Пастка для рэха

12

Раніцай, калі іду ў прыбіральню, сустракаюся на калідоры з Лідай. Яна саступае ўбок і сарамліва хавае вочы. Яна нагадвае мне страусіху са схаванаю ў пясок галавой. Шукаю вачыма яе вочы. Дарэмна, вочы гэтай маладой “самкі” надзейна схаваны пад тоўстым пластом сыпучага пяску, і мая дапытліваць не вада, каб прасачыцца праз яго.

-- Вы ненавідзеце мяне? Лічыце мяне распуснай, прадажнай? Глупства, вядома… Выкіньце з галавы ўсё што бачылі . Так атрымалася…

Прымерваю абыякавасць:

-- Ну, што вы…

-- Юрый Іванавіч па сваёй прыродзе -- чалавек жорсткі. І мы, студэнты, ведаем яго круты нораў. Калі нешта не па ім -- сцеражыцеся. А мне вучыцца тры гады яшчэ... Залікі і ўсё астатняе… Самі разумееце… З ім палова курса пераспала.

Сумна ўсміхаецца. Пэўна, хлусіць сабе не так ужо і цяжка, галоўнае знайсці апраўданне гэтай сваёй хлусні.

Цяпер чырванець мая чарга. Чырванець і шкадаваць, што лёс звёў мяне з чалавекам, які гэтай ноччу выцэджваў сваю дутую інтэлегентнасць у маладую і незагартаваную жыццём дзяўчыну… З чалавекам, які жывёльнай жарсцю паганіў маю памяць…

— Дольчык, дзе ты бадзяўся ўчора? Не мог пагуляць са мною?

Валька выглядвае з паўрасчыненых дзвярэй.

— Валька, разумееш… — зацягваю я па звычцы.

— Што Валька?.. Што Валька?.. Эгаіст ты, Дольчык.

— Валька, я хачу пабыць з гэтым горадам сам-насам. Я чакаў з ім сустрэчы дваццаць пяць гадоў. Разумееш?..

Тлумачыць Вальцы, чаму я хачу пабыць з гэтым горадам сам-насам, неахвота. Моўчкі плятуся ў пакой. Юрый Іванавіч швэндаецца недзе таксама, і я яму за гэта вельмі ўдзячны. Выцягваю з сумкі скрынку з прахам маёй памяці і пачынаю чытаць…

«Прывітанне, мой любы Жэнік!

Дабралася я нармальна. Пасля адыходу цягніка папіла чаю і легла спаць. Праспала да трох гадзін ночы. Мне здавалася, што цягнік прыбывае ў Полацк а палове чацвёртай, так што прачнулася і спалохалася. Кінулася да правадніка, а ў яго зачынена. “Ну, — думаю, — паехала Лідка ў Віцебск!..” Аднак паглядзела расклад і супакоілася. Выйшла з цягніка і ўздыхнула з палёгкай. Праўда! Такое пачуццё, што снілася мне ўсё гэта. Нават і зараз: лабараторыя, праца, дзяўчаты, клопаты аб дыпломе — сапраўднасць, а Вільня — сон. І ўсё-такі я задаволеная, што паехала да цябе… Вярнулася ў інтэрнат на ранку, у пяць гадзін. Разбудзіла Ірку. Пагаварылі з ёю, і мне лягчэй стала. Яна мне свае навіны расказала, я ёй свае. І — спаць…

Нядаўна ў газеце прачытала, што зноў намячаецца паездка ў Вільню, дваццаць чацвёртага. Думаю: вось бы зноў махнуць!.. Толькі наўрад ці... Хоць і хочацца сустрэцца з табою. Ты вось гаворыш: пісала “словы берагу!”, а сама маўчыш… Што мне рабіць з сабою? Не магу я, Жэнік, сказаць табе ўсіх тых слоў, што берагу, а перанесці іх на паперу тым больш. Мне здаецца, мае ўчынкі гавораць самі за сябе. А словы я буду, напэўна, і надалей берагчы. Так што ты не крыўдуй. Я цябе кахаю без усялякіх слоў…

У нас зараз навальніца. Свежасць такая… Люблю я, Жэнік, навальніцу. Асабліва летнюю. Сенам пахне. Неба расколваецца на часткі…

Жэнік, як ты там маешся ў сваёй Катлоўцы? Пасля вандроўкі ў Вільню я хоць магу ўявіць цябе там. Уявіць, як ты вяртаешся з працы. З кім размаўляеш, што і каго бачыш кожны дзень. Вільня мне спадабалася, і я абавязкова пабуду ў ёй яшчэ раз. Жэнік, не выходзяць у мяне з галавы тыя бабулькі… Памятаеш, ля касцёла? Гэта нешта новае ў маім жыцці. Раней мне з такім не даводзілася сутыкацца. Калі шчыра, я нават і не ведаю (і ў той момант не ведала), як сябе паводзіць у такіх выпадках. Спачатку ў мяне ўзнікла жаданне не падыходзіць да іх, зрабіць выгляд, што не заўважаю, што іх лёс мяне ні кроплі не хвалюе. Але гэта ж немагчыма… Я вось пісала табе некалі: “рабіць людзям дабро”… А чым дапамагчы такім людзям? Колькі іх, такіх бяздомных бабулек, у свеце? І кожная з іх можа сесці ля касцёла. Жэнька, не магу я разабрацца ў гэтым. Ты, відаць, здзіўлены маімі развагамі, але нам не даводзілася раней гаварыць на такія тэмы. Вось мне і хочацца падзяліцца сваімі думкамі, даведацца, што думаеш аб гэтым ты. Мне здавалася, што ты ў той момант таксама адчуваў сябе няёмка. Але і я не ведала, як сябе паводзіць. А потым не адважылася распачаць з табой гаворку. І ўвогуле, шмат чаго яшчэ незразумелага паміж намі застаецца… Згодны? Вядома, пра ўсё ў лісце не напішаш, і я спадзяюся, што сустрэнуся з табою. Не буду пісаць, што берагу словы для сустрэчы, а то ты зноў пачнеш чытаць мой ліст між радкоў. Проста хочацца падзяліцца з табою сваімі надзеямі і сумненнямі. Жэнік, чаму так бывае: зараз здаецца мне, што шмат магла сказаць табе пры сустрэчы, а сустрэнемся — і зноў буду маўчаць. Чаму пры сустрэчах мы разважаем аб дробязях? Вядома, не заўсёды… Цяпер мне шкада таго часу, які мы з табою прамаўчалі…

Пакуль пісала, за акном утварылася сапраўднае мора. Цяпер да яго ніхто не падыдзе блізка. Яшчэ б толькі сабаку ля дзвярэй прывязаць, і можна спаць спакойна. Ніякіх кампаній шумных не будзе.

Днямі сказала сваім, што была ў цябе, у Вільні. Спачатку такая цішыня стаяла, а потым адобрылі… Толькі мама цяжка ўздыхае… І яшчэ, хачу табе паведаміць непрыемную навіну: вольнага дыплома мне не атрымаць. Так што чакае мяне Омск… Сапраўды, лёс нейкі, хоць і не хочацца ў яго верыць. Прывыкла я жыць рэчаіснасцю. Зараз вось збяру сваю адзежу і дахаты. Адпачну душою ад думак розных, ад горада. Паслухаю салаўёў — цяпер іх у нас хор цэлы. І чаромха цвіце… Праўда, я не люблю яе паху. І ўсё ж, як-ніяк — кветкі…

Вось і ўсё. Словы скончыліся. Даводзіцца развітвацца. Да спаткання, спадзяюся, хуткага. Цалую…

Я.

P.S. Прывітанне нашым агульным знаёмым. Часцей бывай у Вільні, можа, не будзеш так сумаваць… Хаця, разумею, туга па радзіме не залежыць ад гэтага…»

Паснедаўшы, выходжу незаўважна з інтэрната. Крочу па вуліцы Фрунзе, праз Чырвоны мост, да Дзвіны. Пачуццё расчаравання не пакідае мяне ні на хвіліну. Гэта зусім ужо іншы горад. І, напэўна, той, хто там, на нябёсах, распрацоўваў маршруты гэтай маёй вандроўкі, не ўлічыў самага галоўнага: зусім іншы цяпер і я…

Доўга блукаю па горадзе, потым спускаюся да Дзвіны. Людна. Час набліжаецца да поўдня. Шырокая брукаваная сцяжынка вядзе мяне ў маё далёкае, прывіднае мінулае. Ад рэчкі цягне сырасцю і балотнай цвіллю. Восень угадваецца ў кожным шамаценні, у кожным таемным руху, у кожным дыханні. Напэўна, гэта і ёсць дыханне восені: цяжкае, перарывістае, нібыта ў безнадзейна хворага. Людзі хутаюцца ў шыракаполыя паліто, аднак разбрысціся па сваіх уладкаваных цёплых «норах» не спяшаюцца. Назіраю за імі, і мне здаецца, што занятыя яны, як і я, пошукамі нечага незваротна страчанага, таго, чаго не знайсці нам ніколі ўжо. Людзі нагадваюць мне грыбнікоў, якія заблудзілі ў лясных гушчарах і не ведаюць, як выбрацца з іх…

Я сядаю на драўляную лаўку і пачынаю бязмэтна ўзірацца ў шэры, замглёны далягляд. Што я збіраюся там згледзець? Не ведаю… Напэўна, мінакам, тым, хто сноўдае ля ракі ў пошуках учарашняга дня, я нагадваю акцёра з Тэатра Абсурду. Сам я так не лічу. Мая роля ў гэтым спектаклі яшчэ толькі ствараецца Вялікім Рэжысёрам…

Непадалёк, па брукаванай дарожцы, што вядзе ў маё мінулае, крочыць мужчына. Яго павольныя цяжкія крокі адгукаюцца ў маёй свядомасці працяглым рэхам. Я падазрона гляджу на гэтага пакалечанага жыццём чалавека. «Ты ідзеш па маёй сцяжынцы!» — хочацца мне папярэдзіць бяздомнага. Старац палахліва пазірае на мяне і маўчыць. Я заплюшчваю вочы. І адчуваю, як мяне абліваюць чужой старасцю, з ног да галавы. «Напэўна, гэты бяздомны не зусім звычайны, — думаю я, вывучаючы напаўзаплюшчанымі вачыма юродзівага. — Напэўна, ён выконвае нейкую пачэсную місію, не зусім зразумелую зямным істотам. Напэўна, ён пасланы да нас некім Звыш, каб папярэдзіць пра хуткі і непазбежны надыход Зімы. Яго зрэнкі адлюстроўваюць мноства ценяў — згорбленых, безабаронных… Сотні, тысячы, тысячы тысяч людзей, захутаных у шыракаполыя драпавыя паліто. Ад убачанага мною авалодвае страх. Праз хвіліну, калі мроі знікаюць, юродзівы далёка ўжо ад мяне. Не прамінаючы на сваім шляху ніводнай сметніцы, ён павольна набліжаецца да жанчыны, якая корміць батонам дзікіх качак. Я бачу, якімі вачамі глядзіць на яе жабрак. Гэта погляд галоднай жывёліны. Толькі жанчына пра гэта не здагадваецца. У яе зусім іншы занятак: адскубваць ад батона кавалкі мякішу і кідаць іх птушкам.

— Мама! Мама! — узбуджана надрываецца шасцігадовы хлапчук, тузае жанчыну за спадніцу: — Кідай туды… Вунь ту-у-у-ды-ы… Мы яшчэ тых не кармілі…

Я ўстаю з лаўкі і іду за юродзівым следам. Ён азіраецца. Цені людзей у яго безжыццёвых зрэнках некуды зніклі, замест іх там адчай і смутак… А яшчэ голад…

Я аклікаю старога. Напэўна, у маім сэрцы зараз, як шмат гадоў таму ў Лідзіным (там, ля касцёла ў Вільні), спрачаюцца два супярэчлівыя пачуцці: прайсці раўнадушна ці паспрабаваць дапамагчы хоць неяк гэтаму чалавеку? Як выяўляецца, сумленне патрабуе дакладнасці і шчырасці.

Стары спыняецца і разгублена пазірае на мяне. Ад яго вее нейкай невылечнай хваробай. На твары з’яўляецца скупая ўсмешка.

— Добры дзень! — вітаюся я, хаваючы вочы.

«Чым дапамагчы табе? Парадай? Добрым словам? Гэта ж смешна… Мела рацыю Лідка, сцвярджаючы, што такіх бяздомных, як гэты старац, тысячы і ўсім не дапаможаш. Гэтым павінна займацца дзяржава…»

Стары на маё прывітанне абыякава ківае галавой і падыходзіць бліжэй. Цяпер я шкадую, што паклікаў яго. Ад старога вее смуродам нямытага цела і вантробным тленам. Такое ўражанне, што ў суседніх дамах прарвала сантэхнічную трубу і смурод ад яе змяшаўся з паветрам. Зялёныя мухі клубкуюцца на ўдыхах і выдыхах. І мне нічога не застаецца, як таксама ўдыхаць на поўныя грудзі гэтую задушлівую атруту нямытага чалавечага цела.

— Вам кепска? — выціскаю я праз сілу і папярхаюся ўласнымі словамі, кашляю.

— Дэпрэсія заела, — сумна кажа стары. Наколькі жудасная ў гэтага чалавека дэпрэсія, можна прачытаць у яго безжыццёвых напаўсляпых зрэнках. Я зазіраю ў гэтую разгорнутую кніжку чужога Жыцця — там слёзы… Мора, акіян людскіх слёз. А яшчэ соль… Тоны солі. Залежы солі ў акіяне людскіх слёз…

— Нелады, браце, у мяне з самім сабою… Душа баліць, — скардзіцца стары. — Дзе толькі не быў я: і ў доме састарэлых, і нават у самога д’ябла пад хвастом. Няма паратунку...

— Дарма вы не засталіся ў доме састарэлых, — разважаю я. — Там вас хоць кармілі б бясплатна…

— Кінь плявузгаць… Каму я трэба там? Да сястры вось прыехаў... Кажуць, у горадзе гэтым манах нейкі аб’явіўся. Дапамагае такім, як я. Можа, яна мяне да яго завядзе!

На гэтым мае добрыя намеры канчаюцца. Развітваюся і накіроўваюся да помніка Скарыны. Насустрач мне спяшаецца мужчына ў доўгім чорным паліто. Мужчына праходзіць побач і спыняецца ў нерашучасці. Я таксама спыняюся.

— Дольчык, ты?

— Слава! Буднік! — кідаюся я да мужчыны. Чалавек у чорным доўгім паліто лісліва шчурыцца. — Каго не чакаў сустрэць у гэтым горадзе, дык гэта цябе…

— Доля!!! Ну, ты даеш…

Далонь у Будніка вільготная і слізкая, нібыта тое дрэўка ад рыдлёўкі, якою зараз непадалёку ад помніка дворнік перакопвае кветнік. Лязо манатонна соўгае пясок, і аднастайны шоргат палавініць цішыню панурага наваколля. Мне здаецца, што недзе, на дне Сусвету, нязграбны майстра вострыць свае кухонныя нажы.

— Жжы-ых, жжы-ых, жжы-ых…— мільгаціць у паветры адпаліраванае лязо.

— Жжы-ых, жжы-ых, жжы-ых… — адгукаецца рэхам панурае наваколле.

Моўчкі пераглядваемся. Мой позірк затрымліваецца на глыбокім рубцы, ружовым, праз увесь твар. Буднік старанна затуляе яго далонню і крывіцца.

— Верталёт зачапіў лопасцямі? — недарэчна жартую я, каб зняць узніклую паміж намі напружанасць.

— Узнагарода за сумленнасць, — адказвае Буднік, маўчыць хвілінку і цікавіцца: — Што, Дольчык, вырашыў пабадзяцца па сцежках свайго мінулага?

— Цягне… — прызнаюся я. — На экскурсіі ў Полацку. А ты?

— Справы, — суха адказвае Буднік. — Дарэчы, спыніўся я ў Лупоніка. Памятаеш такога?

— Як жа не памятаць. Вядома, памятаю. Хіба ён у Полацку застаўся працаваць?

— Спытаеш сам пра гэта. Скажу толькі адно: быў ён чунем, ім і памрэ...

Размова не атрымліваецца.

— Ты дзе працуеш?.. — спрабую я знайсці нейкую агульную тэму для размовы.

— Нідзе, — абрывае мяне на паўслове Буднік. — Няўдачнік я.

Зноў завісае працяглае маўчанне. Кветнік ля помніка нарэшце даводзяць да ладу. І недзе на дне Сусвету нязграбны майстра перастае вастрыць свае кухонныя нажы. Дворнік выцірае змакрэлы твар насоўкай і ўбівае рыдлёўку ў дзірван. Усталёўваецца цішыня. Пасля нядаўняга скрыгату жалеза аб пясок цішыня гэтая падаецца мне яшчэ больш жудаснай і нязноснай. Каб не ўслухоўвацца ў яе тужлівую няўцямнасць, парушаю маўчанне:

— Што так? Наколькі ведаю, ты працаваў дырэктарам лясгаса.

— Пазбавілі мяне дырэктарскай пасады. Не да двара новым гаспадарам.

— А я ў тэхнікуме нашым быў сёння, — спяшаюся я памяняць тэму. — З выкладчыкаў нікога знаёмага… Хто памёр, хто на пенсіі… Шкада…

— І жонка мая памерла. Рак з’еў нябогу, — устаўляе Буднік.

— З лёсам, Слава, не падужаешся. Напэўна, жыццё нас для таго і выпрабоўвае, каб не зазнаваліся. Напэўна, некаму тое патрэбна… Свет развіваецца па сваіх законах, выпрацаваных Прыродаю, а не па тых, што мы сабе напрыдумвалі, — расплывіста тлумачу я Будніку.

— Хто такі гэты твой нехта? — злуецца ён. — Чаму ён прыдзірлівы да адных і памяркоўны да другіх?

Я недаўменна паціскаю плячыма:

— Кожны з нас, браток, свой крыж нясе.

— Свой? — здзіўляецца Буднік.

Я спрабую напоўніць свае думкі сэнсам. Толькі Буднік мяне не слухае.

— Свой, гаворыш? — злосна перапытвае ён. — Калісьці ў нашай вёсцы таксама крыж стаяў, насупраць нашай сядзібы, на скрыжаванні дзвюх дарог... Павер’е такое існуе: быццам бы крыж гэты аберагаў вёску ад няшчасцяў розных. Дык вось гэты крыж зламалі камунякі. Спачатку паспрабавалі яго выкапаць — ноччу, каб ніхто не бачыў. А калі з задумы той нічога не атрымалася, раструшчылі гусенічным трактарам. Зломак так і застаўся тырчэць дагэтуль, як напамін аб людскім вандалізме. Можа, гэта і ёсць мой крыж? — гарачыцца Буднік. — Можа, гэта яго я нясу праз усё сваё жыццё?

— Можа, — збянтэжана пазіраю я на яго.

— Дольчык, яны купілі Бога. Яны здольныя на ўсё… Разумееш? Яны нават з д’яблам стануць супрацоўнічаць, абы толькі цукеркамі можна было ласавацца... Улада — гэта грошы. А грошы ніхто аддаваць не хоча. Большасць з тых, хто ламаў гэты крыж, і цяпер пры ўладзе… Але няхай не чакаюць. Я ім не…

Я слухаю гэтага дзіўнага чалавека і маўчу. Мяне ахоплівае смутак. Я нават пачынаю верыць, што жыццё і сапраўды — сістэма мройных, фантастычных спакус. Што ў гэтай сістэме кожны з нас сам па сабе. Што ніякага лёсу не існуе, насамрэч. Што людзі выдумалі яго, каб апраўдаць свае, не заўсёды разумныя, учынкі. Што ўзвальваючы на сябе кожным ранкам гэты цяжэзны мяшок з каменнем, імя якому — сумленне, яны спасцігаюць толькі адну мэту — скінуць яго ўвечары. Бо абыякавасць яшчэ не пакорлівасць. Бо зло затаілася побач. Бо людская зайздрасць — малодшая сястра сквапнасці — усё яшчэ здольная разбурыць любую ілюзію Дасканаласці. Бо фанабэрыстасць мяжуецца з наіўнасцю, а наіўнасць з глупствам. Бо сярод гэтай усеагульнай уседазволенасці апраўдванне злачынства — звыклая справа. Бо тыя ж забойствы менш за ўсё чыняцца з тым, каб караць, а каб пасяліць у нашых душах страх.

«Калі верыць гэтаму чалавеку, то нам і сапраўды няма чаго рабіць у гэтым свеце, — думаю я. — Выходзіць, мы ўсё роўна не жывём, а “перажываем”… Бо колькі сябе памятаем, столькі нас і просяць: пацярпіце, гэты час трэба перажыць… Вось мы і церпім, вось мы і “перажываем”: і час, і нягоды, і існуючую ўладу, і сваіх ворагаў, а ўрэшце рэшт і ўсё сваё жыццё…»

Мы праціскаемся праз вузкі лаз у агароджы і апынаемся на шырокай бязлюднай вуліцы. Буднік мітусліва аглядаецца, я таксама. Калі б нехта ў гэты момант за намі сачыў, то яму, несумненна, падалося б, што выбраліся гэтыя двое з непралазнага ляснога гушчару і цяпер вырашаюць, куды ім падацца далей. Вуліца незаўважна выходзіць на шыкоўную аўтастаянку, за якой віднеецца пакручасты бераг рэчкі. Яшчэ далей Сафійскі сабор — Дом Божай мудрасці. Шамацяць лістотаю дрэвы. І чорныя птушкі ўздымаюцца ў паветра. Буднік моўчкі зашпільвае паліто. Шнар на яго твары глыбокі і крывавы. І яго ён ужо не саромеецца…

— Расчараваўся я, Доля, у жыцці. І ты, бачу, не ў ладах з ім. Скажы, што не ў ладах? — пазірае ён на мяне скоса. Божа, колькі спадзявання ў гэтым ледзяным і пранізлівым позірку!..

Я разгублена паціскаю плячыма.

— Ёсць трошкі…

— Жыццё, Дольчык, — гэта кашмар. Толькі ўсё некалі скончыцца. Усё… Словы і тыя сатруцца. Смерць — адзіная зямная рэальнасць… І ніхто не пазбегне яе. Разумееш, ніхто…

Я не слухаю гэтага чалавека. У галаву прыходзяць зусім іншыя словы — тыя, што я пачуў ад Ліды ў першыя хвіліны нашага з ёю знаёмства: «Ведаеце, чаму людзі баяцца смерці? Таму што яны не разумеюць, што такое Вечнасць…»

— Ты дапаможаш мне, Дольчык…

— Што ты сказаў?

— Я сказаў, што ты дапаможаш мне… У адной вельмі важнай і патрэбнай для чалавецтва справе…