Пастка для рэха

11

Начуем мы з Фёцам у кляштары Святых Бернардзінак. Гэта параўнальна недалёка ад горада. Муры патанаюць у высокім пустазеллі, і вечаровая шэрасць надае ім пачварнасць, робіць нейкімі змярцвелымі і таямнічымі. Дух цвілі крануўся рыштаванняў. Паўсюль россып камянёў і смурод ад нечыстотаў. Такое ўражанне, што час у гэтым жудасным, забытым людзьмі і Богам месцы спыніўся назаўжы. Ад пылу пяршыць у горле. Пад нагамі хрусціць бітая цэгла. Асцярожна, крок за крокам праціскаемся вузкім каньёнам да месца начлегу. Каб не спатыкнуцца, Фёца прытрымлівае мяне за плячо. Яму тут знаёмы кожны каменьчык. Ад нашых няўклюдных цяжкіх крокаў па пустых памяшканнях распаўзаецца гулкае рэха. Я мітусліва азіраюся і спрабую зачапіцца позіркам хоць за нейкую акрэсленасць. Нягледзячы, што вочы прызвычаіліся да цемры, нічога, акрамя сляпой чарнаты, разглядзець не магу. Аднекуль знадворку да нас даносіцца крык начной птушкі. Цішыня адгукаецца працяглым рэхам.

— Хто гэта? — палахліва шапчу я, шкадуючы, што згадзіўся прыйсці ў гэты хорам. Лоб у буйных кроплях поту. Страх вымушае хвалявацца.

— Не бойся, гэта надзейнае месца, небяспечнае, — падбадзёрвае мяне Фёца. Голас ціхі, загадкавы.

— Ні фіга сабе! Нейкі прытулак для нечысці! — абураюся я і выціраю лоб рукавом.

— Няма тут нікога, — пераконвае мяне Фёца. — Хіба што толькі гэтая манашка…

— Якая яшчэ манашка? — спыняюся я ў нерашучасці.

— Серафіма! — валяе дурня Фёца. — Не дрэйфі, яна бяскрыўдная.

— Шт-о-о?..

— Я яе зблізу не бачыў. Для таго каб яна з’явілася, трэба моцна захацець. Думкі, Віцёк, матэрыялізуюцца. А Серафіма — твор людскіх уяўленняў, прывід.

Размяшчаемся ў цесным пакойчыку. Фёца сцвярджае, што гэта келля.

Ён запальвае свечку, і цені палахліва разбягаюцца па яго жылістай шыі.

— У мяне ёсць усё неабходнае, нават цыгарэты, — часціць Фёца, — задымім, Віцёк, га?

Я моўчкі ківаю галавой.

— Вунь тваё месца, — паказвае на зацемнены кут Фёца. — Там сеннік і коўдра. Думаю, не змерзнем. Ночы яшчэ не халодныя.

Цішыня халодзіць нутро. Моташна і няўтульна. Пакорліва паўзу да нараў.

— Гэта не ў тваім лесе, — загадкава шэпча Фёца.

Маўчу, глытаючы ледзяную сырасць. Фёца гаворыць аб нечым пустым і нязначным. Не слухаю яго. Мае думкі далёка адсюль. «Няўжо я выпаў з часу? Няўжо я воўк, якога кліча толькі лес? Чаго вартае тады тое жыццё?..» — думаю я.

Ноччу мне сніцца жанчына ў манаскім строі. Пільна сачу за рухамі яе спрытных пальцаў і разумею, што натрэніраваныя яны для нейкіх невядомых махінацый. Такую спраўнасць маюць толькі людзі адораныя. Жанчына аб нечым спрачаецца з маім былым шэфам. Яго мне не бачна. Аб тым, што ён недзе паблізу, я здагадваюся толькі па голасу. Праз няпэўны час манашка знікае, а перада мною з’яўляецца мой былы шэф.

— Здароў, Віцёк, — вітаецца ён як ні ў чым не бывала. Голас далёкі, расчараваны. — З вады на нішчымніцу перабіваешся, пад мастамі начуеш? А я накормлены, у цяпле… Ці справядліва гэта?

— Не пад мастамі, Мікалай Мікалаевіч, а ў манастырах, — удакладняю я. — Што зробіш, лепшага я не заслужыў.

— Гэта чаму?

— Таму што грэх на мне ляжыць, Мікалай Мікалаевіч.

— У кожнага з нас свае грахі, — западае ў роспач Мікалай Мікалаевіч.— Адны галадаюць, а другія з раскошы шалеюць.

— Богу Богава! — адказваю я цынічна і плачу. Слёзы цякуць па шчоках бруднымі ручаямі. «Скуль іх у мяне столькі? — дзіўлюся я. — Напэўна, створаны я не з вады, як усе людзі, а з гэтай салёнай пякучай вадкасці.» Размазваю слёзы па брудным твары, і сэрца сціскаецца ад жахлівай здагадкі: усё маё жыццё — прыкрасць.

— Свет коціцца ў бездань, а ў труне няма кішэняў, — выклянчвае спагаду мой былы шэф, адорваючы мяне адсутным позіркам. — З сабою ў магілу нічога не забярэш. Нашто яно мне, тое багацце, калі ад яго адны толькі пакуты? Хочаш, аддам табе свой дом, га?

— Нашто ён мне? — здзіўляюся я шчыра і душу ў сабе слёзы.

— Будзеш жыць у ім.

— А вы, Мікалай Мікалаевіч?

— У мяне іх пяць. Забірай і памятай маю дабрыню… Памяць — адзінае, што ад нас застаецца.

— Харошы вы чалавек, Мікалай Мікалаевіч!

— Злодзей я, Віцёк! — цяжка ўздыхае мой былы шэф.

— Навошта вы пра сябе так, Мікалай Мікалаевіч? Які ж вы злодзей. Вам пасада тое рабіць дазваляе. Зрэшты, вы не ў людзей крадзеце, а ў дзяржавы…

— Красці заўсёды грэх. Ты ж не крадзеш.

— Няма чаго, Мікалай Мікалаевіч. Быў бы я на вашым месцы, таксама краў бы.

— У кожнага з нас сваё месца. Ты — валацуга, я — зладзюга. Жыццё, пэўна, толькі праз пакуты і пазнаецца, інакш нашто мне аддаваць табе свой дом...

Прачынаюся ад штуршка пад бок. Праціраю вочы і бачу Фёцу. Д’ябал бы яго пабраў! Паварочваюся да сцяны.

— Харош дрыхнуць, Аляксей Міхайлавіч зачакаўся ўжо.

— Які Аляксей Міхайлавіч? — перапытваю я здзіўлена.

— Не злуй мяне, Віцёк! — незадаволена бурчыць Фёца.

— Мо не пойдзем, га? — цягну я няўпэўнена. — Не падабаецца мне ўсё гэта. Відавочна, падман.

— Позна, Віцёк, мы паабяцалі, а слова трэба трымаць.

— Ты верыш гэтай лухце?

— А ты?

— Я — не.

— І я не.

Ляніва пляцёмся ўздоўж высокай каменнай агароджы. За ёю, калі верыць Фёцу, жаночы манастыр. Зіркаю па баках і пазяхаю. Чырвонае сонца распаўзлося па гарызонце, і ў паветры вісіць устойлівы пах свежаскошанай травы. Дрэвы кідаюць на сцежку пераблытаныя дзіравыя цені. Аднекуль здалёк даносіцца калючы дзявочы візгат. Ён нахабна ўгрызаецца ў цнатлівую цішыню. Скуль ён сыходзіць, разабрацца не можам. Фёца адчыняе маленькую жалезную брамку, я плятуся следам. Перад намі адкрываецца вялікі дзядзінец. Вока фіксуе ўдалечыні дзве мітуслівыя постаці ў манаскіх строях. Назіраю, як дзіцячацца святыя, і адчуваю невытлумачальную радасць.

— Гэ-гэ-гэй! — гукае Фёца. Яго вокрык крадзе чужое пачуццёвае хараство. Манашкі спыняюцца і збянтэжана азіраюцца.

— Зваднікі! — чуем мы за плячыма і азіраемся. Кабета жарэ нас дапытлівым позіркам. — Што вам трэба?

— Мы-ы?.. — мямліць Фёца.

— Можна нам… — пачынаю і я.

— Што? — строга пазірае на нас кабета. — На ранішнюю службу?

— Так, — ківае выратавальна Фёца. Для мяне гэта — навіна. Ні на якую службу, як вядома, мы не збіраліся.

— Я правяду вас, — нечакана згаджаецца кабета.

У памяшканні пахне ладанам. Столь акрэсленая жоўтымі плямамі. Тынкоўка на сценах аблупілася. Жанчына вядзе нас да свячной лаўкі. За прылаўкам маладая манашка. Нашы позіркі на хвіліну перасякаюцца. І я патанаю ў гэтых блакітных азёрах вечнага суму. Позіркі затрымліваюцца больш, чым дазволена, і Фёца палахліва штурхае мяне пад бок. Здзіўлена гляджу на яго, потым на жанчыну. Тая ў адказ адорвае мяне асуджальным позіркам:

— Грэшна глядзець так на дзіця Божае, — шыпіць яна па- змяінаму. — Грэшна!

Лесвіца вядзе на другі паверх. Яна шырокая, з белай кафлі. Мы падымаемся па ёй, нагам слізка, і, каб не ўпасці, я хапаюся за парэнчы. Маладая манашка праводзіць нас працяглым тужлівым позіркам.

Дзверы ў пакой адчыненыя. Уздоўж сцен драўляныя лаўкі. Па пакоі снуюць кабеты ў чорным убранні.

— Віцька! — заве мяне нехта.

Азіраюся, жанчына ўсміхаецца, і я таксама вытужваю ўсмешку.

— Малайчына! Радая бачыць цябе тут.

— Я вас таксама, — хлушу я. Твар пакрываецца чырванню. Мне сорамна і няёмка за тое, што я не памятаю, хто яна.

— Вось дзе па-сапраўднаму адпачываеш душою! — шэпча мне жанчына. — Мы з дачкою часта сюды прыходзім.

Скоса пазіраю на маладую дзяўчыну.

— Дачка мая, — удакладняе кабета.

Усміхаюся… Ідыёт!..

— Зло — гэта тое, што аддзяляе нас ад Бога! — лаўлю я адным вухам споведзь маладога бацюшкі. — Апошнім часам часта сталі паміраць маладыя людзі. Можа, у гэтым ёсць нейкі рацыянальны падыход? Можа, Бог пазбаўляе іх грахоўнага жыцця для нейкіх іншых мэтаў?..

Зіркаю на Фёцу. Той на мяне. «Бог несправядлівы!» — чытаю я на яго твары.

— Вы запозна прыйшлі, — часціць жанчына. — Служба хутка скончыцца. Прыходзьце заўтра…

Ківаю галавою і штурхаю Фёцу да выхаду. Гаспадыня свечачнай лаўкі на развітанне адорвае нас тым жа працяглым тужлівым позіркам. Крочым да брамы, услухоўваючыся ў наваколле. Пачуць гуллівы калючы рогат манашак больш не выпадае. Наваколле маўклівае і бязлюднае…

Тралейбусы яшчэ не ходзяць. Лінія сапсаваная ўчарашняй навальніцай. Пляцемся праз увесь горад пешкі. Надзея на тое, што ўчарашняя размова з Аляксеем Міхайлавічам — розыгрыш, марная. Яго шыкоўная іншамарка красуецца на стаянцы. Ён ветліва вітаецца і запрашае нас у салон.

— Не перадумалі? — лісліва моршчыцца ён.

Маўчым.

— Я так і думаў, — прымае наша маўчанне за згоду Аляксей Міхайлавіч. — Але спачатку некалькі ўмоў…

— Якіх яшчэ ўмоў? — здзіўляемся мы.

— Абяцайце, што нашу дамову вы не парушыце ні пры якіх абставінах.

— Пажывём — пабачым.

— Кожны дзень на ваш рахунак будуць залічваць па дваццаць долараў, — робіць выгляд, што быццам бы не чуе, Аляксей Міхайлавіч. — Але гэта пры ўмове, што вы справіцеся з заданнем.

— Ці не азначае гэта, што ўзамен на нашу рызыку мы атрымаем дзірку ад абаранка? — спыняе яго Фёца.

— Усё будзе залежыць ад вас і ад вашай празорлівасці. Заданні, якія мы будзем вам прапаноўваць, нескладаныя, у гэтым вы хутка пераканаецеся. Людзі самі сабе ўскладняюць жыццё. Спадзяюся, што ваша інтуіцыя падкажа вам правільны накірунак.

Мужчына робіць працяглую паўзу і запальвае. Нічога не разумею з пачутага і цікаўлюся:

— Але вы не сказалі нам самага галоўнага: чым мы будзем займацца?

— Мы прапануем вам згуляць з намі ў адну гульню. Мы будзем ствараць ілюзію нейкіх складаных тупіковых сітуацый, з якіх вам трэба будзе знайсці выйсце. Нас цікавяць паводзіны людзей, загнаных у кут. Відавочна, гэта небяспечна. Але не хвалюйцеся, абяцаю, мы спынім гульню адразу ж, калі вам стане пагражаць нешта. Вашы паводзіны будуць фіксавацца і пры неабходнасці карэкціравацца. Рабіцца гэта будзе вельмі далікатна, каб вы не западозрылі нашага ўмяшальніцтва. Знешне нічога ў вашым жыцці не памяняецца, вы будзеце жыць, як і жылі раней. Мы адкрытыя і лічым, што вы павінны ведаць усе тонкасці і падрабязнасці нашага эксперыменту. Гэта дапаможа вам. Гэта будзе дысцыплінаваць вас. Людзі імкнуцца быць лепшымі, чым яны ёсць на самай справе. Для даследванняў мы падбіраем падвопытных з рознымі фізічнымі і інтэлектуальнымі здольнасцямі. Галоўнае, каб яны на момант эксперыменту адчувалі пэўныя душэўныя цяжкасці. Калі браць за аснову вашы анкеты, то вы нам падыходзіце. Звычайна на адбор кліентаў мы трацім шмат часу. Спадзяюся, што на гэты раз і нам, і вам пашанцавала…

Збянтэжана пераглядваемся.

— Мы павінны падумаць. У нас ёсць яшчэ час? — цікаўлюся я .

— Ёсць, — ківае галавою Аляксей Міхайлавіч.

— Праз колькі хвілін мы павінны вам даць адказ?

— Праз дзве.

Мы зноў пераглядваемся.

— А што, калі мы адмовімся? — вагаецца Фёца.

— Не думаю, што гэта будзе правільнае рашэнне.

— Але мы маглі зусім не прыйсці, — злуюся я.

— Маглі, але прыйшлі. Выпадковасцяў не бывае. Усё мае прычыну і следства. Зноў жа, як відаць з вашых анкет, жывяце вы нездаровым і сумным жыццём, без планаў і без будучыні. У вас відавочная схільнасць да амаральных учынкаў. А значыць, вы ўжо часткова задзейнічаны ў нашым эксперыменце. Калі пагадзіцеся супрацоўнічаць з намі, у вас з’яўляецца шанец атрымаць за гэта ганарар. Дваццаць долараў у дзень — немалыя для вас грошы.

— А ваша прапанова не ёсць тая ж амаральнасць? — злуецца Фёца.

— Дабро і зло — паняцці расплыўчатыя. Нікому і ніколі не распазнаць тых межаў, калі пачынаецца адно і заканчваецца другое.

Мужчына нешта тлумачыць яшчэ, намякае на пастаянны недахоп пачуццяў чалавечай годнасці, на тое, што людзі пастаўлены ў нейкую безвыходную залежнасць ад сітуацыі, якая не пакідае ім выбару. І мы пачынаем верыць гэтай лухце. Нічога іншага нам і не застаецца. Мы імкнемся запомніць усё, што зараз гаворыцца, бо ў ім, як нам здаецца, і схаванае тое выйсце, пра якое нам распавядае Аляксей Міхайлавіч. А гэтае выйсце, перакананыя мы, нам яшчэ спатрэбіцца, бо мы неспадзявана робімся ахвярамі нейкай бязмерна нахабнай авантуры.

— Людзі, якія стаяць перад выбарам, ад якога залежыць іх жыццё, звычайна забываюць пра сумленне, — прарываецца да мяне аднекуль здалёк гіпнатычны голас Аляксея Міхайлавіча.

— Нас гэта не тычыцца, — пярэчу я.

— Хто ведае?! — хітра ўсміхаецца Аляксей Міхайлавіч. — Сёння — не тычыцца. А што будзе заўтра, ніхто не ведае. Магчымасць праверыць сябе вам яшчэ выпадзе.

Пазіраю на Фёцу і ў думках пераконваю яго: «Адмаўляемся. Нас падманваюць....» Наша тупая пакорлівасць злуе мяне, але і супрацьстаяць ёй я болей не магу. Мы глядзім адзін аднаму ў вочы, і я разумею, што нашы лёсы ўжо вырашаны.

— Будуць яшчэ нейкія ўмовы? — міжволі цікавіцца Фёца.

— Значыць, згаджаецеся.

— Так!

— А ваш сябар?

Мне нічога не застаецца, як таксама кіўнуць галавой.

— Як вы лічыце, ці ёсць за што ненавідзець людзей? — нечакана цікавіцца Аляксей Міхайлавіч.

— Гледзячы каго і за што, — недаўменна зіркае на мяне Фёца.

— Адказы павінны быць канкрэтнымі. Эксперымент пачаўся ўжо.

— Ну… ёсць, — мямліць Фёца.

— Выходзіць, што вас таксама ёсць за што ненавідзець?

— Выходзіць, што так.

— А якіх людзей больш: злых ці добрых?

— Аднолькава тых і тых, — спяшаюся адказаць я.

— Адказ не дакладны. Ёсць вялікае зло і ёсць крыху меньшае. Напрыклад, вас могуць забіць сёння, а могуць заўтра. Справа ў тым, што пра зло мы заўсёды прамаўляем чужымі вуснамі, а яно жыве ў нас саміх. Мы яго распаўсюджваем…

— Вы не лепшы за астатніх.

— Магчыма… Аднак вернемся да некаторых невырашаных фармальнасцяў. Для пачатку трэба ўзаконіць нашу дамоўленасць, — лісліва ўсміхаеца Аляксей Міхайлавіч. — А потым я пазнаёмлю вас з нашымі бліжэйшымі планамі.

Ён дастае з кейса некалькі бланкаў і працягвае іх нам. Мы ўважліва ўчытваемся ў тэксты. Гэта і ёсць правілы гульні, пра якія ён распявядаў нам толькі што. З гэтай хвіліны іх давядзецца прытрымлівацца. Мы запаўняем бланкі і ставім пад імі свае подпісы.

— Цяпер усё. Поспеху вам! Каб перайсці да першага задання, нам трэба пад’ехаць у адно месца. Гэта блізка.

Мы пакорліва ківаем галовамі. Што нам яшчэ застаецца?

Кружляем некалькі хвілін па горадзе і вырульваем на вуліцу Рабінавую. Назву паспяваю прачытаць, перад тым як мы паварочваем з кальцавой дарогі. Спыняемся ля прыгожага двухпавярховага асабняка.

— Гаспадыня гэтага дома — дырэктарка адной буйной фірмы. Як нам вядома, ёй патрэбны супрацоўнікі. Абвестка аб гэтым сведчыць. У ёй вы знойдзеце ўмовы прыняцця на працу. Ваша заданне даволі простае, можна сказаць, банальнае. Абазначым яго ўмоўна: знаёмства. Ад вас патрабуецца навесці кантакты з гаспадыняй і ўвайсці ў давер з мэтай атрымаць працу. Цяпер зірніце на гэтую жанчыну.

Ён дастае з кейса здымак і працягвае яго мне. Гляджу некалькі хвілін і перадаю сябру.

— Нашто яно нам?

— Любая вялікая справа пачынаюцца з дробязі, — незадаволена зіркае на мяне Аляксей Міхайлавіч. — Для пачатку праверым вашу камунікабельнасць.

— А калі мы правалім заданне?

— Па-першае, вы не атрымаеце абяцаных вам дваццаці долараў. Па-другое, выконваць наступнае заданне будзе нашмат складаней. З гэтай хвіліны ўсе вашыя ўчынкі ўзаемазвязаныя. Так намі задумана. Марцін Лютэр Кінг сцвярджаў: «Чалавек не павінен паступаць не па сумленні, як і не павінен звяртацца да гвалту, нават дзеля справядлівасці, бо заўсёды існуе шлях ненасілля». Памятайце пра гэта. А яшчэ памятайце, што кожны чалавек мае права на свой асабісты выбар.