Лялька

XVIII. УРАЖАННІ, УЯЎЛЕННІ ДЫ НАЗІРАННІ СТАРОГА КРАМНІКА

Для пана Ігнацы Жэцкага зноў надышла пара неспакою ды нечаканасцяў.

Той самы Вакульскі, які год таму паімчаў у Балгарыю, а некалькі тыдняў раней, як магнат, бавіўся скачкамі ды двубоямі, той самы Вакульскі надта ўпадабаў раптам тэатральныя паказы. І каб яшчэ польскія, але – італьянскія… Ён, які не разумеў па-італьянску ні слова!

Ужо амаль тыдзень працягвалася гэтая новая манія, якая дзівіла ды засмучала не аднаго пана Ігнацы.

Аднаго разу, напрыклад, стары Шлянгбаўм па нейкай, вядома, важнай справе паўдня шукаў Вакульскага. Прыйшоў ён у краму – Вакульскі толькі што выйшаў з крамы, а перад тым загадаў занесці акцёру Росі вялікі вазон з саксонскае парцаляны. Шлянгбаўм пабег дадому да Вакульскага – той толькі што выйшаў з кватэры і паехаў да Бардэта[153] па кветкі. Стары жыд, каб дагнаць яго, хоць і скрывіўся, але ўзяў брычку, а з-за таго, што прапанаваў фурману злоты і восем грошай замест сарака грошай, дык пакуль яны старгаваліся (за злоты і восем грошай) і даехалі да Бардэта, Вакульскага ўжо не было ў аранжарэі.

– А пан не ведае, куды ён паехаў? – запытаўся Шлянгбаўм у садоўніка, які з дапамогаю крывога нажа пустошыў прыгожы кветнік.

– Хіба я ведаю? Падобна, у тэатр, – адказаў садоўнік з такім тварам, нібы гэтым крывым нажом ён хацеў перарэзаць горла Шлянгбаўму.

Жыд, якому якраз гэта прыйшло ў галаву, адхіснуўся, хуценька выбег з аранжарэі ды як камень, выкінуты з прашчы, ускочыў у брычку. Але фурман (які ўжо, відавочна, паразумеўся з крыважэрнымі садоўнікамі) заявіў, што ні за якія скарбы на свеце не паедзе далей, хіба купец заплаціць яму сорак грошай ды верне тое, што вытаргаваў пры першай паездцы.

Шлянгбаўм адчуў слабасць у грудзях і ў першы момант хацеў або вылезці, або паклікаць паліцыю. Але прыгадаўшы, колькі злосці ды несправядлівасці пануе цяпер у хрысціянскім свеце, колькі лютасці да жыдоў, дык згадзіўся на ўсе ўмовы бессаромнага фурмана і хоць заенчыў, але паехаў у тэатр.

Там спачатку не было з кім гаварыць, потым не хацелі з ім гаварыць, аж, нарэшце, ён даведаўся, што пан Вакульскі быў, але толькі што паехаў у алеі Уяздоўскія. Чуваць яшчэ тарахценне яго каляскі ў браме…

У Шлянгбаўма апусціліся рукі. Пешкі ён вярнуўся ў краму Вакульскага, там не прамінуў чарговы раз – ці ўжо не соты – праклясці свайго сына за тое, што той назваўся Генрыкам, ходзіць у сурдуце ды есць трэфнае, і, нарэшце, пайшоў жаліцца пану Ігнацы.

– Ну, – залямантаваў ён, – што гэты пан Вакульскі творыць!.. У мяне была такая справа, што ён са свайго капіталу мог зарабіць трыста рублёў… І я б сотню якую займеў… Але ён раз’язджае па горадзе, а я на адны брычкі патраціў два злотыя і дваццаць грошай… Ай! Рабаўнікі сапраўдныя з тых фурманаў…

Вядома, пан Ігнацы ўпаўнаважыў Шлянгбаўма скончыць тую справу і не толькі вярнуў яму грошы, выдаткаваныя на брычкі, але яшчэ за ўласны кошт загадаў завезці яго на вуліцу Электаральную, чым гэтак расчуліў старога жыда, што той, адыходзячы, зняў са свайго сына бацькоўскі праклён і нават запрасіў яго да сябе на шабас.

“Як бы там ні было, – сказаў сабе Жэцкі, – а паганая гісторыя з тым тэатрам, бо Стах, прынамсі, занядбаў справы.”

Аднаго разу завітаў нечакана ў краму вельмі шаноўны адвакат, правая рука князя, юрыдычны дарадца ўсяе арыстакратыі, каб запрасіць Вакульскага на нейкі вечаровы сход. Пан Ігнацы не ведаў, куды пасадзіць знакамітую асобу, як цешыцца з пашаны, аказанай ягонаму Стаху. Тым часам, Стах не толькі не ўзрушыўся ганаровым запрашэннем, але ўзяў ды адмовіўся, што зрабіла прыкрае ўражанне на мецэната, які адразу ж нядбала развітаўся і выйшаў.

– Чаму ты не прыняў запрашэння? – спытаў засмучаны пан Ігнацы.

– Бо мушу быць сёння ў тэатры, – адказаў Вакульскі.

Але сапраўдную небяспеку адчуў Жэцкі, калі ў той самы вечар інкасатар Аберман прыйшоў з просьбаю скончыць усе дзённыя рахункі, калі не было яшчэ і сёмае гадзіны.

– Пасля восьмае… пасля восьмае… – адказаў яму пан Ігнацы. – Цяпер яшчэ рана.

– А пасля восьмае мне будзе позна, – адказаў Аберман.

– Як гэта?.. Што гэта?..

– А тое, што а палове на восьмую я мушу быць з нашым гаспадаром у тэатры… – паціснуў плячыма Аберман.

У той жа момант з усмешкаю на твары падышоў да іх пан Зэмба, каб развітацца.

– Пан ужо сыходзіць з крамы?.. Пане Зэмба!.. Без чвэрці сем…. – вырачыў вочы здзіўлены пан Ігнацы.

– Я іду па вянкі для Росі, – прашаптаў ветлівы пан Зэмба з яшчэ больш прыемнаю ўсмешкаю.

Жэцкі аберуч схапіўся за галаву.

– Павар’яцелі з тым тэатрам! – выбухнуў ён. – Можа, і мяне яшчэ туды пацягнуць?.. Ну, але са мною не атрымаецца!..

Адчуваючы, што хутка і яго Вакульскі пачне ўгаворваць, пан Ігнацы падрыхтаваў цэлую прамову, у якой збіраўся не толькі заявіць, што не пойдзе на італьянцаў, але і яго самога заклікаць да разважлівасці прыкладна такімі словамі: “Супакойся… Нашто табе гэтыя недарэчнасці!..” і гэтак далей.

Тым часам Вакульскі, замест таго, каб угаворваць яго, прыйшоў раз а шостай у краму і сказаў Жэцкаму, які сядзеў над рахункамі:

– Даражэнькі, сёння Росі іграе Макбета, зрабі ласку, сядзь у першым радзе крэслаў (вось табе квіток) і пасля трэцяга акту падай яму гэты альбом…

І без ніякае цырымоніі, нават без ніякіх апраўданняў уручыў пану Ігнацы альбом з відамі Варшавы ды варшавянак коштам пяцьдзясят рублёў!

Пан Ігнацы адчуў сябе глыбока абражаным. Ён падняўся са свайго фатэлю, зморшчыў бровы і ўжо адкрыў быў рот, каб гнеўна адказаць, як Вакульскі раптам выйшаў з крамы і нават не зірнуў на яго.

Ну і, вядома, пан Ігнацы мусіў ісці ў тэатр, каб не зрабіць прыкрасці Стаху.

У тэатры пана Ігнацы чакаў цэлы шэраг прыгодаў.

Спачатку ён падняўся сходамі, якія вялі на галерэю, дзе ён звычайна бываў ў добрыя старыя часы. Але білецёр нагадаў, што ў яго білет у першы рад крэслаў, і пры гэтым акінуў яго такім позіркам, які не пакідаў сумневу: цёмна-зялёны сурдут пана Жэцкага, альбом пад пахаю і нават яго фізіяномія а ля Напалеон ІІІ падаюцца падазронымі ніжэйшым органам тэатральнае ўлады.

Прысаромлены пан Ігнацы спусціўся ў цэнтральнае фае, заціскаючы пад пахаю альбом ды кланяючыся ўсім дамам, побач з якімі ён меў гонар праходзіць. Гэткая ветлівасць, нязвыклая варшавякам, ужо ў фае выклікала цікавасць. Пачалі пытацца: “Хто гэта?” І, хоць ніхто яго не пазнаваў, было заўважана, што цыліндр пана Ігнацы не менш чым дзесяцігадовага веку, гальштук – пяцігадовага, а цёмна-зялёны сурдут і клятчатыя сподні ў абцяжку паходзяць з непараўнальна больш даўняе эпохі. Усе палічылі яго за нетутэйшага, а калі ён запытаўся ў аднаго з білецёраў, як дабрацца да партэра, з яго пачалі смяяцца.

– Пэўна, нейкі шляхціц з Валыні, – казалі франты. – А што гэта ў яго пад пахай?..

– Можа, бігас, можа, надзіманая падушка…

Асмяяны, увесь змакрэлы ад халоднага поту, дабраўся, нарэшце, пан Ігнацы да жаданых крэслаў. Было крыху за сёмую, і гледачы толькі пачалі збірацца. У партэр кожны ішоў з капелюшом на галаве, ложы былі пустыя, і толькі на галёрцы чарнела маса люду. Там ужо пачалася лаянка і ўжо клікалі паліцыю.

“Здаецца мне, сход чакаецца вельмі бурны”, – прамармытаў няшчасны пан Ігнацы, са збянтэжанаю ўсмешкаю займаючы месца ў першым радзе.

Спачатку ён утаропіўся ў шчыліну з правага боку заслоны, прысягаючы, што не адарве ад яе вачэй. Аднак праз пару хвілін ён крыху супакоіўся і нават так асмялеў, што пачаў азірацца. Зала падалася яму нейкаю цеснаю і бруднаю, і калі ён пачаў дашуквацца прычыны, чаму яна гэтак змянілася, дык прыгадаў, што апошні раз быў у тэатры на выступе Добрскага[154] ў “Гальцы” гадоў з шаснаццаць таму.

Тым часам зала напаўнялася, а від прыгожых кабет, якія рассаджваліся ў ложах, моцна падбадзёрыў пана Ігнацы. Стары крамнік нават выцягнуў малую ларнетку ды пачаў разглядаць твары, але адразу ж зрабіў сумнае адкрыццё: яго таксама разглядаюць з амфітэатра, з дальніх радоў партэра, уга! нават з ложаў… Калі ж яго псіхічныя здольнасці пераключыліся са зроку на слых, дык ён пачаў лавіць словы, што кружлялі навокал, як восы:

– Хто ж гэты арыгінал?..

– Нехта з правінцыі.

– А дзе ж ён выкапаў гэткі сурдут?..

– Заўважыў, пан, ягоную бірульку на ланцужку для гадзінніка? Скандал!..

– Хто цяпер гэтак стрыжэцца?!

Пан Ігнацы ледзьве не выпусціў з рук свой альбом і цыліндр ды не ўцёк з тэатра. На шчасце, у апошнім радзе крэслаў ён убачыў знаёмага фабрыканта, вытворцу пернікаў, які ў адказ на паклон Жэцкага падняўся са свайго месца і падышоў да першага рада.

– Напрамілы Бог, пане Піфке, – прашаптаў пан Ігнацы, абліваючыся халодным потам, – сядзь, пан, на маё месца і саступі мне сваё…

– Вельмі ахвотна, – гучна адказаў чырванатвары фабрыкант. – А чаму пану тут не падабаецца?.. Добрае месца!

– Дасканалае. Але я хачу далей. Горача мне…

– І там так, але я магу сесці. Што гэта ў пана за пакунак?..

Тут Жэцкі прыгадаў свой абавязак.

– Няхай пан уявіць сабе, дарагі пан Піфке, што нейкі аматар гэтага… гэтага Росі…

– Ах, хто ж не любіць Росі! – адказаў Піфке. – У мяне ёсць лібрэта “Макбета”, можа, даць пану?

– Дзякуй. Але… Гэты аматар, хай сабе пан уявіць, купіў у нас каштоўны альбом і прасіў пасля трэцяга акту ўручыць яго Росі…

– Зраблю гэта з прыемнасцю! – паабяцаў таўстун Піфке, праціскаючыся на месца Жэцкага.

Пан Ігнацы зазнаў яшчэ некалькі вельмі прыкрых хвілін. Ён мусіў выбрацца з першага рада крэслаў, а франты, якія там сядзелі, аглядалі ягоны сурдут, і ягоны гальштук, і ягоную аксамітную камізэльку з іранічнаю ўсмешкаю. Потым ён мусіў заняць месца ў восьмым радзе партэра, дзе хоць і без іроніі глядзелі на ягоны гарнітур, але дзе давялося праціскацца, чапляючыся за дамскія калені.

– Стакроць перапрашаю, – казаў ён сарамліва, – але гэткая цісканіна…

– Не павінен пан казаць брыдкага слова, – адказала адна дама, у вачах якой, злёгку падмаляваных, пан Ігнацы, аднак, не заўважыў гневу. Але ён быў гэтакі збянтэжаны, што ахвотна пайшоў бы да споведзі, абы ачысціць душу ад граху гэтых дотыкаў.

Нарэшце, ён знайшоў сваё месца і ўздыхнуў з палёгкаю. Тут хоць не звярталі на яго ўвагі, бо і месца ён зараз займаў больш сціплае, і спектакль ужо пачаўся.

Прадстаўленне спачатку яго не цікавіла, ён разглядаў залу і перадусім заўважыў Вакульскага. Той сядзеў у чацвёртым радзе і глядзеў зусім не на Росі, а ў ложу, якую займала панна Ізабэла з панам Тамашам і графіняй. Жэцкі пару разоў бачыў людзей загіпнатызаваных, і яму здалося, што Вакульскі мае якраз такі выраз твару, нібы ён загіпнатызаваны тою ложаю. Ён сядзеў нерухома, нібы ў трансе, з шырока расплюшчанымі вачыма.

Хто ж, аднак, мог гэтак зачараваць Вакульскага? Пан Ігнацы не мог даўмецца. Але ён заўважыў яшчэ іншую рэч. Пакуль Росі не было на сцэне, панна Ізабэла абыякава разглядала залу або размаўляла з цёткаю, але як толькі выйшаў Росі-Макбет, яна пачала прыкрываць твар веерам і цудоўнымі, летуценнымі вачыма, здавалася, поедам ела акцёра. Здаралася, веер з белых пер’яў ападаў ёй на калені, і тады Жэцкі бачыў на твары панны Ізабэлы той самы выраз загіпнатызаванасці, які гэтак здзівіў яго ў Вакульскага.

Заўважыў ён і яшчэ тое-сёе. Калі на прыгожым абліччы панны Ізабэлы малявалася захапленне, Вакульскі паціраў сабе рукою макаўку галавы. І тады, нібы па камандзе, з балкона і з галёркі раптам гучалі апладысменты ды моцныя воклічы: “Брава, брава, Росі!..” Здавалася пану Ігнацы нават, што ў тым хоры нібы вылучаецца змучаны голас інкасатара Абермана, які першы пачынаў крычаць і апошні змаўкаў.

“Д’ябал! – падумаў ён, – няўжо гэта Вакульскі дырыжыруе клакерамі?” Але ён адразу адпрэчыў гэтае несправядлівае падазрэнне, бо Росі іграў выдатна і ўсе апладзіравалі яму вельмі натхнёна. А мацней за ўсіх – пан Піфке, жыццярадасны фабрыкант, вытворца пернікаў, які, згодна з умоваю, пасля трэцяга акту бадзёра кінуўся ўручаць Росі альбом.

Вялікі акцёр нават не кіўнуў Піфке, але нізка пакланіўся ў бок ложы, дзе сядзела панна Ізабэла. А можа, проста ў той бок?

“Уяўленні!.. Уяўленні!.. – думаў пан Ігнацы, пакідаючы тэатр пасля апошняга акту. – Бо не можа Стах быць гэтакім ёлупам…”

Зрэшты, незадавальнення ад паходу ў тэатр пан Ігнацы не адчуваў. Выступленне Росі яму спадабалася, некаторыя сцэны, такія, як забойства караля Дункана або з’яўленне духа Банка, зрабілі на яго моцнае ўражанне, а тое, як Макбет біўся на рапірах, нават выклікала захапленне. Дык выходзячы з тэатра, ён не меў прэтэнзій да Вакульскага. Наадварот, у яго з’явілася падазрэнне, што каханы Стах, толькі каб зрабіць яму прыемнасць, выдумаў гэту камедыю з уручэннем падарунка Росі.

“Ён ведае, пачцівы Стах, што адно пад прымусам мог я пайсці на італьянскіх акцёраў… Ну і добра атрымалася. Цудоўна іграе гэты фацэт, варта паглядзець на яго яшчэ раз… Зрэшты, – падумалася яму потым, – хто мае гэтулькі грошай, як Стах, можа рабіць прэзенты акцёрам. Я, праўда, выбраў бы нейкую актрысу з пышнымі формамі, але… Я чалавек іншае эпохі, нават называюць мяне банапартыстам і рамантыкам…”

Ён разважаў гэтак і нават ціха бубніў сабе пад нос, але яму не давала спакою іншая думка, якую ён хацеў заглушыць:

“Чаму Стах гэтак дзіўна глядзеў на ложу, у якой сядзела графіня, пан Ленцкі і панна Ленцкая?.. Няўжо?.. Эх, што лезе ў галаву… Вакульскі ўсё ж занадта разумны, каб меркаваць, што з гэтага штосьці можа атрымацца… Дзіцяці зразумела, што тая панна, наогул халодная, як лёд, сёння шалее ад Росі… Як яна на яго глядзела, аж забывалася, што сядзіць у тэатры на вачах у сотні гледачоў!.. Не, гэта абсурд! Слушна называюць мяне рамантыкам…”

І зноў ён намагаўся думаць пра іншае. Ён нават пайшоў (хоць была ўжо позняя ноч) у рэстаран, дзе грала музыка – скрыпка, фартэп’яна ды арфа. З’еў там запечанае мяса з бульбаю і капустаю, выпіў куфаль піва, потым – другі куфаль, потым – трэці, чацвёрты… нават сёмы… Зрабілася яму гэтак радасна, што ён кінуў на сподак арфістцы дзве саракоўкі[155] ды пачаў гугнява падпяваць. А потым стрэліла яму ў галаву, што трэба пазнаёміцца (безумоўна!) з чатырма немцамі, якія пры бакавым століку елі тушаніну з гарохам.

“Чаго я буду ім прадстаўляцца?.. Няхай яны мне прадставяцца,” – вырашыў пан Ігнацы.

Тут завалодала ім думка, што чатыры гэтыя паны мусяць яму прадставіцца, як старэйшаму, да таго ж – былому афіцэру венгерскае пяхоты, якая добра біла немцаў. Ён нават паклікаў кельнерку з мэтаю паслаць яе да тых чатырох паноў, што елі тушаніну, але ў гэты момант ансамбль, складзены са скрыпкі, арфы ды фартэп’яна, зайграў “Марсэльезу”.

Пану Ігнацы прыгадалася Венгрыя, пяхота і Аўгуст Кац, ён адчуў, як набягаюць слёзы і вось-вось ён не вытрывае, дык схапіў хутчэй са стала свой цыліндр, паходжання яшчэ да пачатку французска-прускае вайны, кінуў на стол рубель ды выбег з рэстарана.

А на вуліцы, апынуўшыся на свежым паветры, ён абапёрся на слуп газавае ліхтарні ды запытаўся:

– Д’ябал, няўжо я напіўся?.. Бач ты! Сем куфляў…

Ён пайшоў дадому, стараючыся ісці як мага раўней, і на ўласным досведзе спасцігаючы, якія калдобістыя варшаўскія ходнікі, бо праз кожныя некалькі крокаў ён хоцькі-няхоцькі збочваў або да канавы, або да сцен камяніц. Потым, каб пераканаць сябе, што ягоныя разумовыя здольнасці ў квітнеючым стане, ён пачаў лічыць зоркі на небе.

– Раз… два… тры… сем… сем… Што сем?.. А, сем куфляў піва… Няўжо праўда?.. І нашто было Стаху выпраўляць мяне ў гэты тэатр!..

Дадому ён трапіў адразу і адразу знайшоў званок. Аднак пасля таго, як у чаканні вартаўніка пазваніў ажно сем разоў, ён адчуў патрэбу абаперціся на вугал пры браме, дзе стаяў і лічыў (выключна дзеля цікавасці), колькі хвілін міне, пакуль вартаўнік адчыніць.

– Нягоднік! – бурчэў ён. – Мне а шостай уставаць, а гэты вартаўнік да паловы на другую трымае мяне на вуліцы…

На шчасце, вартаўнік нарэшце адчыніў брамку, праз якую пан Ігнацы крокам вельмі пэўным – нават больш, чым пэўным, занадта пэўным – прайшоў праз двор з адчуваннем, што цыліндр у яго – трошкі набакір, але ўсяго трошкі. Потым вельмі лёгка знайшоў ён дзверы ў сваю кватэру, але безвынікова стараўся ўсадзіць ключ у дзірку замка. Ён намацваў гэту дзірку пальцамі, сціскаў ключ моцна, як ніколі, і не мог трапіць.

– Няўжо праўда?..

Якраз у гэты момант дзверы паддаліся, і ягоны аднавокі пудзель Ір, не падымаючыся з падсцілкі, гаўкнуў:

– Так… так!

– Сціхні, свінтух паганы!.. – прамармытаў пан Ігнацы.

Не запальваючы святла, ён распрануўся ды лёг спаць.

Сны яго былі жахлівыя. Снілася ці толькі мроілася яму, што ён усё яшчэ ў тэатры і бачыць Вакульскага, які не зводзіць вачэй з аднае ложы. У той ложы сядзіць графіня, пан Ленцкі і панна Ізабэла. Жэцкаму здавалася, што Вакульскі глядзіць на панну Ізабэлу.

– Не можа быць! – прамармытаў ён. – Стах не аж такі ёлупень…

Тым часам (гэта быў працяг мрояў) панна Ізабэла паднялася і выйшла з ложы, а Вакульскі – за ёю, з тым самым выглядам загіпнатызаванага. Панна Ізабэла выйшла з тэатра, прайшла праз тэатральны пляц і лёгка ўзбегла на вежу ратушы, а Вакульскі – за ёю, выглядаючы ўсё гэткім жа загіпнатызаваным. А потым панна Ізабэла ўзнялася, як птушка, і пераляцела з вежы ратушы на будынак тэатра, а Вакульскі, які хацеў ляцець за ёю, рынуўся з вышыні дзясятага паверха на зямлю.

– Езус! Марыя!.. – жахнуўся Жэцкі, зрываючыся з ложка.

– Так!.. Так!.. – гаўкнуў праз сон Ір.

– Ну, я ўжо бачу, што зусім п’яны, – прамармытаў пан Ігнацы, вяртаючыся ў ложак ды нацягваючы на сябе коўдру, бо яго трэсла.

Некалькі хвілін ён паляжаў з расплюшчанымі вачыма і раптам зноў апынуўся ў тэатры, якраз пасля заканчэння трэцяга акта, у той самы момант, калі фабрыкант Піфке збіраецца ўручаць Росі альбом з відамі Варшавы ды мясцовых прыгажунь. Пан Ігнацы напружвае зрок (бо Піфке выконвае даручэнне замест яго) і бачыць неверагоднае: зламыснік Піфке замест каштоўнага альбома падае італьянцу нейкі папяровы пакунак, абы як абвязаны вяроўкаю.

І яшчэ горшую рэч бачыць пан Ігнацы. Бо італьянец паблажліва ўсміхаецца, развязвае вяроўку, раскручвае паперу, і на вачах панны Ізабэлы, Вакульскага, графіні ды соцень гледачоў дастае… жоўтыя нанкавыя кальсоны з фартушком спераду ды штрыпкамі знізу. Якраз такія, якімі пан Ігнацы карыстаўся ў эпоху слаўнае севастопальскае кампаніі!..

Мала таго жаху, дык няшчасны Піфке яшчэ і крычыць: “Вось дар паноў Станіслава Вакульскага, купца, ды Ігнацы Жэцкага, яго намесніка!” Увесь тэатр кладзецца ад рогату, усе вочы і пальцы скіраваныя на восьмы рад партэра, менавіта на тое крэсла, дзе сядзіць пан Ігнацы. Гаротнік хоча запратэставаць, але адчувае, што у яго зусім знік голас, а на давяршэнне – і сам ён некуды знікае. Знікае ў невымерным, бяздонным акіяне нябыту, у якім будзе спачываць векі вечныя і нават не апраўдаецца ўжо перад тэатральнымі гледачамі, што нанкавыя кальсоны з фартушком ды штрыпкамі былі скрадзеныя ў яго падспудна з асабістага збору памятак.

Пасля фатальнае ночы Жэцкі прачнуўся ажно без чвэрці сем. Ён не хацеў верыць уласным вачам, пазіраючы на гадзіннік, але, нарэшце, паверыў. Паверыў ён нават у тое, што ўчора крыху захмялеў. Красамоўным сведчаннем, зрэшты, была цяжкая галава ды агульная млявасць.

Але ўся гэтая нямогласць трывожыла пана Ігнацы менш, чым адзін страшны сімптом, і вось які: яму не хацелася ісці ў краму!.. Горш за тое, ён адчуваў не толькі ляноту, а поўны заняпад амбіцый, бо замест таго, каб саромецца свайго грэхападзення ды змагацца з гультайствам, ён, Жэцкі, вышукваў прычыны, каб як мага даўжэй затрымацца дома.

То яму здавалася, што Ір хворы, то – ржавее ніколі не ўжываная дубальтоўка, то – не так вісіць зялёная фіранка на акне, і, нарэшце, што гарбата занадта гарачая, дык піць яе трэба павольней, чым звычайна.

У выніку пан Ігнацы на сорак хвілін спазніўся ў краму ды ўгнуўшы плечы пракраўся да канторкі. Яму здавалася, што кожны з “паноў” (а, як назло, усе прыйшлі сёння ў час), што кожны з іх вельмі пагардліва глядзіць на кругі ў яго пад вачыма, на шэры колер твару ды лёгкае дрыжанне рук.

“Яшчэ падумаюць, што я ў распусту кінуўся!” – уздыхнуў небарака пан Ігнацы.

Потым ён выцягнуў кнігі, памачаў пяро і нібыта заняўся падлікамі. Ён не сумняваўся, што смярдзіць, як старая дзежка, якую ўжо выкінулі са склепу, і зусім сур’ёзна меркаваў: ці не варта падацца ў адстаўку пасля цэлага шэрагу гэтакіх ганебных учынкаў.

“Напіўся… позна вярнуўся дадому… позна ўстаў… на сорак хвілін спазніўся ў краму…”

У гэты момант да яго падышоў Клейн з нейкім лістом.

– На канверце напісана: “вельмі пільна”, дык я распячатаў, – прамовіў мізэрны крамнік і падаў ліст Жэцкаму.

Пан Ігнацы разгарнуў яго і прачытаў:

“Чалавеча, неразумны ці подлы! Не зважаючы на гэткую колькасць зычлівых перасцярог, купляеш ты, аднак, дом, які стане дамавінаю твайму і так несумленна здабытаму маёнтку…”

Пан Ігнацы кінуў вокам на апошні радок, але не ўбачыў подпісу, ліст быў ананімны. Ён зірнуў на канверт – на ім быў адрас Вакульскага. Стаў чытаць далей:

“Якая нячыстая сіла паставіла цябе на дарозе ў шляхетнае дамы, мужа якой ты ледзь не забіў, а цяпер хочаш адабраць дом, дзе памерла яе каханая дачка?.. І навошта ты гэта робіш?.. Навошта плаціш, калі праўда, ажно дзевяноста тысяч рублёў за камяніцу, нявартую і сямідзесяці тысяч?.. Гэтыя таямніцы тваёй чорнай душы справядлівасць Божая некалі выявіць, а сумленныя людзі пакараюць пагардаю.

Дык абдумайся, пакуль не позна. Не губі сваю душу, пашкадуй грошай ды пакінь у спакоі сумленную даму, якая ў неспатольным жалю па страчанай дачцэ мае сёння адзінае суцяшэнне – сядзець у тым пакоі, дзе беднае дзіця аддало Богу душу. Апамятайся, заклінаю цябе. Зычлівая…”

Пан Ігнацы прачытаў гэта і страсянуў галавою:

– Нічога не разумею. Хоць вельмі сумняюся ў зычлівасці гэтае дамы.

Клейн баязліва азірнуўся навокал, пераканаўся, што ніхто ў краме не глядзіць у іх бок, і зашаптаў:

– Бо гэта ж, бачыць пан, стары наш, падобна, купляе дом Ленцкага, які заўтра крэдыторы якраз пускаюць з аўкцыёну…

– Стах… значыць… пан Вакульскі купляе дом?

– Так, так… – заківаў галавою Клейн. – Але купляе не на ўласнае імя, а за пасярэдніцтвам старога Шлянгбаўма… Гэтак, прынамсі, кажуць у тым доме, бо і я ж там жыву.

– За дзевяноста тысяч рублёў?..

– Менавіта. А баранеса Кшэшоўская хацела б купіць гэту камяніцу за семдзясят тысяч рублёў, дык ананімка, пэўна, ад яе. Я нават гатовы закласціся, што ад яе, бо пякельная баба…

Госць, які ўвайшоў у краму і пачаў разглядаць парасоны, спыніў размову Клейна з Жэцкім. У пана Ігнацы завіравалі ў галаве надта цікавыя думкі.

“Калі я, – казаў ён сам сабе, – змарнаваў адзін вечар і нарабіў гэтым такога замяшання ў краме, дык якога замяшання ў справах наробіць Стах, які цяпер марнуе дні і тыдні на італьянскія тэатры, а рэшту – ужо і не ведаю на што…”

У гэты момант, аднак, ён прыгадаў, што ў краме па яго віне нарабілася няшмат замяшання, амаль ніякага, і гандаль ідзе, зрэшты, цудоўна. А сам Вакульскі, калі казаць праўду, нягледзячы на дзівачны лад жыцця, не занядбаў абавязкі кіраўніка.

“Але навошта ён хоча замураваць дзевяноста тысяч рублёў у тыя сцены?.. Адкуль узяліся гэтыя Ленцкія?.. Няўжо… Гэх! Сташак не гэтакі ёлупень…”

Але навіна пра пакупку камяніцы яго непакоіла.

“Запытаюся ў Генрыка Шлянгбаўма,” – вырашыў ён і ўстаў з-за канторкі.

У аддзеле тканін малы згорблены Шлянгбаўм з чырвонымі вачыма і зацятым выразам твару завіхаўся, як звычайна: лазіў па драбінцы або перамотваў штукі паркалю. Ён ужо гэтак прызвычаіўся да гарачкі ў працы, што калі нават не было пакупнікоў, безупынку выцягваў штуку за штукаю, раскручваў ды скручваў, каб потым пакласці на месца.

Калі Шлянгбаўм убачыў пана Ігнацы, ён прыпыніў сваю бясплённую дзейнасць і выцер пот з ілба.

– Цяжка, а як жа… – сказаў ён.

– Бо навошта пану перакладаць гэтыя анучы, калі ў краме няма пакупнікоў? – заўважыў Жэцкі.

– Аёй!.. Каб жа я гэта не рабіў, дык забыўся б, што дзе ляжыць… Іржа суставы б з’ела… Зрэшты, я ўжо прызвычаіўся… Пан нешта хоча?..

Жэцкі на момант збянтэжыўся.

– Не… Хацеў зірнуць толькі, як тут пану, – адказаў пан Ігнацы і пачырванеў, наколькі гэта было магчыма ў ягоным веку.

“Няўжо і ён мяне падазрае ды сочыць за мною? – бліснула ў галаве Шлянгбаўма, і яго апанавала злосць. – Так, бацька мае рацыю… Сёння ўсе нападаюць на жыдоў. Хутка давядзецца адгадаваць пэйсы ды надзець ярмолку…”

“Ён нешта ведае!” – падумаў Жэцкі, а ўголас сказаў:

– Падобна… падобна, шаноўны бацька пана купляе заўтра камяніцу… камяніцу пана Ленцкага?..

– Я нічога не ведаю, – адказаў Шлянгбаўм і ўтаропіўся ў падлогу. А сам падумаў:

“Мой стары купляе дом для Вакульскага, а яны мяркуюць і, напэўна, гавораць паміж сабою: гляньце, зноў жыд-ліхвяр абабраў католіка ды пана з паноў…”

“Нешта ён ведае, толькі казаць не хоча, – думаў Жэцкі. – Вядома, жыд…”

Ён пакруціўся яшчэ па зале, што Шлянгбаўм палічыў доказам недаверу ды высочвання, і вярнуўся да сябе, уздыхаючы:

“Гэта жахліва, але Стах больш давярае жыдам, чым мне… Навошта, аднак, ён купляе гэты дом, навошта звязваецца з Ленцкімі… А можа, і не купляе?.. Можа, гэта толькі пагалоскі?..”

Гэткага страху наганяла на яго замуроўванне дзевяноста тысяч рублёў гатоўкі, што ён цэлы дзень толькі пра тое і думаў. Хацеў нават у пэўны момант наўпрост запытацца ў Вакульскага, але не хапіла яму адвагі.

“Стах, – казаў ён сабе, – заняты цяпер толькі панамі, а давярае жыдам. Што яму стары Жэцкі!..”

Дык ён вырашыў сам пайсці заўтра ў суд і паглядзець, ці праўда стары Шлянгбаўм купіць дом Ленцкіх, ці праўду кажа Клейн, што торг дойдзе да дзевяноста тысяч рублёў. Калі гэта спраўдзіцца, дык будзе ясна, што і ўсё іншае – праўда.

У поўдзень зайшоў у краму Вакульскі і пачаў гаворку з Жэцкім, распытваючы яго пра ўчорашні тэатр. Чаму той уцёк з першага рада партэра? Чаму прымусіў Піфке ўручыць альбом? Але пан Ігнацы меў у сэрцы гэтулькі крыўды і гэтулькі падазронасці да свайго каханага Стаха, што адказваў яму гугнява і пахмурна. Дык Вакульскі змоўк ды пайшоў з крамы з горыччу ў душы.

“Усе адварочваюцца ад мяне, – думаў ён, – нават Ігнацы… Нават ён… Але ты мяне за ўсё ўзнагародзіш,” – дадаў ён, пазіраючы ў бок алеі Уяздоўскае.

Пасля таго, як Вакульскі пайшоў з крамы, Жэцкі асцярожна выпытаў у “паноў”, у якім судзе і а якой гадзіне адбываюцца аўкцыёны нерухомасці, потым угаварыў Лісецкага, каб той падмяніў яго заўтра паміж дзявятай раніцы і другою гадзінаю дня ды з падвойнай руплівасцю ўзяўся за падлікі. Машынальна (але беспамылкова) ён складаў доўгія, як Новы Свят, слупкі лічбаў, а ў перапынках размаўляў сам з сабою:

“Сёння я змарнаваў каля гадзіны, заўтра змарную не менш за пяць, а ўсё таму, што Стах больш давярае Шлянгбаўму, чым мне… Навошта яму камяніца?.. Якога д’ябла ён звязваецца з тым банкрутам Ленцкім?.. Чаго яму стрэліла ў галаву бегаць у тэатр на італьянцаў ды яшчэ даваць каштоўныя падарункі гэтаму прыблудзе Росі?..”

Не падымаючы галавы ад кнігі, ён сядзеў пры канторцы да шостае і быў гэтак заняты працаю, што не толькі не прымаў грошы, але нават не бачыў і не чуў пакупнікоў, якія раіліся ды гаманілі ў краме, як вялізныя пчолы ў вуллі. Не заўважыў ён і нечаканага госця, якога “панове” прывіталі гучнымі воклічамі ды пацалункамі.

Толькі калі прыбылы стаў над ім ды гукнуў у вуха: “Пане Ігнацы, гэта я!..”, Жэцкі страпянуўся і падняў угару галаву, а разам – бровы ды вочы, бо перад ім быў Мрачэўскі…

– Га?.. – спытаў пан Ігнацы, пазіраючы на маладога франта, асмуглага, памужнелага і, галоўнае, раздабрэлага. – Ну, што… Ну, што чуваць?.. – цягнуў пан Ігнацы, вітаючыся з ім за руку.

– Нічога новага, – адказаў Мрачэўскі. – Кангрэс у Берліне робіць сваё, аўстрыякі возьмуць Боснію.

– Ну, ну, ну… Жарты, жарты!.. А пра малога Напалеонка што чуваць?

– Вучыцца ў Англіі ў вайсковай школе і, падобна, закахаўся ў нейкую акцёрку…

– Ужо і закахаўся!.. – насмешліва паўтарыў пан Ігнацы. – А ў Францыю ён не вяртаецца? Як, пан, маешся? Адкуль ты тут узяўся? Ну расказвай хутчэй, – весела выгукнуў Жэцкі і ўдарыў яго ў плячо. – Калі ты прыехаў?..

– А, гэта цэлая гісторыя! – адказаў Мрачэўскі, падаючы ў фатэль. – Прыехалі мы з Сузіным сёння аб адзінаццатай… Ад першае да трэцяе сядзелі з ім у Вакульскага, а пасля трэцяе забег на хвілінку да маці і на хвілінку – да пані Стаўскае… Цудоўная кабета, га?

– Стаўская?. Стаўская?.. – прыгадваў Жэцкі, паціраючы лоб.

– Пан яе ведае. Гэта тая прыгажуня з дачушкаю… Тая, што гэтак пану даспадобы…

– А, тая!.. Ведаю… Не так мне яна даспадобы, як я меркаваў, што была б яна добрая жонка Стаху…

– Дзівак пан, – зарагатаў Мрачэўскі. – У яе ж ёсць муж…

– Муж?

– Дзіва што. Зрэшты, прозвішча ўсе чулі. Чатыры гады таму ўцёк бядак за мяжу, бо яго лічылі вінаватым у забойстве тае…

– А, памятаю!.. Дык гэта ён?.. Чаму ж не вярнуўся, калі высветлілася, што ён невінаваты?..

– Вядома, невінаваты, – працягваў Мрачэўскі. – Але як даў драпака ў Амерыку, дык па сённяшні дзень ні вока не бачыла, ні вуха не чула. Відаць, загінуў недзе небарака, а кабета засталася ані паннаю, ані ўдавою… Жахлівы лёс!.. Утрымліваць сям’ю з гафту, з ігры на фартэп’яна ды з урокаў англійскае мовы… Працаваць цэлы дзень, як вол, ды яшчэ не мець мужа… Бедныя кабеты!.. Мы б, пане Ігнацы, гэтак доўга не вытрымалі ў цноце, так?.. О, вар’ят стары…

– Хто вар’ят? – спытаў Жэцкі, здзіўлены раптоўным воклічам.

– Хто ж, калі не Вакульскі, – адказаў Мрачэўскі. – Сузін едзе ў Парыж і сілаю цягне яго за сабою, бо збіраецца там купляць надта шмат тавараў. Наш стары ні гроша не патраціў бы на падарожжа ды пажыў бы па-каралеўску, бо Сузін, чым далей ад жонкі, тым шырэй раскрывае кішэню… Гэ! Ды ён бы яшчэ і зарабіў тысяч з дзесяць.

– Стах… то бок, наш гаспадар зарабіў бы каля дзесяці тысяч рублёў? – спытаў Жэцкі.

– Вядома. Ну, але што ж, калі ён гэтакі ўжо ачмурэлы…

– Ну, ну… пане Мрачэўскі!.. – прысароміў яго пан Ігнацы.

– Але ж, слова гонару, ачмурэў. Бо я ведаю, што ён збіраецца ехаць на выставу ў Парыж і нават хутка…

– Так.

– Дык чаму ён не хоча ехаць з Сузіным задарма і зарабіць грошай?.. Дзве гадзіны ўпрошваў яго Сузін: “Паехалі са мною, Станіславе Пятровічу”. Прасіў, кланяўся… Усё марна. Вакульскі – не і не! Сказаў, што ў яго тут ёсць нейкія справы…

– Ну, ёсць… – прамовіў Жэцкі.

– О так, ёсць… – перадражніў яго Мрачэўскі. – Самая важная яго справа – не расчараваць Сузіна, які дапамог яму зарабіць капітал, дае вялізны крэдыт і не раз казаў мне, што не супакоіцца, пакуль Станіслаў Пятровіч не адкладзе хоць мільён рублёў… І гэткаму прыяцелю адмаўляць у невялікай паслузе, зрэшты, добра аплачанай! – абураўся Мрачэўскі.

Пан Ігнацы хацеў быў нешта сказаць, але прыкусіў язык. Ён ледзьве не прагаварыўся, што Вакульскі купляе дом Ленцкага і гэткія дарагія падарункі дае Росі.

Да канторкі наблізіліся Клейн з Лісецкім, і Мрачэўскі, рады, што яны вольныя, кінуўся з размовамі да іх, а пан Ігнацы зноў застаўся адзін над сваёю кнігаю.

“Бяда! – думаў ён. – Чаму Стах не едзе задарма ў Парыж ды яшчэ пярэчыць Сузіну?.. Якая трасца звяла яго з тымі Ленцкімі… Няўжо?.. Гэх! Але ж ён не такі ёлупень… Але шкада і падарожжа, і дзесяці тысяч рублёў… Божа, Божа, што з людзьмі робіцца…”

Ён апусціў галаву і вадзіў пальцам то знізу ўверх, то зверху ўніз, складаючы слупкі лічбаў, доўгія, як Новы Свят ды Кракаўскае прадмесце. Ён без памылак лічыў, мармытаў сабе пад нос, але не пакідала яго думка, што ягоны Стах стаіць на нейкім фатальным схіле.

“Марна, – шаптаў яму голас, прытоены на самым дне душы, – марна ўсё!.. Стах ублытаўся ў салідную авантуру… Дакладна, у палітычную авантуру, бо такі чалавек, як ён, не вар’яцеў бы з-за кабеты, хоць нават была б ёю сама панна… Ах, д’ябал, памыліўся! Адмаўляецца, грэбуе дзесяццю тысячамі рублёў… Ён, хто восем гадоў таму мусіў пазычаць у мяне па дзесяць рублёў на месяц, як жабрак… А цяпер кідае пад ногі дзесяць тысяч, замуроўвае ў камяніцу дзевяноста тысяч, робіць акцёрам прэзенты на сотні… Напрамілы Бог, я не разумею! І гэта нібы пазітывіст, чалавек, які рэальна мысліць… Мяне называюць старым рамантыкам, але ж я гэткае несусвеціцы не рабіў… Ну хіба калі з галавою ўлез у палітыку…”

Гэткія разважанні не спыняліся аж да закрыцця крамы. Галава яго пабольвала, і ён выйшаў пашпацыраваць па Новым З’яздзе, а калі вярнуўся дадому, рана лёг спаць.

“Заўтра, – сказаў ён сабе, – мне стане ясна, што тут робіцца. Калі Шлянгбаўм купіць дом Ленцкага і дасць за яго дзевяноста тысяч рублёў, гэта будзе азначаць, што Стах сапраўды з ім дамовіўся, і што сапраўды ён звар’яцеў… А можа, Стах і не купляе камяніцу, можа, усё гэта плёткі…”

Ён заснуў, і яму снілася, што ў акне высокага дома ён бачыць панну Ізабэлу, да якой Вакульскі, што стаяў з ім побач, хоча бегчы. Дарэмна намагаецца пан Ігнацы затрымаць яго, ажно ў пот яго кінула. Вакульскі вырываецца і знікае ў браме камяніцы.

“Стаху, вярніся!..”– крычыць пан Ігнацы, бо бачыць, як дом пачынае хістацца.

Дом абрынаецца. Панна Ізабэла з усмешкаю вылятае з яго, як птушка, а Вакульскага не відаць…

“Можа, ён выскачыў на падворак і выратаваўся…” – думае пан Ігнацы і прахопліваецца. Сэрца ў яго моцна калоціцца.

Назаўтра пан Ігнацы прачынаецца крыху раней за шостую, прыгадвае, што якраз сёння прадаюць на аўкцыёне камяніцу Ленцкага, што ён мусіць пабачыць гэтае відовішча, і ўскоквае з ложка, як спружына. Босы, ён бяжыць да вялікага таза, абліваецца з галавы да ног халоднаю вадою і, пазіраючы на свае лыткі, падобныя да жэрдак, мармыча: “Здаецца, патаўсцеў”.

У працэсе стараннага мыцця пан Ігнацы падымае сёння столькі шуму, што будзіць Іра. Брудны пудзель расплюшчвае адзінае вока, якое яму засталося, заўважае, падобна, нязвыклую энергічнасць свайго гаспадара і саскоквае з куфра на падлогу. Ён атрасаецца, пазяхае, выцягвае назад адну лапу, потым – другую лапу, потым прысаджваецца насупраць акна, за якім заходзіцца ад крыку кура, якую рэжуць, і вырашае, што насамрэч нічога не здарылася, таму вяртаецца на сваю посцілку. Пры гэтым выгляд у яго непрыступны, можа, і злосны (на пана Ігнацы за пустую трывогу), бо ён скручваецца, адвярнуўшыся хрыбтом да пакою, а носам і хвастом – да сцяны, і нібы жадае сказаць гэтым пану Ігнацы: “Надакучыла ўжо мне бачыць тваю мізэрнасць”.

Жэцкі ў імгненне вока апранаецца і з бліскавічнаю хуткасцю выпівае гарбату, не заўважаючы ні самавара, ні слугі, што яго прынёс. Потым бяжыць у яшчэ замкнёную краму, тры гадзіны запар лічыць, не зважаючы на пакупнікоў ды размовы “паноў”, і дакладна а дзясятай кажа Лісецкаму:

– Пане Лісецкі, а другой я вярнуся…

– Канец свету, – бурчыць Лісецкі. – Нешта надзвычайнае, калі гэты недарэка ў такі час выбраўся ў горад…

Ужо на ходніку перад крамаю Пан Ігнацы адчувае напад згрызотаў сумлення.

“Што я раблю? – думае ён. – Якая мне справа да аўкцыёнаў? Хай выстаўляюць нават палацы, а не тое што камяніцы...”

І ён вагаецца: ісці ў суд ці вярнуцца ў краму? У гэты момант ён заўважае брычку, што едзе па Кракаўскім прадмесці, а ў ёй даму – высокую, хударлявую, спакутаваную, у чорнай вопратцы. Дама глядзіць якраз на іх краму, і Жэцкі ў яе зацятым позірку ды сіняватых вуснах прыкмячае сапраўдную нянавісць.

“Далібог, гэта баранеса Кшэшоўская… – мармыча пан Ігнацы. – Вядома, яна едзе на аўкцыён… Скандал!..”

Абуджаюцца ў яго, аднак, і сумневы. Хто ведае, ці ў суд едзе баранеса? Можа, гэта ўсё плёткі?..

“Варта спраўдзіць,” – думае пан Ігнацы, забываецца на свае абавязкі намесніка і старшага крамніка ды ідзе следам за брычкаю. Нягеглыя коні цягнуць гэтак павольна, што пан Ігнацы мае магчымасць бачыць гэты рыдван на ўсім шляху да калоны Жыгімонта. Тут коні збочваюць налева, а Жэцкі думае:

“Вядома, едзе баба на Мядовую. Танней бы ёй каштавала дабрацца туды на памяле…”

Паўз дом Рэзлера (які нагадвае пра нядаўнюю п’янку!) па Сенатарскай пан Ігнацы даходзіць да вуліцы Мядовае. Мінаючы склад гарбаты Навіцкага, ён на хвіліну затрымліваецца, бо мерыцца зайсці павітацца з гаспадаром, але адразу ж уцякае з мармытаннем: “Што ён падумае, калі ўбачыць мяне гэтаю парою на вуліцы?.. Вядома, ён падумае, што я нічога не варты намеснік, што не сядзіцца мне ў краме, дык лайдачу па горадзе… Дажыўся!..”

Усю астатнюю дарогу да суда пана Ігнацы мучыць сумленне. Яно ўвасабляецца ў барадатага волата ў жоўтым ядвабным халаце і гэткіх жа штанах, які зычліва, але разам з тым іранічна зазірае яму ў вочы ды пытае:

“А скажы ты мне, пане Жэцкі, хто з прыстойных купцоў бадзяецца ў гэты час па горадзе? З пана гэткі ж купец, як з мяне балерына…”

І пан Ігнацы разумее, што яму няма чаго адказаць сувораму суддзі. Ён чырванее, патнее і ўжо хоча вяртацца да сваіх кніг (але каб заўважыў гэта Навіцкі), як раптам бачыць перад сабою даўні палац Паца.

“Тут будзе аўкцыён!” – кажа сабе пан Ігнацы і забываецца на згрызоты сумлення. Волат з барадою ў жоўтым ядвабным халаце развейваецца ў яго душы, як туман.

Пан Ігнацы азіраецца і заўважае, што будынак суда мае два ўваходы. Яшчэ ён бачыць старазаконных, якія сабраліся ў чатыры няроўныя кучкі ды стаяць з вельмі паважнымі фізіяноміямі. Пан Ігнацы не ведае, куды ісці, аднак ідзе да тых дзвярэй, перад якімі стаіць найбольш старазаконных, здагадваючыся, што там мусіць быць аўкцыён.

У гэты момант да будынка суда пад’язджае каляска, а ў ёй – пан Ленцкі. Пан Ігнацы не можа супраціўляцца пачуццю пашаны да ягонай сівізны і не можа надзівіцца з яго добрага гумору. Бо пан Ленцкі выглядае не банкрутам, у якога забралі камяніцу, каб прадаць яе на аўкцыёне, а мільянерам, што прыехаў да натарыуса, каб аформіць невялічкую суму ў некалькі сотняў тысяч рублёў.

Пан Ленцкі ўрачыста высаджваецца з каляскі і трыумфальным крокам набліжаецца да дзвярэй суда. Адразу да яго з другога боку вуліцы падбягае джэнтльмен, які мае ўсе прыкметы лайдака, аднак з’яўляецца адвакатам. Пасля хуткага і нават нядбалага вітання пан Ленцкі пытаецца ў джэнтльмена:

– Ну што?.. Калі?..

– Праз гадзінку… можа, крыху пазней… – адказвае джэнтльмен.

– Уяві сабе, пан, – кажа з прыязнаю ўсмешкаю пан Ленцкі, – тыдзень таму адзін мой знаёмы за дом, які каштаваў яму сто пяцьдзясят тысяч, узяў дзвесце. А як мой каштаваў мне сто тысяч, дык я павінен узяць, адпаведна, сто дваццаць пяць…

– Гм!.. Гм!.. – мармыча адвакат.

– Будзеш, пан, смяяцца, – працягваў пан Тамаш, – з таго, што я табе скажу (бо вы любіце кпіць са сноў і прадчуванняў), аднак сёння снілася мне, што мой дом пайшоў за сто дваццаць тысяч… Кажу гэта пану перад аўкцыёнам, прашу заўважыць... Праз пару гадзін сам пераканаешся, што не варта смяяцца са сноў… Ёсць нешта на небе і на зямлі…

– Гм!.. Гм!.. – мармыча ў адказ адвакат, і яны разам уваходзяць у дзверы будынка.

“Дзякуй Богу! – думае пан Ігнацы. – Калі Ленцкі возьме сто дваццаць тысяч за свой дом, дык гэта азначае, што Стах не заплаціць за яго дзевяноста тысяч рублёў.”

Тут нехта кранае яго за плячо. Пан Ігнацы азіраецца і бачыць старога Шлянгбаўма.

– Пан не мяне шукае? – пытаецца сівы жыд, пільна зазіраючы яму ў вочы.

– Не, не… – адказвае збянтэжаны пан Ігнацы.

– У пана няма да мяне ніякае справы?.. – перапытвае Шлянгбаўм, міргаючы чырвонымі павекамі.

– Не, не…

– Git![156] – кідае Шлянгбаўм і вяртаецца да сваіх аднаверцаў.

Пана Ігнацы прадзірае мароз па скуры, прысутнасць Шлянгбаўма зноў абуджае ў ім падазрэнні. Каб разагнаць іх, пан Ігнацы пытаецца ў вознага, што стаіць пры дзвярах, дзе адбываецца аўкцыён. Возны паказвае яму лесвіцу.

Пан Ігнацы бяжыць наверх і ўваходзіць у першую залу. Уражвае яго тлум старазаконных, якія прагна слухаюць нейкую прамову. Жэцкі разумее, што тут адбываецца судовы працэс, што прамаўляе пракурор, што справа пра ашуканства. У зале не прадыхнуць, прамову пракурора часам заглушае грукат брычак за акном. Гледзячы на суддзяў, здаецца, што яны дрэмлюць, адвакат пазяхае, у падсуднага выраз твару, нібы ён гатовы ашукаць нават найвышэйшы суд, старазаконныя пазіраюць на яго спачувальна, а абвінавачванне слухаюць вельмі ўважліва. Некаторыя на кожны доказ віны крывяцца ды пырхаюць: “Ай-вай!..”

Пан Ігнацы выходзіць з залы, бо не дзеля гэтае справы ён сюды прыйшоў.

Пан Ігнацы хоча ўжо падымацца сходамі на трэці паверх, як бачыць баранесу Кшэшоўскую, якая спускаецца ў таварыстве мужчыны са знешнасцю стомленага настаўніка старажытных моў. Але гэта адвакат, пра што сведчыць срэбны значок, прышпілены да адвароту зношанага фрака, а шарачковыя порткі каплана справядлівасці гэтак выцертыя на каленях, нібы іх гаспадар замест таго, каб абараняць сваіх кліентаў, толькі і рабіў, што прасіў рукі ў багіні Фэміды.

– Калі не раней, чым праз гадзіну, – плаксіва гаворыць пані Кшэшоўская, – дык я схаджу пакуль да капуцынаў[157]… Як пан мяркуе?..

– Я не думаю, каб візіт да капуцынаў меў нейкі ўплыў на аўкцыён, – адказвае ўшчэнт знясілены адвакат.

– Каб, аднак, пан мецэнат шчыра хацеў, каб пабегаў…

Мецэнат у выцертых портках нецярпліва махае рукою.

– Ах, пані дабрадзейка, – кажа ён, – я ўжо столькі набегаўся з-за гэтага аўкцыёну, што сёння, хіба, мог бы ўжо і аддыхацца. Апроч таго, хутка ў мяне абарона… Забойства. Бачыць пані тых прыгожых дам?... Яны ідуць паслухаць мяне… Эфектная справа!

– Дык пан мецэнат пакідае мяне? – енчыць баранеса.

– Але ж я буду… буду ў зале, – супакойвае яе адвакат, – буду на аўкцыёне, толькі хай пані дасць мне хоць хвілінку падумаць пра майго забойцу…

І ён хаваецца за дзвярыма, наказваючы вознаму, каб той нікога не пускаў.

– О Божа! – голасна заводзіць баранеса, – нягодны забойца і той мае абаронцу, а бедная самотная кабета дарэмна шукае чалавека, які заступіўся б за яе гонар, за яе спакой, за яе майно…

А як пан Ігнацы не збіраецца быць тым чалавекам, дык ён спешна збягае сходамі, абмінаючы маладых, прыгожых і элегантных кабет, якіх прыгнала сюды жаданне паслухаць гучны працэс пра забойства. Гэта цікавей за тэатр, бо акцёры судовага спектаклю іграюць калі не лепш, дык, дакладна, больш рэалістычна, чым драматычныя.

На сходах разлягаецца лямант пані Кшэшоўскае ды вясёлая гамана маладых, прыгожых і элегантных кабет, якія спяшаюцца паглядзець на забойцу, на акрываўленае адзенне, на тую сякеру, якою ён забіў сваю ахвяру, ды на спатнелых суддзяў. Пан Ігнацы з вестыбюля перабягае аж на другі бок вуліцы, у цукерню на рагу Капітульнае і Мядовае, а там хаваецца ў такі цёмны куток, дзе яго не магла б пазнаць нават пані Кшэшоўская.

Ён замаўляе філіжанку шакаладу з пенкаю, закрываецца падзёртаю газетаю і бачыць, што ў малым пакойчыку ёсць яшчэ цямнейшы куток, дзе сядзіць нейкі велічнага выгляду ягамосць ды нейкі згорблены жыд. Пан Ігнацы мяркуе, што велічны ягамосць, хіба, граф ды буйны землеўласнік з Украіны, а жыд – ягоны брокер. І яму чуваць іх гутарку.

– Пане дабрадзею, – кажа згорблены жыд, – каб не тая акалічнасць, што пана дабрадзея ніхто не ведае ў Варшаве, дык не даў бы я пану і дзесяці рублёў за гэта. А так заробіць пан дваццаць пяць…

– І гадзіну прастаяць у душнай зале! – бурчыць ягамосць.

– Праўда, – згаджаецца жыд, – у нашым веку цяжка стаяць, ну, але гэткія грошы таксама пехатою не ходзяць… А якая ў пана дабрадзея будзе рэпутацыя, калі даведаюцца, што пан таргаваўся за камяніцу коштам восемдзясят тысяч рублёў!..

– Няхай так. Але дваццаць пяць рублёў гатоўкаю на стол…

– Барані Божа! – адказвае жыд. – Пан дабрадзей атрымае ў рукі пяць рублёў, а дваццаць пойдуць за даўгі таму беднаму Селігу Куперману, што ўжо два гады ні гроша ад пана не бачыў, хоць мае вырок суду.

Паважны пан б’е кулаком па мармуровым стале і падымаецца. Згорблены жыд хапае яго за крысо сурдута, зноў усаджвае на крэсла і прапануе шэсць рублёў гатоўкаю.

Яны некалькі хвілін яшчэ таргуюцца і пагаджаюцца на васьмі рублях, з якіх сем будуць заплачаны пасля аўкцыёну, а рубель – адразу. Жыд супраціўляецца, але велічны пан адным аргументам знішчае ўсе ягоныя сумневы:

– Прынамсі, д’ябал яго бяры, трэба ж мне заплаціць за гарбату ды піражкі.

Жыд уздыхае, дастае з зашмальцаванае партманеткі самую падраную паперку, разгладжвае яе і кладзе на мармуровы стол. Потым ён падымаецца і няспешна выходзіць з цёмнага пакойчыка, а пан Ігнацы праз дзірку ў газеце пазнае ў ім старога Шлянгбаўма.

Пан Ігнацы спехам дапівае свой шакалад і ўцякае з цукерні на вуліцу. Яму ўжо абрыд гэты аўкцыён, пра які толькі і гавораць кругом, які займае ўсе ягоныя думкі. Ён хоча перачакаць недзе да пачатку і заўважае, што касцёл капуцынаў адчынены, дык накіроўваецца туды ў спадзяванні, што знойдзе спакой, прыемную прахалоду, а галоўнае, ніхто там не будзе згадваць аўкцыён.

Ён уваходзіць у касцёл і, сапраўды, знаходзіць там цішыню, прахалоду, а яшчэ нябожчыка на катафалку, абстаўленага свечкамі, якія яшчэ не гараць, і кветкамі, якія ўжо не пахнуць. Пану Ігнацы ад нейкага часу не падабаецца выгляд труны, таму ён паварочвае налева і бачыць укленчаную на падлозе кабету ў чорным. Гэта баранеса Кшэшоўская. Сагнутая ў пакоры да зямлі, яна б’е сябе ў грудзі і раз за разам падносіць да вачэй хустачку.

“Несумненна, яна моліцца, каб дом Ленцкага пайшоў за шэсцьдзясят тысяч рублёў,” – думае пан Ігнацы. А з-за таго, што выгляд пані Кшэшоўскае не падаецца яму прывабным, ён на дыбачках адступае і пераходзіць на правы бок касцёла.

Тут – толькі дзве кабеты: адна ціхенька адмаўляе ружанец, другая спіць. Больш нібы нікога. Зрэшты, за калонаю ён заўважае сярэдняга росту мужчыну з добраю выпраўкаю, хоць і сівога, які задраў галаву і шэпча малітву.

Жэцкі пазнае ў ім пана Ленцкага і думае:

“Несумненна, гэты просіць Бога, каб яго дом пайшоў за сто дваццаць тысяч рублёў…”

І ён хутка выходзіць з касцёла, разважаючы, як добраму Богу задаволіць спрэчныя жаданні пані баранесы Кшэшоўскае і пана Тамаша Ленцкага.

Пасля таго, як не атрымалася знайсці таго, што ён шукаў, ні ў цукерні, ні ў касцёле, пан Ігнацы пачынае шпацыраваць па вуліцы ўздоўж будынка суда. Яму вельмі ніякавата, яму здаецца, што кожны мінак насмешліва пазірае на яго, нібы хоча сказаць: “Можа б ты, стары гультай, пільнаваўся лепш крамы?”, а з кожнае брычкі можа выскачыць нехта з “паноў” і паведаміць, што крама згарэла або правалілася скрозь зямлю. Дык ён зноў думае, ці не плюнуць на аўкцыён ды не вярнуцца да сваіх кніг і канторкі, як раптам чуе рэзкі крык.

Гэта нейкі жыдок высунуўся з акна судовае залы і нешта пракрычаў грамадцы сваіх аднаверцаў, якія табуном рынуліся на гэты заклік да дзвярэй, штурхаючы рахманых мінакоў ды тупаючы нагамі, як спуджаная чарада авечак у цеснай аўчарні.

“Ага, ужо пачаўся аўкцыён!..” – кажа сабе пан Ігнацы ды следам за імі ідзе наверх.

У гэты момант ён адчувае, як нехта штурхае яго ззаду ў плячо, а калі паварочвае галаву, бачыць таго велічнага пана, што атрымаў ад Шлянгбаўма рубель задатку ў цукерні. Велічны пан, відавочна, надта спяшаецца, бо кулакамі працярэблівае сабе шлях у натоўпе старазаконных і крычыць:

– Убок, пархатыя, бо я іду на аўкцыён!..

Жыды, насуперак сваёй звычцы, саступаюць яму дарогу ды дзівяцца:

– Які ён грашавіты, відаць! – мармыча адзін з іх свайму суседу.

Пан Ігнацы і блізка не такі смелы, як велічны ягамосць, і замест таго, каб пхацца, як той, здаецца на ласку і няласку лёсу. Плынь старазаконных падхоплівае яго, перад вачыма – зашмальцаваны каўнер і брудны шалік на вельмі ж бруднай шыі, ззаду дыхціць цыбуляю, справа нечая сівая барада казыча яму шыю, а злева моцны локаць гэтак упёрся ў плячо, што яно нямее. Яго штурхаюць, пхаюць з усіх бакоў, ледзь не дзяруць на ім вопратку. Нехта падстаўляе нагу, нехта лезе ў кішэню, нехта дае кухталя ў спіну. Надыходзіць момант, калі пану Ігнацы здаецца, што затрашчаць у яго рэбры. Ён падымае галаву і бачыць: ён ужо ў дзвярах. Вось, вось… задушаць яго… Раптам ён адчувае, як робіцца значна вальней, з разгону натыкаецца на нечыя вабноты, нядбала прыкрытыя поламі сурдута, і, нарэшце, ён у зале.

Палёгка… Навокал крычаць і лаюцца зацікаўленыя аўкцыёнам, якіх ушчувае возны:

– Чаго панове гэтак штурхаюцца? Што гэта, панове?! Быдла вы, ці што?..

“Я і не ведаў, што гэтак цяжка трапіць на аўкцыён!..” – уздыхае пан Ігнацы.

Ён мінае дзве залы – зусім пустыя. Не відаць у іх ані крэсла на падлозе, ані цвіка на сцяне. За гэтымі заламі знаходзяцца апартаменты правасуддзя, але самі яны светлыя і вясёлыя. Праз адчыненыя вокны льецца сонечнае святло і гарачае ліпеньскае паветра, поўнае варшаўскага пылу. Пан Ігнацы чуе шчабятанне вераб’ёў і несупыннае туркатанне брычак, і ў яго з’яўляецца дзіўнае ўражанне дысгармоніі.

“Хіба магчыма, – кажа ён сабе, – каб суд выглядаў гэтакім пустым, як незаселенае памяшканне, і гэтакім вясёлым?..”

Яму здаецца, што краты на вокнах ды шэрыя ў вільготных разводах сцены, абвешаныя кайданамі, лепш адпавядалі б той зале, дзе выракаюць людзей на вечнае або часовае зняволенне.

Але вось і галоўная зала, куды бягуць усе старазаконныя, дзе якраз і сканцэнтраваны ўвесь інтарэс. Пакой такі вялікі, што ў ім можна было б танцаваць мазурку на сорак пар, каб не нізкі бар’ер, што дзеліць яго на дзве часткі: для публікі ды для чыноўнікаў.

У публічнай частцы стаіць некалькі плеценых канап, а ў аўкцыённай частцы на ўзвышэнні – вялікі стол паўкругам, пакрыты зялёным сукном. Пры стале пан Ігнацы бачыць трох важных чыноўнікаў з ланцугамі на шыі ды сенатарскай сур’ёзнасцю на твары – гэта каморнікі. На стале перад кожным ляжыць стос папер з апісаннямі выстаўленых на продаж будынкаў. А паміж сталом і бар’ерам, як і за самім бар’ерам, таўчэцца сціжма дзялкоў. Усе выцягваюць шыі ды сочаць за каморнікамі гэтак засяроджана, што ім маглі б пазайздросціць нават натхнёныя аскеты, якія ўзіраюцца ў свае ўявы.

У зале, нягледзячы на адчыненыя вокны, чуваць нейкі пах – нібы гіяцынтаў ці старое замазкі. Пан Ігнацы здагадваецца: гэта ад жыдоўскіх лапсердакаў.

Калі не лічыць туркатання брычак за вакном, у зале досыць ціха. Каморнікі маўчаць, засяроджаныя на сваіх дакументах, і зацікаўленыя аўкцыёнам таксама маўчаць, засяроджаныя на каморніках, а рэшта публікі, што стаіць групкамі, насамрэч шэпчацца, але паціху. Ім не трэба, каб іх чулі.

Дык тым гучней чуваць ліхаманкавы енк баранесы Кшэшоўскае, якая трымае свайго адваката за адвароты фрака:

– Малю пана, не адыходзь… Ну… атрымае пан усё, што захоча.

– Толькі, пані баранеса, без пагрозаў! – адказвае адвакат.

– Я ж не пагражаю, не! Але не пакідай мяне, пан!.. – з жарсцю дэкламуе баранеса.

– Я буду на аўкцыёне, але цяпер мне трэба ісці да майго забойцы…

– А! Ліхі злачынца выклікае ў пана больш спачування, чым пакінутая кабета, у якой маёмасць, гонар, спакой…

Задураны адвакат уцякае гэтак хутка, што яго выцертыя на каленях порткі, здаецца, не вытрымаюць. Баранеса спачатку кідаецца за ім, але трапляе ў абдымкі нейкага ягамосця, які носіць вельмі сінія акуляры ды мае фізіяномію касцельнага служкі.

– Што пані турбуе, дарагая пані? – саладжава пытаецца ягамосць у сініх акулярах. – Аніводзін адвакат не падыме пані кошт дома… На гэта ёсць я… Дасі, пані, адзін працэнт з кожнае тысячы рублёў вышэй за пачатковую суму і дваццаць рублікаў за клопаты…

Баранеса Кшэшоўская адскоквае ад яго, адкідваецца назад, як акцёрка ў трагічнай ролі, і кідае адно толькі слова:

– Шатан!..

Ягамосць у акулярах разумее, што памыліўся, і адступае са збянтэжаным выглядам. У гэты час заступае яму дарогу іншы ягамосць з фізіяноміяй скончанага круцяля, нешта шэпча і вельмі жвава пры гэтым жэстыкулюе. Пан Ігнацы ўпэўнены, што гэтыя два паны зараз паб’юцца, аднак яны разыходзяцца вельмі мірна, а ягамосць з круцельскаю фізіяноміяй набліжаецца да баранесы Кшэшоўскае і ціхенька кажа ёй:

– Калі пані баранеса згодзіцца нечым рызыкнуць, дык можам не дапусціць нават да сямідзесяці тысяч рублёў.

– Збаўца!.. – крычыць баранеса. – Перад табою кабета пакрыўджаная і пакінутая, у якой маёмасць, гонар, спакой…

– Што мне той гонар! – кажа ягамосць з круцельскаю фізіяноміяй. – Дасць пані дзесяць рублёў задатку?

Яны разам адыходзяць у самы дальні куток залы, і пан Ігнацы бачыць, як хаваюцца за групкаю старазаконных. У гэтай групцы стаіць стары Шлянгбаўм і малады жыдок без барады, гэтакі бяскроўны і выпетраны, што пан Ігнацы робіць выснову: нядаўна ажаніўся. Стары Шлянгбаўм нешта тлумачыць выпетранаму жыдку, які вылупляе вочы ўсё больш і больш. Што ж, аднак, ён мог бы яму тлумачыць? Пан Ігнацы не можа даўмецца. Ён адварочваецца і за некалькі крокаў ад сябе заўважае пана Ленцкага з ягоным адвакатам, які, відавочна, нудзіцца і хацеў бы сысці.

– Каб хоць сто пятнаццаць… ну, сто дзесяць тысяч!.. – кажа пан Ленцкі. – Прынамсі, пан адвакат мусіць ведаць нейкія спосабы.

– Хм!.. Хм!.. – мармыча адвакат і тужліва пазірае на дзверы. – Пан жадае занадта высокае цаны… Сто дваццаць тысяч за дом, за які даюць шэсцьдзясят.

– Але ж, пане, ён каштаваў мне сто тысяч…

– Так… Хм!.. Хм!.. Крыху пан пераплаціў…

– І я ж, – перабівае яго пан Ленцкі, – хачу ўсяго сто дзесяць… Здаецца мне, ужо калі-калі, але гэтым разам мусіў бы пан мне дапамагчы… Ёсць жа нейкія спосабы, якіх я не ведаю, бо я не праўнік.

– Хм!.. Хм!.. – мармыча адвакат.

На шчасце, адзін з калегаў (таксама ў фраку са срэбным значком) выклікае яго з залы, і адразу ж да пана Ленцкага падыходзіць ягамосць у сініх акулярах з фізіяноміяй касцельнага служкі ды кажа:

– Што пана турбуе, пане граф?.. Аніводзін адвакат не падыме пану кошт дома… На гэта ёсць я… Дасі, пане граф, дваццаць рублёў за клопаты і адзін працэнт ад кожнае тысячы па-над шэсцьдзясят тысяч…

Пан Ленцкі пазірае на касцельнага надта фанабэрыста, нават засоўвае абедзве рукі ў кішэні (што аж самому здаецца дзіўным) ды кажа:

– Дам адзін працэнт ад кожнае тысячы вышэй за сто дваццаць тысяч рублёў…

Касцельны ў сініх акулярах кланяецца, варушыць левым плячом і адказвае:

– Перапрашаю пана графа…

– Стой! – спыняе яго пан Ленцкі. – Вышэй за сто дзесяць…

– Перапрашаю.

– За сто.

– Перапрашаю.

– Каб на вас пярун! Дык колькі ты хочаш?..

– Адзін працэнт ад сумы вышэй за семдзясят і дваццаць рублікаў за клопаты… – кажа, кланяючыся да зямлі, касцельны.

– Дзесяць рублёў возьмеш? – пытаецца барвовы ад злосці пан Ленцкі.

– Я і рублікам не пагрэбую…

Пан Ленцкі выцягвае прыгожы пулярэс, з яго – цэлы пачак дзесяцірублёвак і адну з іх дае касцельнаму, які зноў кланяецца да зямлі.

– Пабачыць яснавяльможны пан… – шэпча касцельны.

Побач з панам Ігнацы стаяць двое жыдоў, адзін высокі, худы, барада ў яго гэткая чорная, што аж адлівае сінім, а другі – лысы, з гэткімі доўгімі фаварытамі, што яны аж кладуцца яму на адвароты сурдута. Джэнтльмен з фаварытамі заўважае дзесяцірублёўкі пана Ленцкага, усміхаецца і ціха кажа прыгожаму брунету:

– Бачыць пан тыя пянёндзы ў тэн шляхціц… Пан чуе, як яны шамацяць?.. Гэта ж яны цешацца, што мяне бачаць… Пан разумее, пане Цынандзер?..

– Ленцкі – кліент пана? – пытае прыгожы брунет.

– Чаму ён не можа быць маім кліентам?

– А што ён мае? – пытае брунет.

– Ён мае… ён мае… сястру ў Кракаве, якая, разумее пан, запысала яго дачцэ…

– А калі яна нічога не запісала?..

Джэнтльмен з фаварытамі на момант ніякавее.

– Толькі, пан, не кажы мне гэтакае лухты! Чаму сястры з Кракава не запысаць, калі яна хворая?

– Я нічога не ведаю, – адказвае прыгожы брунет. (Пан Ігнацы прызнае ў душы, што гэткага прыгожага мужчыны ён ніколі яшчэ не бачыў.)

– Але ў яго ёсць дачка, пане Цынандэр… – неспакойна кажа ўласнік буйных фаварытаў. – Пан ведае яго дачку, тую панну Ізабэлу, пане Цынандэр? Я б сам, не таргуючыся, даў сто рублёў…

– Я б даў сто пяцьдзясят, – адказвае брунет. – Але Ленцкі – гэта няпэўная справа.

– Няпэўная?.. А пан Вакульскі навошта?..

– Пан Вакульскі, ну… гэта пэўная справа, – адказвае брунет. – Але яна неразумная, і Ленцкі неразумны, і ўсе яны неразумныя. І яны загубяць таго Вакульскага, ён сам будзе не рады…

Пану Ігнацы пацямнела ў вачах.

“Езус, Марыя! – шэпча ён. – Ужо нават на аўкцыёнах гавораць пра Вакульскага і пра яе… І яшчэ прадказваюць, што яго загубяць… Езус, Марыя!”

Пры стале, дзе сядзяць каморнікі, пачынаецца нейкі рух, усе прысутныя тышчацца бліжэй. Стары Шлянгбаўм таксама ціснецца да стала, ківае выпетранаму жыдку ды паціху падміргвае велічнаму пану, з якім нядаўна размаўляў у цукерні.

У гэты момант прыбягае адвакат пані Кшэшоўскае і, не гледзячы на яе, займае месца перад сталом ды падганяе каморнікаў:

– Хутчэй, панове, хутчэй, бо, далібог, няма часу…

За адвакатам у залу ўваходзіць яшчэ некалькі чалавек: сямейная пара, здаецца, з мяснікоў, старая дама з малым унукам і два паны, адзін – бадзёры і сівы, а другі – кучаравы і падобны да сухотніка. У абодвух паноў лагодныя фізіяноміі ды зношаная вопратка, але жыды, заўважыўшы іх, пачынаюць шаптацца ды паказваць пальцам з выразам здзіўлення і пашаны.

Абодва яны стаяць гэтак блізка ад пана Ігнацы, што той міжвольна чуе парады, якія сівы ягамосць дае кучараваму:

– Рабі, кажу, Ксавэры, як я. А я, далібог, не спяшаюся. Ужо гады тры наважваюся купіць невялікі дамок, кажу я табе, тысяч гэтак за сто, за дзвесце. Хай будзе на старасць. Але я не спяшаюся. Шукаю ў газетах, якія хаты ідуць з аўкцыёна, прыглядаюся да іх паціху, падлічваю сабе, а потым іду сюды і слухаю, што людзі за іх даюць. А як набраўся ўжо досведу і гатовы быў летась нешта купіць, дык кошты нечакана падскочылі, халера на яго, цяпер мушу спачатку ўсё лічыць!.. Але як мы разам пачнём прыглядацца, дык, кажу я табе, справа пойдзе…

– Ціха!.. – закрычалі ад стала.

Зала сцішылася, і пан Ігнацы пачаў слухаць апісанне камяніцы, якая знаходзіцца там і там, мае тры афіцыны ды тры паверхі, падворак, сад і г. д. Падчас гэтае важнае чыннасці пан Ленцкі то бляднее, то робіцца барвовы, а пані Кшэшоўская раз-пораз падносіць крышталёвы флакон у залатой аправе да носа.

– Я ведаю гэты дом! – крычыць раптам ягамосць у сініх акулярах з фізіяноміяй касцельнага служкі. – Я ведаю гэты дом!.. З заплюшчанымі вачыма можна даваць сто дваццаць тысяч рублёў…

– Не дуры, пан, галавы! – азываецца пан з фізіяноміяй круцяля, які стаіць побач з баранесаю Кшэшоўскаю. – Які там дом?! Руіны… трупярня!..

Пан Ленцкі робіцца амаль фіялетавы. Ён паварочваецца да касцельнага і пытае ў яго шэптам:

– Што гэта за лотр?

– Той?.. – перапытвае касцельны. – Латруга, дый годзе! Хай пан граф не зважае на яго…

А сам крычыць на ўвесь голас:

– Слова гонару, за гэты дом смела можна даваць сто трыццаць тысяч рублёў…

– Што гэта за поскудзь? – пытае баранеса ягамосця з круцельскаю фізіяноміяй. – Хто гэта? Той, у сініх акулярах?

– Той?.. Вядомы латруга. Адседзеў сваё на Павяку…[158] Хай пані на яго не зважае… Не варты ён, каб і плюнуць на яго…

– Ціха там! – разлягаецца чыноўніцкі голас ад стала.

Касцельны падміргвае пану Ленцкаму, усміхаецца яму фамільярна ды пхаецца да стала, каб заняць месца сярод удзельнікаў аўкцыёну. Іх чацвёра: адвакат баранесы, велічны пан, стары Шлянагбаўм ды выпетраны жыдок, каля якога становіцца касцельны.

– Шэсцьдзясят тысяч і пяцьсот рублёў, – асцярожна кажа адвакат пані Кшэшоўскае.

– Далібог, больш не варта… – заўважае ягамосць з фізіяноміяй круцяля.

Баранеса трыумфальна пазірае на пана Ленцкага.

– Шэсцьдзясят пяць тысяч і сто рублёў, – падае голас малакроўны жыдок.

– Шэсцьдзясят шэсць… – набаўляе Шлянгбаўм.

– Семдзясят тысяч! – крычыць касцельны.

– Ах, ах, ах! – пачынае плакаць баранеса і падае на плеценую канапку.

Яе адвакат хутка адыходзіць ад стала і бяжыць бараніць забойцу.

– Семдзясят пяць тысяч!.. – крычыць велічны пан.

– Паміраю! – енчыць баранеса.

У зале робіцца рух. Стары ліцвін падхоплівае баранесу, але ў яго адбірае яе Марушэвіч, які невядома скуль з’явіўся на гэтай урачыстасці. Баранеса плача, абапіраецца на Марушэвіча ды выходзіць з залы. Пры гэтым яна кляне свайго адваката, суд, удзельнікаў аўкцыёну і каморнікаў. Пан Ленцкі балесна ўсміхаецца, а выпетраны жыдок тым часам кажа:

– Восемдзясят тысяч і сто рублёў…

– Восемдзясят пяць… – перабівае яго Шлянгбаўм.

Пан Ленцкі ўвесь ператвараецца ў слых і ў зрок. Ён не зводзіць вачэй з трох пакупнікоў, а вуха яго ловіць словы тоўстага пана:

– Восемдзясят восем тысяч…

– Восемдзясят восем і сто рублёў, – кажа худасочны жыдок.

– Няхай будзе дзевяноста, – заканчвае стары Шлянгбаўм і б’е рукою па стале.

– Дзевяноста тысяч, – пачынае каморнік, – першы раз…

Пан Ленцкі забывае пра этыкет, пхаецца наперад да касцельнага і шэпча яму:

– Таргуйся, пан!

– Чаго пан патыліцу чухае? – звяртаецца касцельны да выпетранага жыдка.

– А пан чаго тут бушуе? – азываецца да касцельнага адзін з каморнікаў. – Ты, хіба, купіш дом?.. Вымятайся адсюль, пан!

– Дзевяноста тысяч другі раз!.. – працягвае каморнік.

Твар пана Ленцкага робіцца шэры.

– Дзевяноста тысяч рублёў трэці раз! – абвяшчае каморнік і стукае малаточкам па зялёным сукне.

– Шлянгбаўм купіў! – чуваць у зале.

Пан Ленцкі няўцямна азіраецца навокал, і яго позірк спыняецца на адвакаце.

– А, пане мецэнаце, – дрыжачым голасам звяртаецца ён да таго, – гэта нягожа!..

– Што нягожа?..

– Нягожа… гэта значыць, несумленна!.. – паўтарае абураны пан Ленцкі.

– Што нягожа?.. – пачынае ўжо злавацца адвакат. – Пасля заплаты іпатэчнага доўгу атрымае пан трыццаць тысяч рублёў…

– Але мне гэты дом каштаваў сто тысяч, і мог бы пайсці, каб справа была лепей піль-на-ва-ная, за сто дваццаць тысяч…

– Так, – пацвярджае касцельны, – дом варты ста дваццаці тысяч.

– А! Чуе пан?! – кажа пан Ленцкі. – Каб справа была да-піль-на-ва-ная…

– Але ж, пане, прашу без абраз! Пан наслухаўся парадаў з усіх куткоў, розных лотраў з Павяка…

– О, прашу прабачэння… – адказвае абражаны касцельны. – Не кожны той лотр, хто сядзіць у Павяку… А што да парадаў…

– Так, дом варты быў ста дваццаці тысяч! – нечакана азываецца саюзнік у асобе ягамосця з круцельскаю фізіяноміяй.

Пан Ленцкі глядзіць на яго шклянымі вачыма, але нічога ўжо не разумее. Ён не развітваецца з адвакатам, проста ў зале насоўвае капялюш на галаву і выходзіць з мармытаннем:

– Страціў з-за жыдоў і адвакатаў не менш як трыццаць тысяч рублёў… Можна было атрымаць сто дваццаць тысяч…

Стары Шлянгбаўм таксама ўжо выходзіць, але яму заступае дарогу пан Цынандэр, той брунет, прыгажэй за якога ніколі не бачыў пан Ігнацы.

– Што гэта пан Шлянгбаўм робіць? – пытаецца прыгожы брунет. – Гэты дом можна было купіць за семдзясят адну тысячу. Ён на сённяшні дзень не варты больш…

– Аднаму не варты, а другому варты. Я заўсёды добра раблю, – задуменна адказвае Шлянгбаўм.

Нарэшце і Жэцкі выходзіць з залы, у якой пачынаецца іншы аўкцыён ды збіраецца іншая публіка. Пан Ігнацы павольна спускаецца сходамі ды разважае:

“Дык дом купіў Шлянгбаўм і якраз за дзевяноста тысяч, як і прадказваў Клейн. Ну, але ж Шлянгбаўм не Вакульскі… Стах не зрабіў бы гэткае бязглуздзіцы… Не! І з гэтаю паннаю Ізабэлаю – фарс, дый годзе. Плёткі…”