Пастка для рэха

2

У гэтым горадзе у Мелеша ёсць дзве справы: знайсці свайго брата і памерці. Пра другое ён пакуль не здагадваецца. Яго розум плодзіць іншыя думкі, далёкія ад сапраўднасці, наўмысна аддаляючы небяспеку, якая ходзіць за ім следам. І не трэба быць празорліўцам, каб зразумець, што гэтае вяртанне на радзіму не на карысць яму, як не на карысць яму тыя марныя высілкі памяняць нешта ў сітуацыі, у якой ён апынуўся. Але, каб не даць сумневу разбурыць цалкам і без таго кволую надзею, якая ў ім усё яшчэ цепліцца, каб не даць ёй выліцца ў тую меланхалічную дэпрэсію, якой ён страшыцца, яго думкі воляю пэўных намаганняў сплятаюцца ў прыгожую прывідную мэту, па якой ён даўно сумуе, якой, па сутнасці, і не існуе зусім, бо заўжды, калі справа даходзіць да сваёй лагічнай развязкі, пра сябе не забывае нагадаць неаптымістычная і жорсткая сапраўднасць. Але вера ў нязбыўнае якраз і надае яму той аптымізм, які насуперак усякаму цвярозаму разліку цягне яго сюды, у гэтае поўнае страхаў балота, у гэты выдуманы містычны горад. Ён не памятае ўжо дакладна, ад каго набраўся гэтай невылечнай хваробы, імя якой настальгія, чаму дасюль усё яшчэ спадзяецца на тое станоўчае ў людзях, якога ў іх няшмат, якога разгледзець з гадамі робіцца зусім немагчыма, — напэўна, яму хочацца жыць, хоць ён і не ведае, як.

— Халодны ты чалавек, Мелеш! — наступае яму на горла Пяльмень, такі ж, як і ён, валацуга, смялеючы да нахабства пасля распітай на дваіх пляшкі. — Скуль у цябе тая жорсткасць, га? Ты ж не той, за каго выдаеш сябе. Лічыш, што ўсе сляпыя? Напускное ўсё гэта, не сапраўднае.

— Пайшоў ты! — злуецца Мелеш. Твар пакрываецца чырванню. — Халяву любіш?

— Пры чым тут гэта? — здзіўляецца Пяльмень.

— Пры тым, што халявы ў жыцці не бывае.

— Не халяву я шукаю, Мелеш, — сцірае з твару здзіўленне Пяльмень. — А паразуменне тваё. Павагу.

— Павагу?! — нахабна спыняе яго Мелеш. — Навошто яна табе, мая павага?

— Хм… — мямліць Пяльмень. — Нечага ж звёў нас з табою лёс. Ты мне тут пра ворагаў далдоніш.

— Ворагі, Пяльмень, не самыя кепскія настаўнікі.

— І чаму яны цябе навучылі? — недаверліва касавурыцца Пяльмень. Твар у яго шэры і стомлены. У вачах сум, блізкі да адчаю.

— Пусты ты чалавек, — абразліва цэдзіць праз зубы Мелеш. — Відаць, гэтая твая гадзюка высмактала з цябе апошні твой розум.

Пяльмень усхвалявана падаецца наперад і, заікаючыся, выціскае:

— А вось гэта не твая справа, Мелеш. Малоць языком ты здатны, але гаварыць — гэта адно...

— Гаўнюк! — рэзка спыняе яго Мелеш. — Ты спярша сам навучыся па-людску жыць, а потым іншых вучыць будзеш.

— Не вучу я цябе, Мелеш, — апраўдваецца Пяльмень. — Проста ты…

— А ты не? — зрываецца на крык Мелеш. — Ты таксама…

— Не грузі, дай сказаць. Людзі для таго і людзі, каб дапамагаць адно аднаму. Адзін я ў гэтым свеце…

Усталёўваецца працяглая нерухомая цішыня. Чутныя толькі іх цяжкія перарывістыя дыханні.

— І лесвіца, Мелеш, адна… Для ўсіх… — парушае маўчанне Пяльмень.

— Лесвіца? Якая яшчэ лесвіца? — недаўменна пазірае на яго Мелеш.

— Тая, па якой мы з табой кожны дзень падымаемся, — неўразумела тлумачыць Пяльмень.

— У краму? — абразліва моршчыцца Мелеш.

— Не важна куды, — не звяртае ўвагі Пяльмень. — А гэта значыць…

— Што гэта значыць?

— Гэта значыць, што ёсць дзве дарогі: наверх і ўніз. Мы з табой, Мелеш, абралі лягчэйшую. Мы — валацугі!

— Ах ты дрэнь!.. Хто табе замінае жыць інакш?

— Хтоцкі, — рэзка спыняе яго Пяльмень.

— Гаўно гэта ўсё, — цынічна ўсміхаецца Мелеш.

— Што не гаўно, па-твойму?

— Я!.. Мая індывідуальнасць.

— Індывідуальнасць? Твая? Не смяшы! — недаверліва пазірае на яго Пяльмень. — Індывідуальнасць, Мелеш, і ёсць тая глеба, на якой прарастае людская нянавісць. Людзям наша шэрасць падабаецца.

Усталёўваецца працяглая паўза.

«Няўжо я і сапраўды чалавек скончаны? — імкнецца зазірнуць як мага глыбей у сябе Мелеш. — Няўжо я і сапраўды дайшоў да краю?»

Ён адчувае нікчэмнасць гэтых пытанняў. Ад іх смярдзіць правільнасцю, якой ён ніколі не прытрымліваецца. Ад іх хочацца вымыць рот з мылам. Мінулае — вось скуль растуць гэтаму ногі. Вось дзе зарыты сабака. «Але чаму тое мінулае, прасякаючы ў мяне, толькі павялічвае маю нікчэмнасць, чаму яно напаўняе жыццё ілжывым зместам?» — выпытвае ён у сябе і не знаходзіць на гэтыя пытанні адказаў.

— Бо немагчыма схавацца за сваёй безыменнасцю, Мелеш, — прасочваецца да яго аднекуль здалёк голас Пяльменя. — Жыццё — гэта рух наперад.

— Жыццё — гэта ланцуг з неразумных учынкаў.

— Правільна. А ты спрабаваў выкінуць з гэтага ланцуга хоць адно звяно? — настырна выпытвае Пяльмень.

— Слухай, ты, я не сабака, каб на ланцугу сядзець.

Ён злуецца, распырсквае сліну. Ён спрабуе знайсці патрэбныя для апраўдання словы, хоць даўно ўжо перакананы: нічога іншага, акрамя як і надалей плыць па цячэнні куды вынясе, жыць ілюзіямі, надаючы ім міфічную афарбоўку сапраўднага жыцця, хварэць на настальгію па нязбыўным і недасяжным, уласцівую хіба што толькі вар’ятам, у яго не засталося ўжо. І ўся гэтая штучная прыналежнасць да нечага важнага, якое яшчэ толькі павінна адбыцца, — усяго толькі выратавальная саломінка, за якую ён усё яшчэ трымаецца, выдатна разумеючы, што некалі і яна не вытрымае цяжару гэтай яго няшчырасці…