Пастка для рэха

4

Прыгажосць існуе нават у думках. І разуменне яе ў кожнага сваё. Ва ўсякім выпадку, так некалі сцвярджала Ліда. Аднак, калі я спрабую ўяўляць свой горад з вышыні птушынага палёту, то задумваюся чамусьці не пра тое, што тут налеплена, а пра тых, хто наляпіў усё гэта. «Самае прыгожае ў прыродзе — гэта адсутнасць чалавека». Гэта не я. Гэта разумнік Бліс Карман. Жорсткая, але справядлівая думка.

Я не скептык, таму і мне хочацца верыць, што ў свеце валадарыць Хаос. Што межы паміж абсурдам і прыгажосцю размытыя да непазнавальнасці. І чалавека ад неабдуманых учынкаў утрымлівае страх быць пакараным, а не разуменне нейкіх эстэтычных ці біблейскіх пастулатаў. Гэта я да таго, што ў тыя далёкія юнацкія гады маімі пачуццямі кіравала не скупая мужчынская разважлівасць, а разбуральная сіла эмоцый. Тады я не здагадваўся нават, што за здзейсненае давядзецца рана ці позна несці адказнасць. Не важна, за што: за здраду ці за нерашучасць. Нерашучасць і ёсць першы крок да здрады. Менавіта з-за маёй нерашучасці пайшло наперакос усё маё жыццё. Бо можна падмануць усіх, але не сябе самога. Не хацеў бы, каб мая вандроўка ў далёкае і прывіднае юнацтва была ўспрынята чытачом як абсурднае жаданне знайсці апраўданне сваім колішнім учынкам, спробай засумнявацца ў сабе. Так, злачынцы заўсёды вяртаюцца на месца свайго злачынства. Але як бы хто ні палічыў, адмовіцца ад гэтай вандроўкі я не магу ўжо. Не магу, бо даўно ўпотай ад сябе самога сумую аб тым, што мне толькі належыць перажыць яшчэ. Сумую і спадзяюся на літасць лёсу, хоць і выдатна разумею, што сіл на гэта ў мяне не засталося ўжо…

Я люблю свой горад не настолькі моцна, каб ён мог палюбіць і мяне. Перакананы, ён не заўважыць майго раптоўнага знікнення. Ён спіць. А калі прачнецца, яму будзе не да мяне. Я сыходжу не развітаўшыся, як гэта робяць людзі пакрыўджаныя. Я пакрыўджаны на сябе. Пакрыўджаны за тое, што недастаткова люблю свой горад. Пакрыўджаны на сваю сённяшнюю скупую мужчынскую разважлівасць, бо разумею, што аднойчы мне давядзецца сюды вярнуцца, і невядома яшчэ, як мяне тут сустрэнуць.

Горад пакуль што не прачнуўся. Я крочу ціхай бязлюднай вуліцай, і тыя выпадковыя прахожыя, якія трапляюцца мне на шляху, падазрона азіраюцца. Напэўна, яны здагадваюцца, што спяшаюся я насустрач свайму далёкаму і прывіднаму мінуламу, а не насустрач сваёй будучыні, як гэта робяць яны. Не важна, што здагадваюцца, стрэлкі на маім кішэнным гадзінніку адлічваюць час у адваротным кірунку, і спыніць іх немагчыма ўжо... Нікому…

Надвор’е адпавядае настрою. Бясколернае неба нагадвае прэс агромністай сокавыціскалкі. Здаецца, шэрае радно аблокаў за суткі знасілася, і цяпер праз яго, нібыта праз дзіравае сіта, на зямлю сочыцца цягучая бясколерная вадкасць. «Прэс» незаўважна сціскаецца, і дробныя кроплі дажджу бяссільна драпаюць панурае, адрэстаўрыраванае непагаддзю да непазнавальнасці наваколле. Узіраюся ў гэтую безаблічную, тужлівую неабсяжнасць больш пільна, і мне пачынае здавацца, што сцяна звілістых ліній якраз-такі зараз і ўтрымлівае гэты цяжэзны «прэс», бо не было б яе, і пад тым нябачным цяжарам было б пахавана ўсё жывое. Пахавана навечна…

Горад задыхаецца ад нястачы паветра. Водар Вечнасці падмяняецца пахамі прэлага лісця і застаялым каналізацыйным смуродам. Мне здаецца, што гэта старое жыццё паспешліва выціскаецца новым. Відаць, хтосьці спрабуе такім чынам адцягнуць увагу людзей ад нечага галоўнага, неспазнанага яшчэ, вымушае на некаторы час забыцца і на пакуты, і на дробныя нязручнасці, і на смерць увогуле. Аднак для мяне гэтае жыццё цячэ цяпер у адваротным кірунку. Пачуццё тупой апатыі цесна пераплятаецца з разуменнем бессэнсоўнасці ўсяго таго, што адбываецца. У Свеце ўтварылася бездань, з якой выбрацца нельга ўжо. І ўсё, што мне застаецца цяпер, — гэта пакорліва чакаць і жыць успамінамі…

Ля аўтавакзала бязлюдна. На стаянцы насупраць — таксама. Хвалююся і мітусліва азіраюся. Горад спіць. Стрэлкі на гадзінніку над уваходам у будынак аўтавакзала застылі на лічбе дванаццаць, і невядома, поўнач зараз ці поўдзень. Двухпавярховая «гаргара» недаверліва зіркае паўсляпымі мурзатымі вокнамі…

Гэтую жанчыну я заўважаю зусім выпадкова. Цень ад будынка, пад карнізам якога яна хаваецца ад дажджу, надзейна засланяе яе ад чужых вачэй.

— Даруйце, вы часам не бачылі аўтобуса са студэнтамі? — кідаюся я да яе, абрадаваны. — Дамаўляліся, што будуць чакаць мяне на стаянцы. Прыйшоў, а іх няма, — скарджуся я.

Жанчына абыякава пазірае на мяне. Гэтая яе абыякавасць пачынае злаваць.

— Разумееце, «NEAPLAN» са студэнтамі… — настырна тлумачу я ёй.

— Што ты раскрычаўся: «NEAPLAN», «NEAPLAN»? Ту-ту твой «NEAPLAN»… Дзесяць хвілін назад, — прарывае жанчыну. — Спаць трэба меней.

— Хто крычыць?.. — злуюся я і плятуся да аўтобуснага прыпынку. Гарадскія аўтобусы, напэўна, яшчэ не ходзяць, і на што я разлічваю, цяжка сказаць.

— Мужчына! — спыняе мяне незнаёмая. — Сумку мне пакінулі?

— Ой!.. Даруйце!

— Бывае, — ужо прыхільна кідае жанчына.

— Бывае, — пакорліва згаджаюся я.

У паветры завісае цішыня. Такое ўражанне, што ніякай іншай мовай, акрамя мовы маўчання, гэтая жанчына не валодае.

— Трэба ж так спазніцца, — выціскаю я праз сілу.

— Мі-тус-ня… Нібыта з ланцуга ўсе сарваліся… Жывём і не ведаем, што нас чакае праз нейкую хвіліну… Каму трэба гэтая спешка?..

Акцэнт выдае яе. Сто супраць аднаго, што яна — грамадзянка суседняй дзяржавы.

— Даўно ў нашым горадзе? — цікаўлюся я наўмысна, каб спраўдзіцца ў сваіх здагадках.

— Шэсць гадоў, — паныла адказвае тая і тлумачыць: — Муж мой адсюль, двое дзяцей у нас… На радзіму цягну. Не хоча... А там выбары праз тыдзень, мяжу могуць з вамі закрыць…

— Чым жа вам кепска ў нас?

— У нас, у вас… — злуецца жанчына. — У кожнага свая радзіма, свой дом...

Яна недаверліва глядзіць на мяне. Бясколерныя вочы напоўнены смуткам… І трывогай… Мне робіцца шкада гэтай жанчыны. Чаму, не ведаю, але жаданне зразумець стомлены жаночы пагляд, сховішча чужога смутку і жалю, мацнее. Пранікаю і адразу ж адчуваю ў ім сваю нікчэмнасць. «Жэнік, ты — злодзей! — шэпча мне мой унутраны голас. — Злодзей чужых думак…» Ад гэтай высновы, ад няўдалай спробы ўварвацца ў чужое жыццё робіцца няёмка. Вочы жанчыны крыўдзяць мяне наўмысна. «У Свеце існуе ўсеагульная сувязь з’яў і ўчынкаў, — перакананы я, — і калі не збочваць з абранага шляху, расшыраюцца не толькі жыццёвыя прасторы, але і далягляды. Бо ўсе мы, хочам таго ці не, — злодзеі. Мы карыстаемся назапашаным вопытам, як сваім. І гэтая схільнасць дадзена нам Звыш, каб выжыць…»

Маўчанне зацягваецца. Аднак і яно некалі павінна парушыцца.

— Так, цяпер гэта зусім розныя краіны, — сумна ўздыхаю я. — Ці маглі мы здагадвацца, што прыйдзе час, і мы будзем сядзець на розных лаўках?

— Вы сядзіце на лаўках з наўбіванымі цвікамі, — рэзка спыняе мяне жанчына. — Сядзіце і маўчыце. Лічыце, што так і трэба. У вас ёсць усё: сіла, воля… У вас няма толькі аднаго — сілы волі. А людзей яднае не воля, а імкненне да волі. Гэтае пачуццё збліжае ўсіх: белых, чорных, каляровых, багатых, бедных... Бо ў кожным з нас жыве мара жыць у пазалочанай клетцы.

Я маўчу.

— Але каб у ёй жыць, у ёй трэба нарадзіцца.

— Вы таксама жывяце ў пазалочанай клетцы?

— Хацелася б верыць, што не... Хаця…

— Дасціпна… Але ці ведаеце вы, што воля без некаторых духоўных абмежаванняў небяспечная? — цікаўлюся я не без іроніі. — Расчыненыя вокны не заўсёды напаўняюць пакой свежым паветрам. Часцей, наадварот, гэта не свежае паветра, а скразнякі. А гэта хвароба для многіх з нас. Скразнякоў не баяцца толькі загартаваныя людзі.

— Во-во…

Разумею яе зневажальнае «во-во…» і злуюся:

— Дайце нам час, і мы знойдзем сябе. Не шляхам рэвалюцый, яны абуджаюць не самыя лепшыя інстынкты, яны робяцца невялікай колькасцю людзей, а ад вынікаў пакутуе народ.

— Вось у гэтым і ёсць вашая жлобская сутнасць, — злуецца жанчына. — Вы прывыклі чакаць. Вы вырылі нару… у саміх сабе і схаваліся ў ёй. Але народ не ануча ля печы, аб якую, каму ўздумаецца, выціраюць боты. Народ — гэта мы з вамі. І так званыя гаспадары, якія лічаць, што ўхапілі Бога за бараду, недаўгавечныя… І аднойчы яны таксама зразумеюць гэта…

— Дольчык, дзе ты швэндаешся?

Развітацца з жанчынаю не паспяваю. Валька вынырвае аднекуль з цемры, хапае мяне за руку і валачэ праз стаянку на супрацьлеглы бок вуліцы.

— Куды ты мяне цягнеш? Дзе аўтобус? — дапытваюся я.

— З працы адпусцілі? — замест адказу цікавіцца яна.

— Н-не…

— Не адпусцілі? — здзіўляецца Валька. — Ну, ты, Дольчык, даеш. Хочаш, каб вытурылі?

— Дзе аўтобус? Дзе астатнія? — злуюся я.

— Не турбуйся, аўтобус паехаў па Юрыя Іванавіча. Мы чакалі цябе, чакалі… Карацей кажучы, я верыла, што ты прыйдзеш... Таму і засталася цябе тут чакаць…

«І правільна зрабіла, што засталася», — хачу падзякаваць жанчыне.

— Юрый Іванавіч — наш гісторык, — працягвае тлумачыць Валька. — Гэта яго ініцыятыва ехаць у Полацк. А яшчэ мы наведаем Мір і Нясвіж… Табе даводзілася бываць у Нясвіжы?

Я напускаю на твар заклапочаны выгляд і не слухаю яе. Я жыву сваімі думкамі. І гэтая жанчына нават не здагадваецца. Ёй ніколі не зразумець, як гэта можна жыць сваімі думкамі…

«Прывітанне, Жэнік!

Дзякуй табе за ліст. Жыву, як і жыла. Толькі вечарамі гляджу не на цябе, а на твой здымак. Мне вельмі цябе не хапае, праўда. Я нават выказаць гэтага не магу. Скажу толькі, што хочацца бачыць цябе, быць з табою побач. Зараз ноч. Ірына спіць, а я сяджу і думаю. Нават не верыцца, што ты не ў гэтым інтэрнаце. Вакол быццам бы ўсё па-ранейшаму, і мне часта здаецца, што калі выйду з пакоя, то ўбачу некага з вас. І не мне адной так здаецца. Мы ўсе першыя дні хадзілі панурыя. Каця з Ларысай так і з’ехалі сумнымі. Цяпер мы з Ірынкаю ўдзвюх жывём. Экзамен па эканоміцы здала на “выдатна”. Уяўляеш, зусім не рыхтавалася. Нават пытанняў у руках не трымала. І вось зноў прайшла “халява”. Самой нават смешна. Гэта быў апошні мой экзамен. З панядзелка пачынаецца практыка. Сёння дырэктар чытаў нам уступную лекцыю. Наплёў “бочку арыштантаў”: што мы гультаі, што будзе правяраць нас, што сорамна нам павінна быць за свае ўчынкі. Слухалі мы яго, а самі думалі: хучэй бы гэтая практыка пачалася, хоць адпачылі б. Як сам бачыш, ніякай свядомасці ў нас няма і быць не можа. Вось скончым тэхнікум, тады паглядзім, можа, і ўзарвём з разуменнем справы некалькі ўстановак… Жартую…

На вуліцы зімна, нават у валейбол не гуляем. Сяджу ў пакоі. Чытаю Юрыя Рытхэу. Ён піша пра чукчаў, пра перыяд станаўлення савецкай улады на Поўначы. Мне падабаюцца такія кніжкі. Гэта нешта накшталт “Узнятай цаліны”. Цікава назіраць за лёсамі людзей, як мяняюцца іх характары, як кожны змагаецца за сваё месца ў жыцці. Учора хадзілі на фільм “У маёй смерці прашу вінаваціць Клаву К.”. Фільм пра старшакласнікаў, пра каханне. Нам ён з Ірынай вельмі спадабаўся. Я пад уражаннем ад кнігі і фільма задумалася пра свой лёс. Як пражыць лепей жыццё? Каб нейкая ад мяне карысць была. Табе такія думкі не лезуць у галаву? Мне здаецца, што лезуць. Нешта я разгаварылася на гэтую тэму. Напэўна, трэба проста жыць ды імкнуцца рабіць людзям дабро. А ты як лічыш?

Наконт нашых адносін скажу наступнае: думкі таксама патрабуюць увагі, інакш яны знікаюць бясследна. Наша шчасце ў нашых руках. Ты ж не сумняваешся ў сабе, праўда, а чаму тады мне не давяраеш?! Я абяцала, што буду чакаць цябе, абяцала? Аднак паўтараць гэта часта не хачу. Вядома, я не змагу цябе чакаць усё жыццё, сам разумееш. Праўда, гучыць урачыста: “Чакаць усё жыццё!” Аднак часцей гэта пустое выслоўе, высмактанае з пальца. А я не хачу кідацца словамі. Я буду чакаць цябе столькі, колькі змагу, магчыма, вельмі доўга, аднак усё жыццё не абяцаю. Так што — сумаваць дазваляю, а хандрыць — ні ў якім разе. Зразумеў?! Добра, праехалі, а то ты зусім заблытаешся. Памятай, я сумую. Кожная рэч у гэтым пакоі нагадвае пра цябе. Калі шчыра, то зусім “не радуе мяне вясна”! Хоць на вуліцы і зімна, але яна гаспадарыць ва ўсю ўжо. Я такой канапатай зрабілася! Убачыў бы — не пазнаў бы. Праўда!..

У гэтыя выхадныя наведала маму з бабуляй. Развесяліла іх, ды і сама адпачыла ад гарадской мітусні. Дома выдатна, толькі дабрацца туды цяжка — снегу намяло, жах! У чацвер сустрэла Алесіча, ён прыязджаў з сябрамі. Убачыла яго — вачам сваім не паверыла. Абрадавалася… Мы з ім з паўгадзіны прагаварылі. Я ледзь на аўтобус свой не спазнілася. Алесіч ні кроплі не змяніўся, расказваў: па размеркаванні трапіў у выдатнае месца, непадалёк ад дома. Цікава, куды цябе размяркуюць? Так і не ведаеш яшчэ? Добра было б, каб бліжэй да цэнтра. А то трапіш у глухамань, куды нават аўтобусы не ходзяць. Будзеш жыць нямытым, няголеным, гаварыць развучышся. Жартую, не крыўдуй. Я ведаю, ты станеш вялікім начальнікам. Накшталт дырэктара леспрамгаса. Вядомым зробішся… Тады я з табой сябрую…

У наш інтэрнат завочнікаў пасялілі. Будуць жыць да першага красавіка. Да нас заходзілі ў госці. Цяпер я не ведаю, дзе мае шклянкі, лыжкі, відэльцы. Вечарамі на калідоры шум стаіць, вэрхал… На іх нават ніхто не сварыцца ўжо. Бессэнсоўна… Напэўна, вясна на ўсіх так уплывае. Нібы звар’яцелыя носімся. Музыка, крыкі… Цікава, што з намі стане ў маі?

Але яны — не вы. Вас мы з Ірынай узгадваем кожны дзень. Пракопіку альбом я так і не даслала. Разглядваем яго цяпер і ўздыхаем: “Выдатныя людзі былі!” Не ўсе, вядома. Першага ў трэцім радзе знізу я за выдатнага не лічу, ды і яшчэ некаторых, не буду ўлазіць у падрабязнасці...

А ў цябе як ідуць справы? Пішы як мага больш, хочацца пра цябе ведаць усё. А лепш прыязджай. Я буду чакаць. Шчыра кажучы, я цябе чакаю даўно ўжо, пачынаючы з той хвіліны, як ты з’ехаў. Праўда… Я так сумую па табе… Уяўляю — сядзіць недзе зараз на печы мой Дольчык, плача, а на вуліцы снег ідзе, на вуліцы зімна, і ісці яму нікуды не хочацца. Няма прычыны, каб швэндацца без справы. І правільна, сядзі і ўспамінай сваю Лідку, думай пра яе, а на другіх не заглядвайся. Вось так…

Буду закругляцца. Прывітанне табе ад Ірыны, Галкі і, асабліва, ад Веры. Зразумеў?!! Цалую, кахаю, памятаю… Пішы…

Да пабачэння. Я…»

Аўтобус вынырвае аднекуль з цемры гэтак жа нечакана, як і некалькі хвілін таму паявілася Валька. Напэўна, усе гэтыя нечаканасці з-за таго, што гадзіннік у кішэні маёй курткі адлічвае час у адваротны бок, і маё нежаданне падпарадкоўвацца стабільнасці прытупляе пільнасць.

— Знаёмся, гэта Юрый Іванавіч, — называе Валька невысокага мужчыну прыкладна майго ўзросту. Мужчына цягне мне сваю маленькую, падобную да жаночай, руку і хітра ўсміхаецца. У мужчыны выдатны настрой і павялічаныя лінзамі глыбокія чорныя вочы. Наконт колеру іх я магу памыляцца, цьмянае, скупое святло ў салоне аўтобуса вымушае мяне сумнявацца ў гэтым. Мужчына нечым мне не падабаецца. Пэўна, ён з той катэгорыі людзей, якіх не хочацца пускаць у сваё жыццё яшчэ да знаёмства. Адкуль у мяне гэта, я не ведаю. Але нейкае шостае пачуццё падказвае мне: «Трымай гэтага чалавека на адлегласці».

Паціскаю руку і называюся. Маладая жанчына з добрым, крыху разгубленым позіркам, напэўна, таксама выкладчыца, паказвае мне вачыма на месца ля вакна. Праціскаюся праз вузкі праход. Аўтобус гудзе, нібы вулей. І я ў ім пакуль яшчэ чужынец.

— Хвіліначку ўвагі, — заклікае студэнтаў да цішыні ўсё тая ж жанчына з добрым позіркам. — Наш… — яна спыняецца на паўслове і задумліва задзірае галаву.

— Ноеў каўчэг! — падказвае ёй нехта са студэнтаў, запаўняючы сваім звонкім сапрана паўзу. Гэты нехта — мая суседка, і я з несхаванай цікавасцю пазіраю на дзяўчыну: «Чаму Ноеў?»

— Так, Ноеў каўчэг, — згаджаецца са студэнткай жанчына, — пакідае наш любімы і слаўны горад. Скажам яму: «Да пабачэння!..»

Студэнтка, якая толькі што ахрысціла наш аўтобус «Ноевым каўчэгам», пазірае на мяне і лісліва ўсміхаецца. Нашы позіркі сустракаюцца, і мне хочацца верыць, што ўсё ў гэтым свеце падпарадкоўваецца Яе Вялікасці Выпадковасці…