Пастка для рэха

1

Я не Дыяген, але і мне іншы раз хочацца пажыць у бочцы. Некалькі дзён… Каб зразумець сябе, каб упэўніцца, што адзінота, якой баюся больш за ўсё на свеце і якая вымушае мяне знацца нават з тымі людзьмі, якія раздражняюць мяне, насамрэч вялікі падарунак, і ад яе можна атрымліваць асалоду. Напэўна, гэты вар’яцкі ўчынак, калі б я на яго адважыўся, і стаў бы тым выратавальным пратэстам супраць майго мінулага, бо так блізка да сябе я яшчэ ніколі не набліжаўся.

Памяць… Скрынку з яе прахам я старанна захоўваю ў старэнькім шыфаньеры, сярод рознай «непатрэбшчыны», побач з зачытаным да дзірак томікам Дастаеўскага. І калі мне робіцца сумна, а такое са мною здараецца часта, я выцягваю з яе пажоўклыя ад даўніны лісты і пачынаю іх прагна чытаць. Чытаць уголас… І тады да мяне вяртаецца яна — жанчына, знявераная чаканнем…

Я — эгаіст… Так лічаць усе. І я звыкся з гэтым. Бо калі табе кожны дзень нагадваюць, што ты дурань, дык міжволі пачынаеш сумнявацца ў сваіх сапраўдных здольнасцях.

«Ку-ку!.. — хочацца мне падражніць гэтых самаўпэўненых задавак. — Высякайце лясы! Помсціце прыродзе! Але памятайце, я — гэта вы, вы — гэта я. І падабенства наша неаспрэчнае. Нас яднаюць дзве рэчы: імкненне адваяваць сваё месца за абедзенным сталом і імкненне аддаваць сябе цалкам, усяго, тым, хто аднойчы нам здрадзіць…»

— Гэй!.. — вытужваю я. — Добры дзень, сабачыя дзеці!..

Недзе на донцы маёй свабодалюбнай душы, у самым яе куточку, варухнуўшыся ад спакуслівай злараднасці, скаліцца самаўпэўненасць — абараняць годнасць, аказваецца, таксама нялёгка. Словы застраюць у горле. Словы скажаюць сапраўднасць. Наваколле абрастае рэхам. І жанчына ва ўзросце — тая, што пляцецца паперадзе з вялікімі гаспадарчымі торбамі, — збянтэжана азіраецца. На яе твары стомленасць і раздражненне.

— Вар’ят!.. — чытаю я ў яе палахлівых блакітных вачах.

Пад прыцэлам з’едлівага, пакрыўджанага позірку адчуваю як ніколі сваю нікчэмнасць. І мною авалодвае страх. Магчыма, у такія хвіліны я і сапраўды падобны да вар’ята. Але я — не вар’ят… Я — пасіўны спажывец уражанняў. І мне самотна ў гэтым горадзе гіпсавых статуй. Адзінока і жахліва… Бо надзея на тых нешматлікіх, якія разважаюць не так, як я, мізэрная... Ім не да мяне, тым больш не да маіх вар’яцкіх думак. Ім толькі б «нагаварыць» праблему. Памры я, і праз хвіліну ніхто з іх не заўважыць майго знікнення.

Угнуўшыся, праціскаюся праз вузкі праход паміж дзвюма дзевяціпавярхоўкамі. Пераадолеўшы гэты складаны ў псіхалагічным разуменні шлях, з палёгкаю ўздыхаю. Вось ён, мой дом — месца, непрыгоднае для жыцця. Дзверы ў пад’езд адчыненыя. За імі — самота. За імі — цішыня, да якой немагчыма прывыкнуць… Недзе там, на трэцім паверсе, у пашарпаным ад часу шыфаньеры, у суседстве з зачытаным томікам Дастаеўскага, схаваная скрынка з прахам маёй памяці… І з галасамі ніадкуль… З галасамі з майго далёкага прывіднага юнацтва — несапраўднымі, міфічнымі…

І куды толькі дзяюцца гукі?.. Гэтае пытанне я задаю сабе неаднойчы, хоць і ўпэўнены: гукі пасяляюцца ў скрынцы з прахам маёй памяці, побач з пажоўклымі ад даўніны лістамі — лістамі ад яе…

Мне за сорак. І калегі называюць мяне Адольфавічам. Не з ветлівасці, вядома, а па завядзёнцы. Наўмысна прапускаюць імя. А так хочацца, каб хоць калі-нікалі мяне называлі Жэнікам.

Сям’ёй я не абзавёўся, і з-за гэтага, напэўна, усе мае нязручнасці ў жыцці... А яшчэ з-за імя бацькавага... Як толькі не дражнілі мяне ў дзяцінстве: і фашыстам, і Гітлерам, і Дольфам. Дарэчы, апошняя мянушка прыклеілася неадчэпна. Яна так і не знасілася ад частага ўжывання, як я на тое разлічваў. Памяняла некалькі літар. І набыла змяншальна-ласкальныя абрысы: Дольчык....

Адна са шматлікіх маіх кепскіх звычак — празмернае балабольства па тэлефоне. Напэўна, гэта ўсяго толькі неабходнасць выказацца, крайнасць, як любіць сцвярджаць мая суседка па лесвічнай пляцоўцы. Бадай, я з гэтым мог бы пагадзіцца, калі б не адно «але». На голад зносін з людзьмі я не пакутую. Хаця ў выбары суразмоўцаў прывярэдлівы. Мне падабаюцца разумныя і шчырыя людзі. А каму яны не падабаюцца? Магчыма, у тых, што гадзінамі вісяць на другім канцы тэлефоннага проваду, такія ж апраўдальныя прычыны сваёй празмернай балбатні. Што да мяне, дык я нічога асаблівага ў сваім занятку не бачу. Хіба што адно: датэлефанавацца да мяне ўвечары практычна немагчыма.

На гэты раз тэлефонны званок застае мяне на лесвічнай пляцоўцы — настойлівы і, здаецца, варты таго, каб паскорыць хаду. Аднак не спяшаюся — «дасталі»… Хочацца адключыцца ад усіх спраў, хочацца пабыць аднаму. Ведаў бы зараз той, хто ўпарта спрабуе датэлефанавацца да мяне, пра гэтыя мае думкі. Сто пудоў — пакрыўдзіўся б… Ну і няхай сабе не ведае… Нашто крыўдзіць людзей без прычыны?..

У кватэры холадна і няўтульна. Цяпло пакуль што не ўключылі. Паветра спёртае, з дамешкам сырасці. Гэта пахі халасцяцкага жытла — атрутныя, якіх нельга выветрыць, такія ж, як і ў майго суседа, сямідзесяцігадовага бабыля, што жыве на паверх ніжэй. Баюся я гэтага смуроду — смуроду няўпэўненасці ў заўтрашнім дні, — і як магу баранюся ад яго. Але ён нахабна прасочваецца ў маю цесную келлю праз усе вераемныя і невераемныя шчыліны. Прасочваецца з другога паверха, з кватэры сямідзесяцігадовага бабыля-суседа. І тады ад безвыходнасці я расчыняю насцеж вокны, не разумеючы, што атрута гэтая жыве ўва мне самім і лепш праветрыць не памяшканне, а сваю душу.

І ўсё-такі я не хачу жыць так, як жыве мой сусед… Разбаўляю атрутнае паветра водарам смажанай бульбы. У стамляльную аднастайнасць няхітрага занятку ўторкваецца раздражняльнае бзыньканне тэлефона. Вагаюся хвіліну-другую і здымаю трубку. Тэлефануе мая даўняя знаёмая. Настолькі даўняя, што не магу нават аднавіць у памяці яе імя. У голасе жанчыны ноткі іроніі.

— Дольчык, ты дзе швэндаешся?!

— А што? — здзіўлена пытаюся я, хаваючы сваё раздражненне.

— У цябе, Дольчык, дзве крайнасці ў жыцці: альбо ты гадзінамі вісіш на тэлефоне, альбо…

Яна абрывае думку на паўслове. Аднак мне зразумела, што яна хоча сказаць.

— Ве-да-а-еш… — звыкла зацягваю я, каб прыгадаць імя жанчыны, але, так і не здолеўшы зрабіць гэтага, запаўняю ўзніклую паўзу няшчырым выбачэннем. — Даруй, я табе патэлефаную пазней. Тут у мяне акурат…

Закончыць свой апраўдальны сказ пра недасмажаную бульбу не паспяваю.

— Ну, не… — спыняе мяне яна. — Вялікі дзякуй… Ведаю, як ты мне патэлефануеш… Не турбуйся, доўга я цябе не затрымаю. Патрывай некалькі хвілін. Тут у нас заўтра ад універсітэта паездка ў Полацк намячаецца. Студэнты з гістарычнага факультэта ладзяць. Ёсць вольнае месца. Ад’язджаем з аўтавакзала. А шостай гадзіне раніцы… Так што, калі жадаеш, давай з намі…

— Ты што? А праца?..

— Прыдумай нешта… Адпрасіся, нарэшце. Няўжо табе нецікава прайсціся сцежкамі свайго юнацтва? Ты ж вучыўся ў Полацку…

— Вучыўся, — выціскаю я праз сілу і лаўлю сябе на тым, што не слухаю яе. Думкі заняты нечым іншым — далёкім і недасяжным. Да рэчаіснасці мяне вяртае пах прыгарэлай бульбы. Але не бягу да пліты. Валька тараторыць як заведзеная. Успомніў!.. Гэтую жанчыну завуць Валькай. А яшчэ яна выкладчыца нашага дзяржаўнага універсітэта і мае вучоную ступень. Назваць яе Валькай язык не павярнуўся.

— Валянціна Міхайлаўна, неяк няёмка. Я ж не студэнт... Хто паедзе з дарослых? — гэта ўсё, што я здатны вымавіць.

— Дольчык, не дуры галаву. Табе ўсё жыццё перад усімі няёмка. І перастань прыкідвацца вялікім пакутнікам. Не едзеш, так і скажы… Карацей, надумаеш, патэлефануй мне...

— Валянціна Міхайлаўна!

— Усё, Дольчык, усё!.. У мяне ад цябе вуха баліць. Чакаю званка…

Дадаць нешта ў сваё апраўданне спазняюся, кароткае бзыканне ў трубцы крадзе яе голас. Ляніва плятуся на кухню, перапоўненую гаркавым смуродам гарэлай бульбы. Адключаю газавую пліту і адчыняю фортку…

Скрынка з прахам маёй памяці недзе за сцяной, у старэнькім пашарпаным шыфаньеры. І яе сёння зноў давядзецца адчыняць…

Выстава, якую ладзіў Саюз мастакоў у Палацы культуры вытворчага аб’яднання «Шкловалакно», лічылася на той час скандальнай. Мікалай Рэрых, Марк Шагал, Чурлёніс — асобы супярэчлівыя ў мастацтве. Таму ў вестыбюлі палаца было людна. Але не заўважыць гэтай бялявіцы ў блакітнай вязанай блузцы я не мог. Ёсць людзі, якія валодаюць нейкай невытлумачальнай, магічнай энергіяй. Інтэлігентнасць дзяўчыны не цяжка было распазнаць, нават кідалася ў вочы. З натоўпу яна выдзялялася не так сваёй прыгажосцю, як абаяльнасцю. І мне падалося, што яна таксама ўпотай сочыць за мною. Аднак падысці не адважваўся. У знаёмствах з дзяўчатамі лічыў сябе слабаком. І калі выпадала такая нагода, цалкам давяраўся лёсу.

Счакаў, каб у зале засталося як мага меней людзей, пасмялеў і наблізіўся да дзяўчыны. Тая разглядвала рэпрадукцыю карціны Мікалая Рэрыха «Спаленне цемры» і не звярнула на мяне ўвагі.

— «…Камень спачывае на падушцы, на незвычайным пастаменце з мармуру», — іранічна працытаваў я некалі пачутае выказванне з «Агні-Ёгі», дэманструючы сваю дасведчанасць у творчасці Рэрыха.

Бялявая скоса паглядзела на мяне і нічога не сказала.

— «Глыбока схавана тое Сховішча, і многія з нас не здагадваюцца, што ў час нашага сну Белае Брацтва спускаецца па тых галерэях на сваю начную пачэсную варту…» — выпаліў я пасля хвіліннага маўчання.

— З гэтай «начной вартай» Мікалай Канстанцінавіч знаёміць нас у іншай сваёй карціне, «Скарбніца гор», — прыхільна зірнула на мяне дзяўчына і дадала: — У Сховішчы тым вялізнае скопішча горнага крышталя, а ў таемным залацістым святле патанаюць постаці ў доўгіх балахонах. У руках Галоўнага — Чаша с полымем і невыразна акрэслены прадмет...

Я ў боязі падацца ў яе вачах невукам няўпэўнена пацікавіўся:

— Можа гэта і ёсць той самы Камень, які прыводзіць рытм нашай Планеты ў адпаведнасць з Касмічным магнітам?

— Магчыма, — усміхнулася дзяўчына.

Мне здалося, што ў яе рухавых зрэнках пасялілася іронія. А яшчэ, напэўна, смутак...

— Адкуль вы ведаеце пра Камень? — пацікавілася яна нечакана.

Я паціснуў плячыма:

— Чытаў недзе.

— Чыталі, але амаль нічога не зразумелі? — з’едліва спытала дзяўчына.

«Хіба так знаёмяцца?» — падумаў я і з жалем і крыўдаю паглядзеў на бялявіцу. Выдавала на тое, што скептычная ўсмешка прыляпілася да яе вуснаў неадчэпна і разлічваць на нейкую паблажлівасць марна.

Аднак я перабольшваў… Як заўсёды…

— Ведаеце, чаму людзі баяцца смерці?.. — нечакана спытала яна. Не без іроніі, вядома.

Я падрыхтаваўся да чарговага розыгрышу.

— Таму, што яны не разумеюць, што такое Вечнасць… Рэрых падарыў нам магчымасць дакрануцца да яе поглядам. Кожны яго твор прасякнуты Прыгажосцю і Вечнасцю. Узіраючыся ў яго палотны, мы сутыкаемся са сваім глыбінным «Я», са сваім Духам. Бо чалавек найперш ёсць Дух. А жыццё — гэта хучэй сон, чым сапраўднасць… Наша душа спачывае ў «труне», якую мы называем целам…

Я баяўся спалохаць сваімі неразумнымі пытаннямі яе думкі і маўчаў.

— Мінулае, сапраўднасць і будучыня — існуюць адначасова. Зямля — гэта толькі месца іспыту нашай Вартасці, Творчасці і месца апошняга Суда. Тут мы праходзім духоўны адбор. Кожны з нас носіць свае «шалі» за пазухай. Імі мы і адважым сабе той кавалак, якога заслугоўваем. Недаравальны грэх — гэта ўяўляць сябе Богам…

— У кожнага з нас сваё разуменне дабрыні… Вечнасці таксама…

— Вы не згодныя? — зірнула яна на мяне недаверліва.

— Што вы!.. — захваляваўся я. — Болей таго, я не супраць прадоўжыць з вамі гэтую тэму, але, здаецца, нас хутка папросяць з залы. Да закрыцця выставы застаюцца лічаныя хвіліны, — выціснуў я і заклапочана зірнуў на гадзіннік. — Вы не супраць, калі мы прагуляемся ля Дзвіны?

Гэта было нахабства. Аднак па-іншаму я не мог. «Зараз, альбо ніколі», — вырашыў я цвёрда.

— Насупраць гатэля ёсць буфет… Калі жадаеце, магу пачаставаць вас кавай, — смела прапанаваў я. — Альбо півам… Ну-у-у, згаджайцеся… Раскажаце пра Камень?

Маё пытанне засталося без адказу…

Мы спускаліся па каменных прыступках уніз да Дзвіны, а мне здавалася, што я спускаюся ў апраметную нечай душы. З лабірынтаў сховішча чужой дабрыні, смутку і самоты веяла трывогай і невядомасцю. І мне захацелася як мага хучэй перажыць гэтыя хвілінныя нязручнасці…

— Ой, ды тут і ўпасці нядоўга! — засумнявалася дзяўчына, спатыкнуўшыся. Як выявілася, зачапілася абцасам боціка за вышчарбленую каменную прыступку. Я азірнуўся. Яе рука нехаця кранулася майго пляча. Ад яе сыходзіла магічная прыцягальная цеплыня. Нашы крокі адгукаліся гулкім рэхам. Жалезныя поручні апякалі далоні ледзяным холадам. Мяне здзіўляла не столькі бестурботнасць дзяўчыны, якая з лёгкасцю даверылася мне, колькі смеласць маёй прапановы. Гэта быў парыў нахабства, вераломства вечна палахлівага майго «Я». Гэта была радасць, якую людзі чакаюць усё жыццё. Я шукаў у яе бяскрыўдных словах схаваны сэнс. Шукаў і не знаходзіў яго. Бо жаданне паверыць, што гэта і ёсць тая — адзіная, з якою я марыў ісці па жыцці поруч, тая, якая зможа дапамагчы мне выжыць у гэтым жорсткім, вар’яцкім свеце, перамагала ўсе астатнія мае эмоцыі. Мне хапіла аднаго толькі выпадковага дотыку яе далоні да майго пляча. Я ад хвалявання ўсміхнуўся і ў надзеі зірнуў на дзяўчыну. Але маёй шчаслівай усмешкі яна не заўважыла…

У яе былі выразна акрэсленыя рысы твару: вялікія зялёныя вочы, акуратны нос. А яшчэ ў яе было чулае сэрца. Толькі добразычлівасць у краіне, дзе яна нарадзілася, была раднёю неабароненасці. І, пэўна, яна пра гэта нават не здагадвалася.

У рэстаране было бязлюдна. Маладзенькая афіцыянтка паклала перад намі меню.

— Што будзем піць: гарбату, каву? — спытаў я нясмела.

— Я — каву, — папрасіла Ліда. Так, як выявілася, звалі дзяўчыну.

Я заказаў кубачак кавы, а сабе куфаль піва.

— Раскажы мне пра Камень, — папрасіў я, нібыта іншых тэм для размовы не існавала.

— Баюся, ты не падрыхтаваны ўспрыняць сэнс гэтай дзіўнай гісторыі.

Я пакрыўджана зірнуў на Ліду:

— Не падрыхтаваны?..

— Не падрыхтаваны духоўна, — паправілася яна. — Ды і гісторыя доўгая…

— Абяцаю быць уважлівым слухачом.

Яна адпіла кавы і загадкава прыжмурылася.

— Што ж, слухай. Гэты Камень трапіў на Зямлю з адной далёкай зоркі, — распачала яна свой аповед. — На тым месцы, дзе ён з’явіўся ўпершыню, і ўтварылася знакамітая Шамбала. Менавіта ў гэтай краіне, паводле легенды, на вежы Рэгдэн-Джапо, у асобным памяшканні захоўваецца і зараз гэты Камень. Сцвярджаюць, што незвычайны «пасол» Сусвету ўтрымлівае ў сабе невядомае нашай навуцы рэчыва, якое дапамагае захоўваць вібрацыі Космасу. На радасць людзям, з Каменя ідуць магічныя промні. І не існуе гэтым промням перашкоды. Па свеце блукае кавалак ад гэтага Скарбу. Яму наканаваны шлях Вестуна. Гэтая часцінка душы Арыена апавяшчае Чалавецтва аб Вялікіх Сусветных падзеях. Яна захоўвае ў сабе магічную сувязь з галоўным Каменем, і мэта яе — яднанне з Вялікім Брацтвам. Валодаюць ёю — людзі абраныя. І прыносіцца той каменьчык нечакана, зусім невядомымі асобамі. Тым жа нечаканым шляхам, у патрэбны час, Камень знікае, каб паявіцца зноў у вызначаны тэрмін, але ўжо у зусім іншай краіне. З’яўленне Каменя азначае, што наспеў час магутнасці гэтай краіны. Дар Арыена прыносіць з сабою і асабісты Запавет, які павінен быць абавязкова выкананы.

Дзяўчына змоўкла і адпіла з кубачка.

— Што гэта за Запавет такі? — спытаў я нецярпліва.

— Поводле ўсходняй легенды: «Скарбніца падрыхтавана і вораг не возьме залачонага шчыта. Чакайце Каменя!» Каменем у свой час валодаў Напалеон, але — не без умяшання ліхіх сіл — пагасіў сваю зорку. Камень быў дадзены яму ў Марсэлі невядомай асобай, а ён падарыў яго Жазэфіне, тым самым парушыў Указ — не нападаць на Расею. Каменем валодаў і Аляксандр Македонскі, які распачынаў вялікую справу — уз’яднанне Азіі з Еўропай, аднак і ён аддаў Камень сваёй каханцы Мелісе.

Дзяўчына хітра зірнула на мяне:

— Жарсць і эмоцыі кіравалі іх учынкамі. Камень павінна насіць жанчына, якой мужчына аддасць яго для выратавання Свету…

Яна замаўчала. Не ўсё, вядома, зразумеў я ў гэтай заблытанай гісторыі, аднак лезці з пытаннямі не адважыўся. «На ўсё свой час», — падумаў з перакананасцю, што сустрэча гэтая не апошняя. І я не памыліўся… З Лідаю мы жылі ў адным інтэрнаце. Аднак сустрэчы не маглі стаць працяглымі, як я на тое спадзяваўся. Вучоба мая ў тэхнікуме заканчвалася. А куды размяркуюць на працу, я пакуль яшчэ не ведаў...