядзька Віця. Мы ўзрадаваліся, убачыўшы сваіх байцоў. Распыталі, дзе цяпер наш атрад.

— Пайшоў і ўжо далёка,— сказаў дзядзька Віктар.— Каб вы прыйшлі дні на два раней, мы б адвезлі вас туды.

Я спытала, дзе мая мама і сястра Аня. Ці жывыя яны?

— Жывыя,— адказаў ён.— I знаходзяцца ў атрадзе.

Дзядзька Віктар і Жора адвезлі нас у партызанскую вёску Міраслаўка. Там нас размеркавалі па розных кватэрах.

Я трапіла ў сям'ю Паўла Рыгоравіча Запруцкага. Я хутка прывыкла да іх, яны да мяне.

Добра пазнаёміўшыся з гаспадыняй, цёткай Анютай, расказала ёй, што я — яўрэйка, што мая мама і старэйшая сястра ў партызанах, а бацька ў Чырвонай Арміі. Але я папрасіла яе, каб яна аб гэтым нікому не гаварыла. I яна не сказала нават свайму мужу.

У Паўла Рыгоравіча было чацвёра дзяцей, усю іх гаспадарку разрабавалі паліцаі. Гаспадары харчаваліся адной бульбай. Але гэта былі надта добрыя людзі. Яны адносіліся да мяне, як да роднай. Я пражыла ў іх год і два месяцы. За гэты час на вёску часта рабілі налёты паліцаі і немцы. Гаспадары завозілі мяне на які-небудзь хутар або ў лес. Павел Рыгоравіч і цётка Анюта чула адносіліся да мяне. Аднойчы я сказала, што хачу навучыцца прасці, і дзядзька Павел зрабіў мне маленькую прасніцу.

У чэрвені 1944 года прыйшлі нашы. З брыгады прыслалі партызана, які забраў мяне і адвёз у атрад. Тут я сустрэлася з мамкай. Ад радасці маці не вытрымала і заплакала. Потым яна спытала, як мы бадзяліся па лесе, як жылі. Я падрабязна ўсё расказала.

Пасля расфарміравання брыгады я з мамай прыехала ў Мінск. Хутка вярнулася сястра. Я пайшла вучыцца ў 2-ую сярэднюю жаночую школу. Вучуся на пяцёркі.

Дзе цяпер Тоня і Святлана — не ведаю.

ІНА КРАСНАПЁРКА (1934 г.)

вул. Гандлёвая, 26.