Пастка для рэха

5

Шчасце часцей за ўсё валіцца да нас прама з нябёсаў, і мы з Фёцам у гэтым пераконваліся не аднойчы ўжо. На такую халяву мы з ім і разлічваем зараз, швэндаючы ўдоўж і ўпоперак па звярынцы ў «пошуках настрою». Гэта пакуль адзінае месца, дзе можна «збіць» сякую-такую капейку, а таму, нягледзячы на ўсе перашкоды, якія нам чыняць абставіны, сыходзіць адсюль ні з чым мы не збіраемся. Кацапы — лянівыя, гатовыя ісці на любыя саступкі, абы самім не корпацца ў брудзе. А нам з Фёцам не западло, за грошы мы і за сланом прыбярэмся.

Звярынец у наш правінцыйны горад прывезлі браты Запашныя з далёкай Масквы — тыя самыя, аднаго з якіх два гады таму ледзь не задраў у клетцы тыгр. Пра гэты трагічны выпадак мы даведаліся ад абслугі. Нам бы таксама задумацца, не хадзіць пеўнямі блізка ля загарадак, дык не — хоць кол на галаве чашы, не перапрэш. І сапраўды, здзівіць нас нічым немагчыма. Мы — хлопцы бітыя. Мы самі каго хочаш здзівім. «Масты» з кіраўніцтвам звярынца намі наведзеныя з першага ж дня, а таму прабрацца на тэрыторыю без квітка для нас — плёвая справа.

Сёння нам не шанцуе. Сёння ў іх санітарны дзень, а таму нават дурню зразумела, што пажывіцца на халяву не атрымаецца. І на што мы разлічваем, ведае толькі адзін Бог. Фёца абражана маўчыць. Я ж мітусліва зіркаю па баках, шукаю ўчарашні дзень.

Хмыр у скураным капелюшы паўстае перад намі з неадкуль, і заўважаем мы яго неадразу.

— Ты яго ведаеш? — косіцца на мяне Фёца. Недаверліва паварочваю галаву і на ўсякі выпадак раблю некалькі перасцярожлівых крокаў назад:

— Звальваем!.. — шапчу я.

Фёца ігнаруе маю прапанову. Сыходзіць ні з чым адсюль — па ўсім відаць — ён пакуль не збіраецца. Я ж вывучаю позіркам адміністратара і пачынаю здагадвацца, што нічога станоўчага гэтая сустрэча нам не абяцае. Тым больш што бачым мы гэтага чэла ўпершыню і да размовы з ім не падрыхтаваныя.

— Не хапала нам толькі міліцыі, — злуюся я і цягну Фёцу да выхаду. Недамерак пускаецца наўздагон.

— Перастань! — ухіляецца Фёца. — Ён жа п’яны! Эй ты, п’янтос!

У недамерка насуплены, змрочны твар, але гэта яшчэ ні аб чым не сведчыць.

— Табе якая розніца, п’яны ён ці не?

— Якая розніца, гаворыш? — усміхаецца Фёца. Здзірае з галавы кепку, з якою не разлучаецца амаль ніколі, і паспешліва хавае яе за пазуху.

— Якая розніца, гаворыш?! — узмацняе ён голас і робіць ваяўнічы крок да адміністратара. — А такая розніца… Эй ты, сабака! Гультаі! Я вам пакажу міліцыю! Я вам пакажу панядзелкі па-беларуску!

Нам кранты, гэта відавочна. На твары недамерка з’яўляецца здзіўленне. Незаўважна яно ператвараецца ў агіду, і ён абразліва жмурыцца. Я рыхтуюся даць яму адпор. Але яго клічуць з офіса. Недамерак мітусліва азіраецца, і я разумею, што лёс нам дорыць магчымасць змыцца. Адмаўляцца ад яе — дурасць. Штурхаю Фёцу пад бок і піхаю да выхаду, але той, каторы ўжо раз, ухіляецца. Падлятае да загарадак з малпамі. Я збянтэжана пазіраю яму ўслед: гэтага нам толькі не хапала!

— Кайфуеце, гады! — падступае ўсутыч ён да загарадкі з чорнамордай малпай. — Чаго вылупілася, Чыта?!

Жывёліна ўзбуджана ўзвізгвае, зрываецца з месца і робіць некалькі палахлівых кругоў па загарадцы. Фёца расплываецца ў вар’яцкай усмешцы:

— Разумее, гад?!

Палахліва зіркаю на адміністратара, потым на старую макаку і ўсміхаюся… З Фёцы… А той ваяўніча ўздымае руку, і жывёліна зноў пачынае гойсаць па цеснай загарадцы. Ёй напляваць на нас, на адміністратара і на тое, што ў нас з учарашняга дня не было ў роце макавай расінкі.

— Фёца, даражэнькі, звальваем, — занудліва прашу я.

Малпа спыняецца і дэманстратыўна паказвае мне сваю чырвоную задніцу.

— Ах ты гад! — замахваецца Фёца.

Азіраюся. Недамерка ад нас аддзяляе некалькі крокаў. Чую яго частае дыханне і злосна лямантую:

— Фёца, перастань!

Наша мітусня канчаткова выводзіць малпу з сябе, і яна ваяўніча кідаецца на нас. Рашотка выгінаецца пад цяжарам яе цела.

— Злуешся, гад! — скаліцца Фёца.

— Ахова! Ахова! — чую я за плячыма хрыпаты голас недамерка. — Хто вас пусціў сюды, га?

Адміністратар хапае Фёцу за каўнер і цягне да вагончыка. Там, як я здагадваюся, знаходзіцца ахова звярынца.

— Хто вас пусціў сюды, га? Ахова! — гукае некуды ў пустату недамерак. — Вы што, зусім таго ўжо?! — круціць ён указальным пальцам ля скроні.

Трашчыць па швах Фёцына кашуля. І я кідаюся сябру на дапамогу. Недамерак не вытрымлівае майго націску і адпускае Фёцу.

— Ахова! Міліцыя! — лямантуе ён як ашалелы.

— Перастаньце! — рашуча загадваю я. — Што вы заладзілі: ахова, міліцыя? Што мы зрабілі кепскага? Што?

— Што зрабілі кепскага? Не, вы толькі зірніце на гэтых разумнікаў! У іх яшчэ паварочваецца язык пытацца! — здзіўляецца недамерак. Мы маўчым, і яго ваяўнічасць пакрыху згасае. Тады мы смялеем і пачынаем апраўдвацца. Недамерак пераконвае нас прыкладамі.

— У адным звярынцы такому ж, як вы, адшчапенцу, бабуін у запале выбіў зуб, — займаецца ён нашым сумленнем. — Той, як і вы, забаўляўся тым, што раздражняў жывёліну, кідаючы ў яе каменьчыкі. Бабуін наблізіўся да рашоткі і трапным баксёрскім ударам адправіў веселуна ў накаўт. Ачухаўся ён толькі ў медпункце, дзе лекары і наклалі яму на губу швы.

Спрабую ўявіць Фёцу на месцы таго хлопца, і мяне разбірае вар’яцкі смех. Недамерак збянтэжана пяліцца на мяне.

— Ён жа забіць яго мог! — тлумачыць ён мне.

— Уяўляеш, Віцёк, — падміргвае змоўніцкі Фёца, — малпы забіваюць у людзях людзей! Клас! Не вешай локшыну! Колькі малпу не кармі, чалавекам яна ўсё роўна не стане.

— Што вы ведаеце пра гэта, саплякі? Малпы нашмат разумнейшыя за людзей, — абураецца недамерак.

— Хто б стаў спрачацца! За прыкладамі хадзіць далёка не трэба, — здзекліва ўсміхаецца Фёца.

— Прэч! Прэч!

Відавочна, гэтая сутычка скончыцца для нас кепска. Рашуча накіроўваюся да выхаду, і Фёца нехаця валачэцца следам. Як толькі вароты за намі зачыняюцца, з палёгкай уздыхаю. Адміністратар яшчэ некалькі хвілін пагардліва пазірае ўслед і вяртаецца да офіса. Нам жа спяшацца няма куды. Мы спыняемся ля рэкламнай тумбы і лезем у кішэні за цыгарэтамі. Так вось заўжды: блёнтаешся абы дзе, нешта шукаеш, нервуешся, а шчасце — вось яно, у цябе пад носам. Разуйце вочы:

«Вы ўсё яшчэ шукаеце работу? Звяртайцеся да нас, і мы дапаможам вам».

Гэтую абвестку я заўважаю зусім нечакана. Першы радок выдзелены тлустым шрыфтам, астатнія амаль сцерліся. І ўсё ж нумар кантактнага тэлефона і прозвішча чалавека, якому трэба тэлефанаваць, яшчэ можна прачытаць. Чытаем і адчуваем невытлумачальнае хваляванне. Відавочна, што тут умяшаўся сам лёс.

— Аляксей Міхайлавіч! — разгублена пазірае на мяне Фёца. — Віцёк, гэта — сон? Не маўчы, Віцёк?!

— Зваць — як цара, Аляксей Міхайлавіч, — недаверліва моршчу лоб і прадчуванне вялікай небяспекі сціскае сэрца. — Не веру я гэтаму. Лухта ўсё! Ведаеш, колькі такіх фірмаў я аблазіў? Самае большае, што яны могуць нам прапанаваць, гэта пасаду агента па продажы парфумы ці нейкай іншай дробязі, і то пры ўмове, што тавар мы набудзем за свае грошы. А скуль іх узяць? Не, такая праца нам не па кішэні. Не верыш? Патэлефануй.

— Патэлефануй! — перакрыўляе мяне Фёца. — А тэлефон дзе ўзяць?

— Не ведаю. Мой адключаны за даўгі, — вінавата паціскаю я плячыма.

— Мо ў яго папросім? — ківае Фёца на недамерка.

— Яшчэ чаго. Пайшоў ён!

Фёца здзірае з тумбы абвестку і акуратна складвае ўчацвёра, потым хавае ў кішэню. Я здзіўлена сачу за кожным яго рухам.

— На ўсякі выпадак, — тлумачыць ён.

Мы накіроўваемся ў горад. Куды? Фіг яго ведае, куды.

Мне ўзгадваецца Люська. Абрыўкі ўспамінаў сяк-так злепленыя з расплыўчатых і несапраўдных фрагментаў матэрыялізуюць яе твар.

— Макака! — прарываецца яна да мяне пакрыўджаная.

— Я не макака, — нахабна скалюся я і бачу, як макрэюць ад крыўды яе вочы. — Я — бабуін!

— Ты — скончаны чалавек!

— Так, я — скончаны чалавек.

— Віцёк, ты зноў начаваў у лесе? — вяртае мяне да рэальнасці Фёца.

— Табе якая справа?.. — зіркаю на яго незадаволена.

— Цікава проста. Што цябе цягне туды?

— Радзіма мая там, — недарэчна жартую я. — Усе мы нарадзіліся ў лесе.

Фёца — чалавек бывалы, з прэтэнзіяй на інтэлігентнасць. Яму пад трыццаць, хоць з выгляду таго і не скажаш: сухі, лахматы, вочы цёмныя, мужыцкія, шрам на левым брыве і твар неголены. Адразу відаць — маху не дасць. Калі я раблю яму заўвагу наконт яго знешняга выгляду, ён жартуе:

— Іудзеі таксама не галіліся, страшыліся кроў сабе пусціць. Па іх разуменні, пусціць сабе кроў — значыць памерці.

— Ты адкуль ведаеш? — здзіўляюся з яго і лаўлю сябе на думцы, што сябраваць з гэтым чалавекам цікава.

— Вушы маю. І вочы.

— Фёца, а ты як лічыш, каго больш на свеце: добрых людзей ці такіх, як мы з табою?

— Усе людзі аднолькавыя.

— Як гэта?

— А так гэта. Адны ствараюць праблемы, іншыя расхлёбваюць іх, — спыняе мяне рэзка. — Людзі — яны як людзі, калі яны людзі. Я на іх паблажлівасць не разлічваю. Я з гэтым светам даўно сам-насам.

Ён замаўкае і запытальна глядзіць на мяне. Позірк у яго у гэты момант фальшывы, нібыта ў Іуды. Прыслухоўваюся, якімі па сэнсу будуць яго наступныя словы.

— Я — не квадрат, Віцёк, каб быць правільным. Мне іншы раз здаецца, што ўсё, што я раблю, усё, чым займаюся, усё гэта непажадана Богу. Бог любіць пакорлівых! А ў мяне канфлікт з грамадствам. Я не разумею людзей, а яны не разумеюць мяне.

— Хіба такое магчыма?

— Напэўна, не, — нечакана згаджаецца Фёца. — Але гэта якраз вымушае мяне замыкацца на сабе і жыць не так, як жывуць астатнія. Лічыш, што я паганы чалавек? — ён хвілінку маўчыць, потым сам адказвае: — Можа і паганы, толькі што мне да таго, што ты так лічыш. Лічыш — лічы, гэта твае праблемы. Я да цябе ў сябры не набіваўся. Хочаш начыстату?

— Вядома, для таго мы і размаўляем, каб між намі яснасць хоць якая была.

— Ты мне тут пытанні розныя задаеш, але Бог з ім. Сам ты, Віцёк, хто? Сябе ты да якой катэгорыі далучаеш?

— Я? — перапытваю збянтэжана.

— Ты, ты! — запытальна ўзнімае вочы Фёца, нібыта выкленчвае позіркам мой адказ.

— Зло, Фёца, мною ўчынена. Грэх я нашу на сэрцы, — вымаўляю дрыготкім голасам.

Яго твар пакрываецца ружовымі плямамі.

— Які яшчэ грэх? — недаверліва глядзіць ён на мяне.

— Здрада.

— Каму здрадзіў?

— Сабе...

— Дзівак! Са мною таксама такое бывае. Нойдзе нешта, і пачынаеш калупацца ў сабе, выяўляць некага больш чыстага, які вымушае каяцца. Не, Віцёк, ідэя дасканаласці для чалавека недасяжная.

— Табе сны сняцца? — нечакана пытаю я і, каб не паказваць перад ім сваю слабасць, апускаю вочы.

— Сны? — марудзіць з адказам Фёца. — Раней не сніліся, а пасля таго як з працы звольнілі, пачалі сніцца.

— За што звольнілі?

— За праўду, — асцярожнічае Фёца.

Гляджу на яго і маўчу, ведаю, нічога болей з яго не выцягнуць.

— Дождж пэўна будзе, — перахоплівае ён мой засмучаны позірк.

І сапраўды, цені робяцца расплыўчатымі. Чутна, як мітусліва вошкаюцца ў дрэвах птушкі. Неба цямнее. Пачынае накрапваць дожджык. А ў нас ніякіх планаў, мы нават не ведаем, куды нам падзець сябе. А што можа быць яшчэ горшага для двух валацуг, адрынутых грамадствам?