Колас расказвае пра сябе

На усходзе слуп агністы

Ўстаў ад неба да зямлі,

I паліўся бляск празрысты,

Свет жаданы, свет прачысты,

Цені чорныя сышлі.

Хвала светламу дню, хвала!

Шлі дарогамі без долі

Людзі, пасынкі зямлі,

Дзеці здзеку і патолі,

Што знявагай і злой воляй

Цяжка скрыўджаны былі.

Радуйцеся, ўсе пакрыўджаныя!

Неўспагаднасць, насміханне!..

Спавівалі часта вы

Смуткам шэрага змяркання

Дух шукання, дух жывы.

I апойвалі атрутай

Сэрцы згнаннікаў святых,

Пацяшаліся пакутай,

Нешчаслівай доляй іх.

А за тых, з чыйго вы сэрца,

З чыіх вуснаў вы ішлі, —

У пагардзе, ў паняверцы,

Цяжкі крыж яны няслі,

I дарогі пракладалі

Праз гушчары у глушы,

Зерне праўды засявалі,

I ўсе сілы аддавалі,

Сокі сэрца і душы.

Беглі дні, ішлі нядзелі, —

Не змянялася карчма:

Так жа сцены тут глядзелі,

Дзверы гэтак жа рыпелі, —

Ім упынку ўсё няма.

I таксама, па заказу,

Граў Сымон па вечарох,

Дзе дух творчасці ні разу

Крыл сваіх разняць не мог.

I на волю хлопчык рваўся,

Толькі б зіму перабыць,

I памалу ён збіраўся

Долі новае ужыць.

Справіў вопратку на лета,

Грош такі-сякі урваў

I прастору, волі, свету

Зноў з надзеямі чакаў.

Меў тады адзін прыпынак

Для душы свае Сымон,

Гэта светлых мар будынак,

Дзе лунаў у думках ён.

I дзе толькі ні насілі

Мары-думачкі яго!

І аб чым ні гаманілі

Ні расказвалі чаго!

Раз карчма была паўнютка

I старых і маладых,

Вышаў хлопчык і ціхутка

Кінуў вочкамі на ўсіх;

На хвіліну завагаўся,

Потым скрыпку ўзяў і смык,

Усім сэрцам ім аддаўся, 

I паліўся ціха зык.

Скрыпка штораз галаснее,

Прыямней звініць струна,

Скрыпка плача, скрыпка млее,

Выгаварвае яна:

«Творчы дух лунаў у высі;

Светы дзіўныя прад ім

Ў багнах тайнасці нясліся,

Песні светлыя ліліся

У прасторы векавым.

I збіраліся ў чароды

Хмары ў цёмнай глыбіні,

I вадзілі карагоды,

Шчасця поўныя і згоды,

Зоры, ззяючы ў агні.

Выплыў месячык двухрогі —

Тонкі срэбраны сярпок —

У неаглядныя разлогі,

Асвятляючы дарогі,

Сумны бляск яго пацёк.

А ў нізіне з-пад туману

Шэрай шлямай[32], як ралля,

Цемрай цяжкаю заткана,

Бы навекі пакавана,

Спала родная зямля.

Калі ўсё наўкол бліскала,

Ззяла ў полымі агнёў,

Дык зямля адна маўчала,

Пых і гожасць парушала

Урачыстасці вякоў.

І бліскучымі крыламі

Ціха творчы дух махнуў

Ўсемагутнымі вуснамі,

Паслухмянымі вятрамі

На зямельку ён дыхнуў.

I сказаў вятрам ён гэтак:

„Жыватворчасці мой дух

Вы нясеце на планетах

У падножжа зорных светаў,

Што разлегліся наўкруг.

I няхай зямля пазнае

Радасць светлую нябёс,

I ў марах вада ўзыграе,

I абніме моц святая

Горы, лес і сіняпёс.

I скажэце тым стварэнням,

Хто быў скрыўджаны людзьмі

I хто творчага натхнення

Прагнуў сэрцам як збавення, —

Духа творчасці прымі!“

I між цьмы зямлі нядбалай,

Дзе пануюць ноч і сон,

Над зямлёю заняпалай

Песняй згоды, громкай хвалай

Пройдзе голас іх, як звон.

Ціха неба скаланулі

I павеялі вятры,

Змрок ніжэй на дол прыгнулі,

Лес, ваду, зямлю кранулі

Духа творчага дары.

I зрабілася тут дзіва:

Абудзіліся лясы,

Дрэвы радасна, шчасліва,

Воды ў згодзе гутарліва

Злілі ў песню галасы.

А на ўсходзе слуп агністы —

Ад нябёс да быстрых рэк,

I паліўся бляск празрысты, —

Свет жаданы стаў і чысты,

Цень чарноты знік навек.

Па шляхах ішлі без долі

Людзі, пасынкі зямлі,

Дзеці здзеку і патолі,

Што знявагай і злой воляй

Цяжка скрыўджаны былі.

I на іх вятры дыхнулі

Духам творчасці святым

I ім сілы разгарнулі,

Душу праўдай ахінулі,

Асвяцілі сэрца ім.

I пайшлі яны, як стрэлы,

Громам голас іх гучаў,

Ды адгук на кліч іх смелы

Быў няпоўны і няцэлы —

Іх свет гэты не пазнаў».

Граў Сымон, і за ігрою

Шыбы тоненька гулі,

Гэтак першы гром вясною

Адгукаецца зямлі.

I дрыжалі жалем зыкі

У жальбе рвучы струну,

Нібы скрыпка і музыка

Дзве душы злілі ў адну.

Меў Сымонка іншы выгляд:

У вачах агонь блішчаў,

У душу глядзеў навылет,

Быццам нешта ў ёй чытаў.

Часам хлопец забываўся,

Дзе ён? Што з ім? — не ўчуваў,

Бы ад цела аддзяляўся

I свет гэты пакідаў…

Ён раптоўна абудзіўся…

— Годзе! Годзе! — чуе крык.

Момант творчасці разбіўся,

Змоўкла скрыпка, выпаў смык.

— У карчме ты ці ў касцёле?

На хаўтурах ты ці дзе?

Як уляпаў, ліха долі,

I канца няма — вядзе! —

Перад ім дзяцюк здаровы,

Задзірака і скакун,

Грозна ўстаў, насупіў бровы,

Вочы ўставіў, як каршун.

— Кантар Шлёмаў — расспяваўся!

Ты «Лявоніху» зайграй.

Раз наняўся, дык прадаўся,

А свайго не выдумляй! —

Адусюль нясуцца кпіны,

Гразь насмешак, жартаў бруд,

А за што? Якія віны?

Правініўся чым ён тут?

Бедны, збэшчаны музыка

Выглядаў, нібыта труп.

Не сарвалася ні зыку

З пабялелых тонкіх губ.

— Будзеш граць ці не ты, гніда? —

Насядаў другі дзяцюк,

Тонкі, доўгі, мэрам дзіда.

— Дай у карк яму, Паўлюк! —

Ўскочыў хлопец, не стрымаўся, —

Крыўда моцна дапякла:

Свет наўкруг у змрок заслаўся,

Заскакаў, закалыхаўся,

Злосць пружынай узняла.

— Я не буду граць вам!.. Свінні!..

Чуеш ты, даўгель-цыбук?

Граць не буду, чуй, — от згінь я!

Будзе здзеку з мяне, мук!..

Хоць парэжце на кавалкі,

Я і вокам не міргну,

А не буду граць з-пад палкі,

Спіны я вам не сагну!..

От я ўвесь тут перад вамі,

Біце ж вы мяне! Ну што ж? —

Шум пайшоў між дзецюкамі:

— Бач які — ідзе на нож! —

Сам сябе Сымон не помніў

I не ўзважыў сваіх слоў,

Але гэтым сябе ўроўніў, —

Большым стаў у дзяцюкоў.

— Што, Паўлюк? — пачулісь жарты, —

Зарабіў, брат, «цыбука»?

Справядліва — таго й варты:

Што ж ты лаеш хлапчука? —

А Сымон, як палатняны,

Погляд кінуўшы згары,

Праз карчму ішоў, як п’яны,

Без крывінкі у твары́.