Лялька

XXI. ДЗЁННІК СТАРОГА КРАМНІКА

Палітычная сітуацыя такая няпэўная, што мяне зусім бы не здзівіла, каб выбухнула вайна дзесьці бліжэй да снежня.

Людзі звычайна думаць, што вайны трэба чакаць толькі ўвесну, відаць, яны забыліся, што пруская і французская войны пачаліся ўлетку. І я не разумею, адкуль гэтая прадузятасць супраць зімовых кампаній? Зімою стадолы поўныя, дарогі, як мур. Тым часам, увесну ў сялян нішчымніца, а дарогі, як цеста. Праедзе батарэя – і можна ў гэтым месцы купацца.

Але, з іншага боку, зімовыя ночы цягнуцца больш за дванаццаць гадзін, патрэбна цёплая вопратка і кватэры для войска, ды яшчэ тыф… Сапраўды, не раз дзякаваў я Богу, што не стварыў мяне Мольткам[181], які мусіць ламаць сабе галаву, небарака.

Аўстрыякі, а хутчэй, венгры ўлезлі ўжо ў Боснію і Герцагавіну, дзе іх вельмі негасцінна прымаюць. Знайшоўся нават нейкі Хаджы Лоя[182], падобна, слынны партызан, які ім дужа назаляе. Шкада мне венгерскае пяхоты, але цяперашнія венгры нікуды не вартыя. Калі іх у 49-м годзе душыў чорна-жоўты[183], яны крычалі: кожны народ мае права бараніць сваю вольнасць!.. А цяпер што?.. Самі лезуць у Боснію, куды іх ніхто не клікаў, а баснійцаў, якія бароняцца, называюць злодзеямі ды разбойнікамі.

Далібог, я ўсё менш разумею палітыку! І хто ведае, можа, Стах Вакульскі мае рацыю, што перастаў ёю займацца (калі перастаў).

Але што я тут разважаю пра палітыку, калі ў маім уласным жыцці адбыліся вялікія перамены. Хто б паверыў, што ўжо тыдзень як перастаў я займацца крамаю, часова, вядома, бо іначай ашалеў бы з нуды.

Справа такая. Піша мне Стах з Парыжа (прасіў ён мяне пра гэта і перад ад’ездам), каб заняўся я камяніцаю Ленцкіх, якую ён купіў. “Не мела баба клопату!..”, – думаю я сабе, але што тут зробіш?.. Здаў я краму Лісецкаму і Шлянгбаўму, а сам – ходу ў Алеі Ерусалімскія на выведку.

Спачатку, праўда, пытаюся ў Клейна, які жыве ў стахавай камяніцы, што там робіцца. Замест адказу той схапіўся за галаву.

– Ёсць там які адміністратар?

– Ёсць, – кажа Клейн і крывіцца. – Жыве на чацвёртым паверсе.

– Досыць!.. – кажу я, – досыць, пане Клейн…

(Бо мне не падабаецца слухаць чужыя меркаванні раней, чым я не ўбачу ўсё на ўласныя вочы. Зрэшты, Клейн – хлопец малады, ён лёгка мог бы заганарыцца, каб падумаў, што старэйшыя выпытваюць у яго нейкую інфармацыю.)

Гэх! Няма рады... Дык аддаю адпрасаваць мой капялюш, плачу два злотыя, кладу на ўсялякі выпадак у кішэню пісталет і маршырую кудысьці аж за касцёл Аляксандра[184].

Гляджу: дом жоўты на чатыры паверхі, нумар той… Авой! Нават ужо і таблічка з прозвішчам Станіслава Вакульскага… (Не іначай, загадаў прыбіць яе стары Шлянгбаўм.)

Заходжу я на падворак… вох! нядобра… Смярдзіць, шэльма, як аптэка. Гара смецця аж да другога паверху, а па рынштоку плыве мыльная пена. Агледзеўся я, на дзядзінцы – “Парыжская пральня” з дзявухамі, як двухгорбыя вярблюды. Гэта мяне падбадзёрыла.

Дык я крычу: “Вартаўнік!..” Пару хвілін нікога не відаць, нарэшце, паказваецца тоўстая баба, гэткая замурзаная, што аж дзіўна, як столькі бруду можа знаходзіцца побач з пральняю, да таго ж – парыжскаю.

– Дзе вартаўнік? – пытаюся я, дакранаючыся рукою да капелюша.

– А навошта?.. – буркнула баба.

– Я прыйшоў ад імя гаспадара дома.

– Вартаўнік сядзіць у арышце, – кажа баба.

– За што ж гэта?

– Ого, які пан цікаўны!.. – закрычала яна. – За тое, што яму гаспадар заробак не плаціць.

Добры пачатак!

Ясная рэч, няма вартаўніка, дык пайшоў я да адміністратара на чацвёрты паверх. Ужо на другім паверсе чую дзіцячы крык, плескачы і кабечую лаянку:

– Галганы!.. Лайдакі!.. А вось табе!.. А вось!..

Дзверы адчыненыя, у дзвярах нейкая еймосць у белай некалі хатняй кофтачцы лупцуе траіх дзяцей дзягаю.

– Перапрашаю, – кажу, – я не перашкодзіў?..

Дзеці, як убачылі мяне, пабеглі ў пакоі, а еймосць у каптаніку, хаваючы за спіну рэмень, збянтэжана запыталася:

– Ці не пан гаспадар гэта?..

– Не гаспадар, але… я прыйшоў ад яго імя да шаноўнага мужа пані… Я – Жэцкі…

Еймосць хвіліну разглядала мяне з недаверам, нарэшце, сказала:

– Віцек, бяжы на склад па бацьку… А пан, калі ласка, у салон…

Паміж мною і дзвярыма праскочыў малы абадранец, дабег да сходаў і па парэнчы кінуўся з’язджаць у дол. А я, збянтэжаны, увайшоў у салон, галоўнаю аздобаю якога была канапа з падранаю пасярэдзіне абіўкаю.

– Вось якая доля ў адміністратара, – азвалася пані, запрашаючы мяне сесці на крыху лепшае крэсла. – Мой муж служыць нібы ў багатых паноў, а каб не хадзіў ён на вугальны склад і не перапісваў у адвакатаў, дык не было б нам чаго есці. Вось наша кватэра, няхай пан паглядзіць. За тры катухі плацім сто восемдзясят рублёў у год…

Раптам з кухні пачулася нейкае трывожнае шыпенне. Еймосць у кофтачцы пабегла туды, а на хаду ціха загадала:

– Казю! Ідзі ў салон і сачы за тым панам…

Сапраўды, увайшла ў пакой вельмі худзенькая дзяўчынка ў карычневай сукенцы і брудных панчошках. Яна села на крэсла каля дзвярэй і пазірала на мяне недаверліва і смутна. “Вось дажыўся, – падумаў я, – на старасці гадоў лічаць мяне злодзеем…”

Сядзелі мы хвілін з пяць, моўчкі, прыглядаючыся адно да аднаго, як раптам – крык і грукат на сходах, і адразу ўбег той малы абадранец, якога звалі Віцекам, і на якога нехта злосна крычаў:

– Ах ты шэльма!.. Я ж табе дам…

Я здагадаўся, што ў гэтага Віцека, падобна, жвавы тэмперамент, а той, хто на яго сварыцца, відаць, ягоны бацька. І праўда, з’явіўся сам пан адміністратар у заплямленым сурдуце і пашарпаных знізу штанах. Была ў яго густое сівое шчацінне на твары і стомленыя вочы.

Ён увайшоў, ветліва пакланіўся і спытаў:

– Дык я маю гонар бачыць пана Вакульскага?

– Не, пане, я толькі калега і ўпаўнаважаны пана Вакульскага.

– А, так!.. – прамовіў ён, працягваючы мне руку. – Я меў прыемнасць бачыць пана ў краме… Прыгожая крама! – ён уздыхнуў. – З гэтакіх крамаў нараджаюцца камяніцы, а з… зямельнае ўласнасці – гэткія вось пакоі…

– Пан дабрадзей меў уласнасць? – запытаўся я.

– Ах!.. Але што ж… Пэўна, хоча пан даведацца пра баланс гэтае камяніцы? – адказаў адміністратар. – Вось, калі казаць коратка, маем мы два віды кватарантаў: адны ўжо паўгода не плацяць нікому, іншыя плацяць штрафы ў магістратуру або не выплачаныя падаткі за гаспадара. Вартаўнік не атрымлівае заробку, дах цячэ, цыркул[185] не дае жыцця, каб вывезлі смецце, адзін кватарант пачаў супраць нас працэс за сутарэнне, а два кватаранты судзяцца між сабою, бо пасварыліся за падстрэшак… А што тычыцца, – дадаў ён збянтэжана, – што тычыцца дзевяноста рублёў, якія я вінны пану Вакульскаму…

– Няхай пан не турбуецца, – спыніў я яго. – Стах… гэта значыць, пан Вакульскі, вядома, не будзе спаганяць доўг з пана да кастрычніка, а потым з панам будзе іншая дамова.

Збяднелы колішні землеўласнік сардэчна паціснуў мне абедзве рукі.

Гэтакі адміністратар, што меў колісь уласную зямлю, здаўся мне вельмі цікаваю асобаю, але яшчэ больш цікавым здаўся мне дом, які не прыносіў ніякага прыбытку. Ад прыроды я нясмелы, саромеюся размаўляць з незнаёмымі людзьмі і не наважваюся заходзіць у чужое жытло. (Божа міласэрны, як даўно я не быў у чужым жытле…) Тым разам, аднак, нейкі д’ябал пад’юдзіў мяне ісці знаёміцца з кватарантамі гэтае дзіўнае камяніцы.

У 1849 годзе бывала і гарачэй, але ж ішоў чалавек наперад!..

– Пане, – звярнуўся я да адміністратара, – ці не зрабіў бы ласку… прадставіць мяне некаторым кватарантам?.. Стах… значыць, пан Вакульскі… прасіў мяне заняцца ягонымі справамі, пакуль ён у Парыжы.

– Парыж!.. – уздыхнуў адміністратар. – Я ведаю Парыж з 1859 года. Памятаю, як сустракалі імператара Напалеона ІІІ, калі той вяртаўся пасля італьянскае кампаніі…

– Пане! – выгукнуў я. – Пан бачыў трыумфальнае вяртанне Напалеона ў Парыж?

Ён працягнуў мне руку і адказаў:

– Я бачыў і лепшае, пане… Падчас кампаніі я быў у Італіі ды бачыў, як італьянцы прымалі французаў напярэдадні бітвы пад Маджэнтай…[186]

– Пад Маджэнтай?.. У 1859 годзе?.. – удакладніў я.

– Пад Маджэнтай, пане…

Зірнулі мы адзін аднаму ў вочы з тым экс-землеўласнікам, якому цяпер не хапала грошай, каб вычысціць свой сурдут ад плямаў. Зірнулі ў вочы, кажу я. Маджэнта… Год 1859… Гэх! Божа міласэрны…

– Раскажы мне, пан, – папрасіў я, – як вас прымалі італьянцы напярэдадні бітвы пад Маджэнтай?

Збяднелы экс-землеўласнік сеў у пашарпаны фатэль і пачаў апавядаць:

– У 1859 годзе, пане Жэцкі… Здаецца, маю гонар…

– Так, пане, я – Жэцкі, паручнік венгерскае пяхоты, пане…

Зноў зірнулі мы адзін аднаму ў вочы. Гэх! Божа міласэрны…

– Расказвай далей, пане шляхціц, – сказаў я, паціскаючы яму руку.

– У 1859 годзе, – працягваў экс-землеўласнік, – быў я на дзевятнаццаць гадоў маладзейшы, чым цяпер, і было ў мяне з дзесяць тысяч рублёў гадавога даходу… На тыя часы, пане Жэцкі… Што праўда, браў я не толькі працэнт, але трохі і з капіталу. А як надышло вызваленне сялян…

– Ну, – сказаў я, – сяляне таксама людзі, пане…

– Вірскі, – падказаў адміністратар.

– Пане Вірскі, – сказаў я, – сяляне…

– Мне ўсё адно, – спыніў ён мяне, – што сабою ўяўляюць сяляне. Досыць таго, што ў 1859 годзе было ў мяне з дзесяць тысяч рублёў даходу (разам з пазыкамі), і быў я ў Італіі. Цікава мне было, як выглядае край, з якога гоняць шваба… А як не меў я тады ані жонкі, ані дзяцей, і не было мне дзеля каго ашчаджаць жыццё, дык па ўласнай ахвоце ехаў з перадавым атрадам французаў. Ішлі мы пад Маджэнту, пане Жэцкі, хоць не ведалі яшчэ, куды ідзём і хто з нас заўтра ўбачыць захад сонца… Пану вядомае гэта адчуванне, калі чалавек, сам не ўпэўнены ў заўтрашнім дні, знаходзіцца ў кампаніі людзей, таксама не ўпэўненых у заўтрашнім дні?..

– Ці мне вядома?! Далей, пане Вірскі…

– Няхай мяне качкі затопчуць, – казаў збяднелы экс-землеўласнік, – але гэта былі найлепшыя моманты жыцця. Яшчэ малады, вясёлы, здаровы, няма на карку ні жонкі, ні дзяцей, п’еш ды спяваеш, і ўсё стараешся зазірнуць за нейкую цёмную заслону, за якою хаваецца наша заўтра… “Гэй! – крычыш. – Наліце мне віна, бо я не ведаю, што за тою цёмнаю заслонаю… Гэй!.. Віна!” Нават пацалункаў… пане Жэцкі, – ціха прамовіў, нахіляючыся да мяне, адміністратар.

– Дык ішлі вы з перадавым атрадам пад Маджэнту... – паўтарыў я.

– Ішлі мы з кірасірамі, – працягваў адміністратар. – Пан ведае кірасіраў, пане Жэцкі?.. На небе свеціць адно сонца, а ў швадроне кірасіраў – сто сонцаў…

– Цяжка ім даводзіцца, – заўважыў я. – Пяхота грызе іх, як сталёвыя шчыпцы – арэхі…

– Дык вось, падыходзім мы, пане Жэцкі, да нейкага італьянскага паселішча, а тамтэйшыя сяляне паведамляюць нам, што непадалёк стаіць аўстрыйскі корпус. Пасылаем мы тады іх у мястэчка з загадам, а дакладней, з просьбаю, каб жыхары, калі нас убачаць, і гуку не падавалі…

– Вядома, – сказаў я, – калі непрыяцель паблізу…

– Праз паўгадзіны, – працягваў адміністратар, – былі мы ўжо ў мястэчку. Вуліца вузкая, народу скрозь – процьма, ледзь праціснуцца, а ў вокнах і на балконах – кабеты… Якія кабеты, пане Жэцкі!.. У кожнай у руках – букет руж. Тыя, што стаяць на вуліцы, ані гуку… бо аўстрыякі блізка… А тыя, што на балконах, скубуць, пане, свае букеты і спацелых, запыленых кірасіраў засыпаюць пялёсткамі руж, як снегам… Ах, пане Жэцкі, каб ты бачыў той снег – чырвоны, ружовы, белы – і тыя рукі, і тых італьянак… Палкоўнік раз-пораз дакранаецца да вуснаў ды пасыле паветраныя пацалункі направа і налева. А тым часам снег з ружовых пялёсткаў засыпае залатыя кірасы, шлемы і коней… А тут яшчэ нейкі стары італьянец з крывым кійком і сівымі валасамі да каўняра заступіў дарогу палкоўніку. Схапіў ён за шыю ягонага каня, пацалаваў і паспеў толькі крыкнуць: “Eviva Italia!”[187], як нежывы ўпаў на месцы… Былі мы напярэдадні бітвы пад Маджэнтай!

Расказваў экс-землеўласнік, і слёзы капалі яму на заплямлены сурдут.

– А каб на мяне д’ябал, пане Вірскі, – узрушыўся я, – калі Стах не аддасць пану задарма гэтае памяшканне.

– Сто восемдзясят рублёў плачу! – зашморгаў носам адміністратар.

Выцерлі мы вочы.

– Пане, – кажу я, – Маджэнта Маджэнтай, а справа справаю. Можа, прадставіш мяне, пан, некаму з кватарантаў.

– Хадзем, пан, – адказаў адміністратар, падымаючыся з абшарпанага фатэля. – Хадзем жа, пан, пакажу я табе самых арыгінальных…

Ён падхапіўся, падбег да дзвярэй, здаецца мне, на кухню ды гукнуў у сярэдзіну:

– Маня! Я выходжу… А з табою, Віцек, разлічымся ўвечары.

– Я не гаспадар, каб татка са мной разлічваўся, – адказаў яму дзіцячы голас.

– Даруй яму, пан, – ціха звярнуўся я да адміністратара.

– Акурат!.. – адказаў той. – Ён не засне, пакуль не атрымае лупцоўкі. Добры хлопец, спрытны хлопец, але шэльма!..

Мы выйшлі з кватэры і спыніліся перад дзвярыма пры лесвіцы. Адміністратар асцярожна пастукаўся, а ў мяне кроў з галавы адплыла ў сэрца, а з сэрца – у ногі. Можа, нават паплыла б яна з ног у чаравікі, а там – аж да брамы па сходах, каб не адказалі з сярэдзіны:

– Калі ласка!..

Уваходзім.

Тры ложкі. На адным з кніжкаю ў руках і задранымі на спінку нагамі ляжыць нейкі даўно няголены малады чалавек у студэнцкім мундзіры, а пасцелі на двух іншых ложках выглядаюць так, нібы праз той пакой праляцеў ураган і перавярнуў ўсё дагары нагамі. Бачу: стаіць там яшчэ куфар ды пустая валіза і ляжыць шмат кніжак – на паліцах, на куфры ды на падлозе. Апроч таго, некалькі плеценых крэслаў і просты непаліраваны стол, на якім я, прыгледзеўшыся, заўважыў намаляваную шахматную дошку, а побач – параскіданыя шахматы.

І тут ледзь я не самлеў, бо каля шахмат угледзеў два чарапы: адзін – з тытунём, а другі… з цукрам!..

– Што трэба? – запытаўся даўно няголены малады чалавек, не падымаючыся з ложка.

– Пан Жэцкі, упаўнаважаны гаспадара… – прадставіў мяне адміністратар.

Малады чалавек абапёрся на локаць, зіркнуў на мяне і сказаў:

– Гаспадара?.. Зараз я тут гаспадар і нешта не памятаю, каб прызначаў гэтага пана ўпаўнаважаным…

Адказ яго быў гэткі надзіва просты, што мы з Вірскім аслупянелі. Малады чалавек тым часам цяжка падняўся з ложка і няспешна пачаў зашпільваць штаны і камізэльку. Нягледзячы на ўсю засяроджанасць, з якою ён гэта рабіў, я ўпэўнены, што, прынамсі, палова гузікаў засталася не зашпіленая.

– Ааа! – пазяхнуў ён і прапанаваў: – Няхай панове сядаюць, – тут ён і зрабіў рукою такі жэст, што было не зразумела, дзе ён загадвае нам размясціцца – на валізе ці на падлозе.

– Спёка, пане Вірскі, праўда?.. – спытаў ён і зноў пазяхнуў.

– Якраз сусед насупраць скардзіцца на паноў дабрадзеяў, – усміхнуўся адміністратар.

– За што ж?

– Што паны ходзяць голыя па пакоі…

Малады чалавек абурыўся:

– Ашалеў стары ці што?.. Можа, ён хоча, каб мы футры апранулі ў такую гарачыню?.. Нахабства, слова гонару!..

– Ну, – працягваў адміністратар, – панове не павінны забывацца, што ў яго дарослая дачка.

– А мне што?.. Я не бацька ёй. Стары блазан, слова гонару! Яшчэ і маніць, бо мы голыя не ходзім.

– Я сам бачыў… – заўважыў адміністратар.

– Слова даю, падман! – закрычаў малады чалавек і стаў чырвоны ад злосці. – Малескі, праўда, ходзіць без кашулі, але ў майтках, а Паткевіч ходзіць без майткоў, затое ў кашулі. Дык панна Леакадыя можа бачыць цэлы гарнітур…

– Так. І вымушаная завешваць усе вокны, – адказаў адміністратар.

– Гэта стары закрывае вокны, а не яна, – адказаў студэнт і махнуў рукою. – Яна падглядвае ў шчыліны паміж фіранкамі на акне. Зрэшты, прашу прабачэння, але раз панне Леакадыі можна гарлаць на ўвесь двор, дык і Малескі з Паткевічам маюць права хадзіць па сваім пакоі, як ім хочацца.

Кажучы гэта, малады чалавек перамерваў пакой вялікімі крокамі. І кожны раз, як ён паварочваўся да нас спінаю, адміністратар падміргваў мне і рабіў безнадзейныя міны, а калі запанавала маўчанне, ён азваўся:

– Панове дабрадзеі павінны нам за чатыры месяцы…

– О, зноў за сваё!.. – выгукнуў малады чалавек і запхнуў рукі ў кішэні. – Колькі разоў мне яшчэ паўтараць пану, каб пан з гэтым глупствам да мяне не чапляўся, а звяртаўся да Паткевіча або да Малескага?.. Гэта ж так лёгка запомніць: Малескі плаціць за цотныя месяцы – люты, красавік, чэрвень, а Паткевіч за няцотныя – сакавік, май, ліпень…

– Але ж ніхто з паноў не плаціць! – заявіў адміністратар.

– А хто вінаваты, што пан не прыходзіць своечасова?! – яшчэ гучней крыкнуў малады чалавек і паківаў нам пальцам. – Пан ужо сто разоў чуў, што Малескаму належаць цотныя месяцы, а Паткевічу – няцотныя.

– А пану дабрадзею?..

– А мне, ласкавы пане, ніякія, – крычаў малады чалавек, ківаючы пальцам ужо ў яго перад самым носам, – бо я прынцыпова не плачу за кватэру. Каму мне плаціць?.. За што?.. Ха-ха-ха! Бач ты!

Ён забегаў па пакоі яшчэ шпарчэй і пры гэтым рагатаў і нешта злосна бурчэў. Нарэшце, ён засвістаў і стаў глядзець у акно, з гонарам адвярнуўшыся ад нас…

Я не мог ужо стрываць.

– З дазволу пана мушу зрабіць заўвагу, – азваўся я. – Гэтак не шанаваць дамову – досыць арыгінальная з’ява… Нехта дае пану кватэру, а пан лічыць, што справядліва не плаціць яму…

– Хто дае мне кватэру?! – крыкнуў малады чалавек і сеў на падаконне, адхіляючыся назад, нібы меў намер скінуцца з чацвёртага паверха. – Я сам заняў гэту кватэру і буду ў ёй да тае пары, пакуль мяне не выганяць. Дамова!.. Разумныя якія са сваімі дамовамі… Калі грамадства хоча, каб я плаціў за кватэру, дык няхай само мне плаціць за рэпетытарства столькі, каб хапала на кватэрную плату… Разумнікі!.. За тры гадзіны ўрокаў кожны дзень я зарабляю пятнаццаць рублёў на месяц, за харчаванне бяруць з мяне дзевяць рублёў, каб памыць бялізну ды за розныя паслугі – тры… А мундзір, а плата за навуку?.. І яны яшчэ жадаюць кватэрнае платы. Выганіце мяне на вуліцу, – крычаў ён злосна, – няхай які гіцаль дасць мне даўбешкаю па галаве… На гэта вы маеце права, а на заўвагі ды вымовы – не…

– Я не разумею, чаму пан гэтак хвалюецца – сказаў я спакойна.

– Ёсць чаго хвалявацца! – адказаў малады чалавек, які ўсё мацней хістаўся на падваконні. – Грамадства, калі не забіла мяне пры нараджэнні, калі загадала мне вучыцца і здаваць дзясяткі іспытаў, узяло гэтым на сябе абавязак, што дасць мне працу, забяспечыць мой побыт… Тым часам яно або не дае мне працы, або ашуквае з платаю… Дык калі грамадства ў адносінах да мяне не выконвае дамову, чаму яно чакае, каб я выконваў? Зрэшты, няма чаго тут казаць, я прынцыпова не плачу за кватэру і баста. Да таго ж, цяперашні гаспадар не будаваў гэты дом, не абпальваў цэглу, не дабываў вапну, не вярэдзіў сабе карак. Прыйшоў з грашыма, можа, крадзенымі, заплаціў іншаму, які, можа, таксама некага абакраў, і на гэтай падставе хоча зрабіць мяне сваім нявольнікам. Здзек са здаровага розуму!

– Пан Вакульскі, – заявіў я, прыўстаючы з крэсла, – не абакраў нікога… Ён зарабіў свой капітал працаю і ашчаднасцю…

– Лухта, пане! – не даў мне скончыць малады чалавек. – Мой бацька быў добрым лекарам, працаваў дзень і ноч, меў нібы добрыя заробкі і ашчаджаў… ажно трыста рублёў у год! Дык калі ваша камяніца каштуе дзевяноста тысяч рублёў, купіць яе са сваіх заробкаў мой бацька змог бы, каб жыў і выпісваў рэцэпты трыста гадоў… Ніколі не паверу, што гэты новы гаспадар працаваў трыста гадоў…

У галаве мне ўжо шумела ад яго высноваў, а малады чалавек працягваў:

– Можаце нас выгнаць, чаму не!.. Тады пераканаецеся, што вы страцілі. Усе прачкі, усе кухаркі з гэтае камяніцы будуць не ў гуморы, а пані Кшэшоўская ўжо без перашкодаў будзе сачыць за суседзямі: палічыць кожнага госця, які прыходзіць з візітам, і кожнае каліва крупаў, якое паклалі ў гаршчок… Добра! Выганіце нас!.. Тады панна Леакадыя няспынна будзе распяваць свае гамы ды рулады: з ранку – сапрана, а пасля абеду – кантральта… І да д’ябла пойдзе дом, у якім адны мы сяк-так падтрымліваем парадак!

Мы падняліся, каб сыходзіць.

– Дык пан дакладна не заплаціць за кватэру? – спытаў я.

– І не падумаю.

– Можа, хоць з кастрычніка пачне пан плаціць?

– Не, пане. Нядоўга засталося мне жыць, дык я прагну датрымаць хоць адзін прынцып: калі грамадства хоча, каб адзінкі шанавалі дамову, няхай само выконвае дамову адносна іх. Калі я мушу некаму плаціць за кватэру, дык няхай іншыя плацяць мне за ўрокі, каб мне ставала на кватэрную плату. Разумее пан?..

– Не ўсё, пане, – адказаў я.

– Нічога дзіўнага, – сказаў малады чалавек. – Пад старасць бывае разрэджванне мазгоў, і яны ўжо не здольныя ўспрымаць новыя ідэі…

Мы з адміністратарм абмяняліся з ім паклонамі і вышлі. Малады чалавек замкнуў за намі дзверы, але праз момант выскачыў на лесвіцу з крыкам:

– І няхай каморнік вядзе з сабою двух гарадавых, бо мяне давядзецца з памяшкання выносіць…

– Хіба так, пане! – адказаў я з ветлівым паклонам, у глыбіні душы, аднак, адчуваючы, што не варта выганяць гэткага арыгінала.

Калі незвычайны дзяцюк вярнуўся, нарэшце, у пакой і замкнуў дзверы на ключ, паказваючы гэтым, што лічыць размову з намі скончанай, я спыніўся сярод лесвіцы і звярнуўся да адміністратара:

– Бачу, што ў вас тут каляровыя шыбы, так?

– О, вельмі каляровыя.

– Але ж яны брудныя.

– О, вельмі брудныя…

– Мяркую, – дадаў я, – што той малады чалавек стрымае сваё слова і не будзе плаціць за кватэру, так?

– Пане, – выгукнуў адміністратар, – ён яшчэ нічога. Ён кажа, што не будзе плаціць, і не плаціць, але двое іншых нічога не кажуць і таксама не плацяць. Гэта, пане Жэцкі, асаблівыя кватаранты!.. Толькі яны ніколі мяне не падманваюць.

Міжволі, нават сам не разумеючы чаму, я паківаў галавою, хоць і адчуваў, што ў якасці гаспадара падобнага дома ківаў бы я галавою з ранку да вечара.

– Дык тут ніхто не плаціць, прынамсі, не плаціць рэгулярна? – запытаўся я ў экс-землеўласніка.

– Чаго ж дзівіцца, – адказаў пан Вірскі, – у доме, квартплата з якога ўжо столькі гадоў ідзе крэдыторам, самы прыстойны кватарант зробіцца наравістым. Але ёсць і некалькі вельмі пунктуальных, напрыклад, баранеса Кшэшоўская…

– Што?! – выгукнуў я. – Але ж, праўда, і баранеса тут жыве… Яна хацела нават купіць гэты дом…

– І купіць, – ціха прамовіў адміністратар. – Трымайцеся, панове!.. Яна купіць, нават каб давялося ёй аддаць усе грошы… І немалыя грошы, хоць пан барон добра паспеў пакарыстацца…

Я ўсё яшчэ стаяў на сходах пад акном з жоўтымі, чырвонымі ды блакітнымі шыбкамі. Я стаяў засяроджаны, прыгадваючы пані баранесу, якую бачыў некалькі разоў у жыцці, але кожны раз яна пакідала ўражанне асобы вельмі эксцэнтрычнае. То яна набожная, то заўзятая, то пакорлівая, то агрэсіўная…

– Што яна за кабета, пане Вірскі? – спытаў я. – Незвычайная яна кабета, пане…

– Як і ўсе істэрычкі, – буркнуў экс-землеўласнік. – Страціла дачушку, муж яе кінуў… Скандал за скандалам!..

– Пойдзем да яе, пане, – прапанаваў я і пачаў спускацца на трэці паверх.

Я адчуваў у сабе столькі мужнасці, што не толькі не баяўся баранесы, а мяне нават цягнула да яе.

Але варта было нам спыніцца перад дзвярыма, а адміністратару пазваніць, як задрыжэлі ў мяне калені. Не мог я скрануцца з месца і толькі таму не ўцёк. Імгненна пакінула мяне адвага, бо прыгадалася мне сцэна на аўкцыёне…

Павярнуўся ў замку ключ, стукнула засаўка і ў прыадчыненых дзвярах паказаўся твар яшчэ нестарое дзяўчыны ў белым чапцы.

– А хто тут? – спытала дзяўчына.

– Я, адміністратар.

– Чаго пан хоча?

– Я прывёў упаўнаважанага гаспадара.

– А гэты пан чаго хоча?

– Гэты пан і ёсць упаўнаважаным.

– Дык як мне паведаміць?

– Паведамі пані, – страціў цярплівасць адміністратар, – што мы прыйшлі пагаварыць пра кватэру…

– Ага!

Яна зачыніла дзверы і пайшла. Мінула некалькі хвілін, пакуль яна вярнулася і адамкнула шматлікія замкі, а потым правяла нас у пусты салон.

Дзіўны быў гэты салон. Мэбля ў цёмна-шэрых чахлах, як і фартэп’яна, а таксама жырандоля пад столлю, нават статуэткі былі ў шэрых кашульках. Наогул, пакой ствараў такое ўражанне, нібы гаспадары з’ехалі і пакінулі слуг, якія вельмі клапоцяцца пра іх майно.

За дзвярыма чуваць было два галасы – жаночы і мужчынскі. Жаночы належаў баранесе, а мужчынскі быў добра мне знаёмы, але я ніяк не мог прыгадаць, чый ён.

– Клянуся, – казала баранеса, – ён у сувязі з ёю. Нядаўна прыслаў ёй букет праз пасыльнага…

– Хм!.. Хм!.. – адгукнуўся мужчынскі голас.

– Букет тая мярзотная какетка, каб увесці мяне ў зман, загадала зараз жа выкінуць праз акно…

– Але ж барон у вёсцы… гэтак далёка ад Варшавы… – адказаў мужчына.

– Але ў яго ёсць тут прыяцелі! – закрычала баранеса. – І каб я не ведала пана, дык магла б падазраваць у пасярэдніцтве ў гэтым паскудстве.

– Але ж, пані!.. – запратэставаў мужчынскі голас.

І ў гэты ж момант пачуліся два пацалункі, мяркую, у руку.

– Ну, ну, пане Марушевіч, без сантыментаў!.. Ведаю я вас. Вы пяшчотныя, пакуль кабета вам не даверыцца, а потым расходуеце яе грошы і жадаеце разводу…

“Дык гэта Марушэвіч, – падумаў я. – Дабраная пара…”

– Я не такі, – сцішана адказаў мужчынскі голас за дзвярыма і зноў пачулася два пацалункі, пэўна, у руку.

Я зірнуў на экс-землеўласніка. Ён падняў вочы да столі, а плечы – амаль да вушэй.

– Штукар!.. – прашаптаў ён, паказваючы на дзверы.

– Ведае яго пан?..

– Ага!..

– Добра, – казала баранеса ў другім пакоі, – няхай пан занясе ў касцёл Святога Крыжа гэтыя дзевяць рублёў на тры імшы, каб Бог на яго не забываўся… Не, – перадумала яна праз момант. – Няхай будзе адна імша за яго, а дзве – за душу маёй беднае дзяўчынкі.

Голас перарваўся ціхімі ўсхліпваннямі.

– Няхай жа пані супакоіцца!.. – лагодна суцішаў яе Марушэвіч.

– Ідзі ўжо, пан, ідзі… – адказала яна.

Дзверы салона нечакана адчыніліся, і як укапаны стаў на парозе Марушэвіч, за якім я заўважыў зжаўцелы твар і пачырванелыя вочы пані баранесы. Мы з адміністратарам падняліся з крэслаў. Марушэвіч хуценька адступіў назад і, відавочна, выйшаў праз іншыя дзверы, а пані баранеса гнеўна паклікала:

– Марыся!.. Марыся!..

Убегла дзяўчына ў белым, як я ўжо згадваў, чапцы, у цёмнай сукенцы з белым фартухом. У гэтым уборы яна магла нагадваць апякунку хворых, каб вочы яе занадта не блішчалі.

– Як ты магла пусціць сюды гэтых паноў? – запыталася ў яе баранеса.

– Пані ж загадала прасіць…

– Дурніца… Прэч адсюль!.. – прашыпела баранеса і звярнулася да нас. – Чаго пан хоча, пане Вірскі?

– Пан Жэцкі – упаўнаважаны гаспадара дому, – прадставіў мяне адміністратар.

– А!.. Добра… – сказала баранеса і павольна ўвайшла ў салон, але сесці нас не запрасіла. Яна скрыжавала рукі на грудзях, як Напалеон, і сказала, пазіраючы на мяне:

– Ааа!.. Пан упаўнаважаны, здаецца мне, пана Вакульскага… Так?.. Няхай жа пан паведаміць яму, што альбо я з’еду з гэтае кватэры, за якую плачу семсот рублёў без затрымак… праўда ж, пане Вірскі?

Адміністратар пакланіўся.

– Альбо, – працягвала баранеса, ківаючы галавою, – пан Вакульскі прыбярэ са свайго дома гэты бруд і распусту…

– Распусту? – перапытаў я.

– Так, пане, – пацвердзіла баранеса, ківаючы галавою. – Тыя прачкі, што цэлы дзень спяваюць свае жахлівыя песенькі ўнізе, а ўвечары рагочуць у мяне над галавою ў тых… у студэнтаў. А тыя галганы кідаюць на мяне зверху недакуркі або льюць ваду… Нарэшце, тая пані Стаўская, пра якую нават не вядома, што і думаць: удава яна ці разведзеная, з чаго яна жыве… Тая пані зводзіць мужоў у цнатлівых жонак, гэткіх гаротных…

Яна хутка заміргала, і ў яе пацяклі слёзы з вачэй.

– Жах! – казала яна, хліпаючы. – Быць прывязанай да гэтага страшнага дома ў памяць пра дзіця, якое нішто не вырве з сэрца. Яна ж бегала па гэтых пакоях… Яна гуляла там, на падворку… І глядзела ў акно, у якое мне, маці сіраціне, выглянуць сёння няможна… Мяне хочуць выжыць адсюль… усе хочуць мяне выжыць… усім я перашкаджаю… А я ж не магу выбрацца адгэтуль, бо на кожнай дошчачцы гэтае падлогі – сляды яе ножак… кожная сцяна ўвабрала яе смех або плач…

Яна ўпала на канапу і заходзілася ад плачу.

– Ах! – галасіла яна. – Людзі страшнейшыя за звяроў… Хочуць мяне выжыць адсюль, дзе маё дзіця перастала дыхаць… Яе ложачак і ўсе цацкі засталіся на сваіх месцах… Я сама выціраю пыл у яе пакоі, каб нічога не зрушыць з месца… Кожную цалю[188] падлогі выцалавала я на каленях, бо там сляды майго дзіцяці, а яны хочуць мяне выгнаць!.. Выганіце ж адсюль спачатку мой боль, маю тугу, маю роспач…

Яна закрыла твар і плакала наўзрыд. Я заўважыў, што ў адміністратара чырванее нос, і сам адчуў вільгаць на вачах.

Роспач баранесы па памерлым дзіцяці гэтак мяне раззброіла, што я не меў ужо адвагі сказаць ёй пра павышэнне платы за кватэру. А яе галашэнне гэтак мяне растрывожыла, што выскачыў бы праз акно, каб не трэці паверх.

У выніку, жадаючы хоць неяк супакоіць кабету, я звярнуўся да яе самым лагодным тонам:

– Няхай пані крыху супакоіцца… Чаго пані жадае?.. Чым можна дапамагчы?..

У маім голасе была такая спагада, што нос адміністратара пачырванеў яшчэ больш. А ў пані баранесы высахла адно вока, але яна яшчэ плакала другім – на знак таго, што не лічыць дзею скончанай, а мяне цалкам пераможаным.

– Я жадаю… я жадаю, – казала яна, сутаргава ўздыхаючы, – жадаю, каб мяне не выганялі адтуль, дзе памерла маё дзіця… дзе ўсё мне нагадвае яго. Не магу… не магу я пакінуць яе пакой… не магу выкінуць яе мэблю і цацкі… Несумленна гэткім чынам нажывацца на горы.

– Хто ж нажываецца? – запытаўся я.

– Усе, пачынаючы ад гаспадара, які загадвае плаціць мне семсот рублёў…

– А прабач, пані баранеса! – не вытрымаў адміністратар. – Сем цудоўных пакояў, дзве кухні памерам з залу, дзве кладоўкі… Няхай пані аддасць хоць тры пакоі, бо тут жа два ўваходы.

– Нічога я нікому не аддам, – адказала яна цвёрда, – бо мой запрапашчы муж, я ў гэтым перакананая, абдумаецца і з дня на дзень вернецца…

– У такім выпадку, трэба плаціць семсот рублёў…

– Калі не больш, – ціха дадаў я.

Пані баранеса зіркнула на мяне, нібы хацела спапяліць позіркам і ўтапіць у слязах. Вой, якая надзвычайная кабетка… Аж мароз па скуры, як яе згадаю.

– Досыць ужо пра кватэрную плату, – сказала яна.

– Вельмі разумна! – пахваліў яе Вірскі і пакланіўся.

– Досыць пра прэтэнзіі гаспадара… Але ж я не магу плаціць семсот рублёў за кватэру ў падобным доме…

– Чым пані баранесе дом не дагадзіў? – запытаўся я.

– Гэты дом – ганьба для пачцівага чалавека! – закрычала яна, жэстыкулючы. – Дык я не дзеля сябе, а дзеля захавання маральнасці прашу…

– Чаго?

– Каб выгналі тых студэнтаў, якія жывуць нада мною, не даюць мне вызірнуць у вакно на падворак і дэмаралізуюць усіх…

Раптам яна ўскочыла з канапы.

– О! Чуе пан? – паказала яна на дзверы, што вялі ў пакой з боку дзядзінца.

Сапраўды, я пачуў голас эксцэнтрычнага брунета, ён гукаў з чацвёртага паверха:

– Марысю!.. Марысю, хадзі да нас…

– Марысю! – паклікала баранеса.

– Я тут… Чаго пані жадае? – адказала крыху зачырванелая служанка.

– Каб з дома ні кроку!.. Вось, – казала баранеса, – і гэтак цэлымі днямі. А ўвечары ходзяць да іх прачкі… Пане! – закрычала яна, набожна складаючы рукі. – Выгані тых нігілістаў, бо гэта крыніца распусты і небяспекі для ўсяго дому… Яны ў чарапах трымаюць гарбату і цукар… Яны касцямі чалавечымі варушаць вуголле ў самавары… Яны некалі прынясуць сюды цэлы шкілет!..

Яна зноў заплакала, аж я спалохаўся, што пачнуцца сутаргі.

– Тыя паны, – сказаў я, – не плацяць за кватэру, дык цалкам верагодна…

У баранесы высахлі вочы.

– Сапраўды, – не дала яна мне скончыць, – вы мусіце іх выгнаць… Але, пане! – зноў закрычала яна, – якія б яны ні былі паганыя і распусныя, яшчэ горшая за іх тая… тая Стаўская!..

Дзіўна было бачыць, якое полымя нянавісці шуганула ў вачах пані баранесы, калі тая прамовіла “Стаўская”.

– Пані Стаўская тут жыве? – спытаў я міжвольна. – Тая прыгожая?..

– О… яшчэ адна ахвяра!.. – выгукнула баранеса, паказваючы на мяне, а потым з палымяным позіркам пачала прамаўляць вельмі нізкім голасам. – Але ж, чалавеча сівавалосы, абдумайся, што ты робіш?.. Гэта ж кабета, муж якое быў абвінавачаны ў забойстве і ўцёк за мяжу… А з чаго яна жыве?.. Адкуль у яе грошы гэтак прыбірацца?..

– Працуе кабетка, як вол, – ціха сказаў адміністратар.

– О… і гэты!.. – зноў выгукнула баранеса. – Мой муж (я ўпэўненая, што гэта ён) пасылае ёй з вёскі букеты… Адміністратар дому закаханы ў яе, дык бярэ з яе кватэрную плату на месяц пазней…

– Але ж, пані! – запратэставаў экс-землеўласнік і ўвесь яго твар зрабіўся гэткім жа чырвоным, як нос.

– Нават той пачцівы няўдаліца Марушэвіч, – працягвала баранеса, – нават ён цэлымі днямі выглядае яе праз акно…

Драматызм у голасе баранесы зноў перайшоў у галашэнне.

– І падумаць толькі, – скуголіла яна, – што гэткая кабета мае дачку! Дачку… якую выхоўвае для пекла, а я… О! Я веру ў справядлівасць… веру ў міласэрнасць Божую, але я не разумею… так… я не разумею выраку, які мяне пазбавіў, а ёй пакінуў дзіця… Ёй… Ёй… Пане! – выбухнула яна з новай сілай. – Можаш пакінуць нават тых нігілістаў, але яе… мусіш выгнаць!.. Няхай кватэра стаіць пустая… я сама буду плаціць, абы яна не мела даху над галавою…

Гэтая заява зусім ужо мне не спадабалася. Я даў адміністратару знак, што пара ісці ды, кланяючыся, холадна прамовіў:

– З дазволу пані, вырашаць гэта будзе гаспадар, пан Вакульскі.

Баранеса раскінула рукі, як чалавек, якому куля трапіла проста ў сэрца.

– А!.. Дык вось як?.. – ціха сказала яна. – Дык ужо і пан, і той… той… Вакульскі пад яе ўплывам апынуліся?.. Га? Засталося мне толькі чакаць справядлівасці Божае…

Мы хутчэй выйшлі. На лесвіцы я захістаўся, як п’яны.

– Што пан ведае пра тую пані Стаўскую? – спытаў я ў Вірскага.

– Вельмі прыстойная кабета, – адказаў ён. – Маладая, прыгожая і зарабляе на ўсю сям’ю… Бо пенсіі яе маткі ледзьве хапае на кватэрную плату…

– У яе ёсць маці?

– Ёсць. Таксама добрая кабеціна.

– А колькі ж яны плацяць за кватэру?

– Трыста рублёў, – адказаў адміністратар. – Гэта, пане, нібы з алтара бяром…

– Пойдзем да тых паняў, – прапанаваў я.

– Вельмі ахвотна! – згадзіўся ён. – А што пляце пра іх гэта вар’ятка, няхай пан не бярэ да галавы. Яна ненавідзіць Стаўскую, не ведаю нават чаму. Хіба што яна маладая і мае дачушку, падобную да анёлка…

– Дзе яны жывуць?

– У правай афіцыне, на другім паверсе.

Не памятаю, як мы спусціліся па лесвіцы, як мінулі падворак і падняліся на другі паверх афіцыны. Увесь час стаялі ў мяне перад вачыма пані Стаўская і Вакульскі… Божа мілы! Якая б гэта была прыгожая пара! Але што тут казаць, калі яна мае мужа. Хоць гэта справы, у якія вельмі мала ахвоты мне ўмешвацца. Я бачу адно, яны – другое, а лёс – нешта зусім іншае.

Лёс! Лёс!.. Як дзіўна ён зводзіць людзей. Каб я шмат гадоў таму не спусціўся ў склеп Гопфера да Махальскага, не пазнаёміўся б з Вакульскім. А каб я не выправіў яго ў тэатр, ён, можа, не спаткаў бы панну Ленцкую. Раз я ўжо наварыў яму піва, хоць і выпадкова, дык не хачу паўтараць. Няхай Бог сам клапоціцца пра сваю чэлядзь.

Калі мы спыніліся ля дзвярэй кватэры пані Стаўскае, адміністратар гарэзліва ўсміхнуўся і прашаптаў:

– Як пан лічыць… Можа, даведаемся спачатку, ці маладая дома? Ёсць на што паглядзець, пане!..

Адміністратар не пазваніў, а пастукаўся – раз, другі. Раптам дзверы досыць рэзка адчыніліся, і на парозе паўстала прысадзістая служанка з падкасанымі рукавамі ды ў мыльнай пене рукамі, якім маглі пазайздросціць атлеты.

– О, гэта пан адміністратар! – гучна абвясціла яна. – А я думала, што зноў той…

– Назаляе хто? – спытаў Вірскі з абурэннем у голасе.

– Не так, каб назаляў, – па-сялянску адказала служанка, – але прыслаў нехта сёння букет. Кажуць, той Марушэвіч, што насупраць…

– Лотр! – прашыпеў адміністратар.

– Мужчыны ўсе такія. Няхай яму спадабаецца хто, дык зараз пачне сляпіцаю ў вочы лезці.

– Абедзве пані дома? – спытаў Вірскі.

Таўстуха-служанка зірнула на мяне падазрона.

– Пан адміністратар з гэтым панам?

– З гэтым панам. Гэта ўпаўнаважаны гаспадара.

– А малады ён ці стары? – распытвала яна, прыглядаючыся да мяне, як суддзя, які вядзе следства на працэсе.

– Ты ж бачыш, што стары!.. – адказаў адміністратар.

– Сярэдняга веку, – удакладніў я. (Яны, далібог, хутка пятнаццацігадовых хлопцаў пачнуць называць старымі.)

– Абедзве пані дома, – сказала служанка. – Да маладое пані толькі што прыйшла адна дзяўчынка на ўрок. А старэйшая пані ў сваім пакоі.

– Хм! – прамармытаў адміністратар. – Зрэшты, скажы старой пані…

Мы ўвайшлі ў кухню, дзе стаяла балея, поўная дзіцячае бялізны ў мыльнай пене. На вяроўцы пры коміне сушыліся дзіцячыя спаднічкі, кашулькі ды панчошкі. (Як адразу відаць, што ёсць дзіця ў доме!)

З-за прыадчыненых дзвярэй мы пачулі голас старое кабеты.

– З адміністратарам?.. Нейкі пан? – перапытвала невідочная дама. – Можа, гэта Людвічак, бо ён мне якраз сніўся…

– Няхай панове ўваходзяць, – прамовіла служанка, адчыняючы дзверы ў салон.

Сцены невялікага салоніка былі светла-шэрыя, абіўка мэблі – сіняя. Піяніна. На абодвух вокнах поўна белых і ружовых кветак, на сцяне – рэпрадукцыі, прэміі Мастацкага таварыства[189], на стале – лямпа ў форме цюльпана. Пасля салона пані Кшэшоўскае, падобнага на могілкі, з мэбляю ў цёмных чахлах, было мне тут весялей. Пакой выглядаў так, нібы тут чакалі госця. Але крэслы, якія занадта сіметрычна стаялі вакол стала, сведчылі, што госць яшчэ не прыехаў.

Праз пару хвілін з супрацьлеглых дзвярэй выйшла асоба паважнага веку, убраная ў шэрую сукенку. Уразіў мяне белы колер яе валасоў і дробны твар – не надта маршчыністы, з правільнымі рысамі, якія я дзесьці бачыў.

Тым часам адміністратар зашпіліў свой заплямлены сурдут на два гузікі, пакланіўся з грацыяй прыроджанага шляхціца і сказаў:

– Дазволіць, пані, прадставіць: пан Жэцкі, упаўнаважаны нашага гаспадара і мой сябра…

Зірнулі мы адзін аднаму ў вочы. Прызнаюся, быў я крыху здзіўлены нашым сяброўствам… Вірскі заўважыў гэта і ўсміхнуўся:

– Я кажу – сябра, бо абодва мы бачылі цікавыя рэчы, калі былі за мяжою.

– Шаноўны пан быў за мяжою? Вось як!.. – адзначыла старая.

– У 1849 годзе і крыху пазней, – растлумачыў я.

– А ці пан не сустрэўся дзесьці з Людвікам Стаўскім?

– Але ж, пані дабрадзейка, – зарагатаў Вірскі і пакланіўся. – Пан Жэцкі быў за мяжою трыццаць гадоў таму, а зяць пані толькі чатыры гады як з’ехаў…

Старая махнула рукою, нібы адганяючы муху.

– Праўда, – згадзілася яна. – Што гэта я пляту… Бо няспынна думаю пра Людвічка… Няхай жа панове маюць ласку прысесці…

Мы селі, экс-землеўласнік пры гэтым з пашанаю пакланіўся даме, а яна – яму.

Я заўважыў, што шэрая сукенка старое ў шмат якіх месцах зацыраваная, і дзіўная меланхолія агарнула мяне пры выглядзе гэтых дваіх – у заплямленым сурдуце і ў зацыраванай сукенцы, якія паводзілі сябе па-каралеўску. Над імі ўжо прайшоў плуг часу, які ўсё раўняе.

– Бо, пэўна, пан не ведае пра наша гора, – сказала старая дама, звяртаючыся да мяне. – З маім зяцем чатыры гады таму здарылася вельмі прыкрая гісторыя. Няслушным чынам… Забілі тут нейкую жахлівую ліхвярку… Ах, Божа! Няма тут чаго і казаць… Досыць, што нехта з блізкіх папярэдзіў яго, бо на яго якраз падала падазрэнне… На невінаватага, пане…

– Жэцкі, – падказаў экс-землеўласнік.

– Зусім несправядлівае, пане Жэцкі… Ну і ён… бядак уцёк за мяжу. Летась знайшоўся сапраўдны забойца, абвешчана было, што Людвік невінаваты, але што ж, як ён ужо два гады не піша…

Тут яна нахілілася да мяне і прашаптала:

– Гэленка, дачка мая, пане…

– Жэцкі, – падказаў адміністратар.

– Дачка мая, пане Жэцкі, не шкадуе грошай… шчыра кажу, не шкадуе на абвесткі ў замежныя часопісы, але ўсё марна… Кабета маладая, пане…

– Жэцкі, – падказаў адміністратар.

– Кабета маладая, пане Жэцкі, нябрыдкая.

– Прыгажуня! – горача ўдакладніў адміністратар.

– Я была крыху да яе падобная, – працягвала сівая дама, уздыхаючы і ківаючы галавою. – Дык вось, дачка мая маладая і нябрыдкая, мае адно дзіця і… можа, хоча яшчэ мець. Хоць, пане Вірскі, прысягаю, ніколі ні слова я пра гэта ад яе не чула… Пакутуе і маўчыць, але, што яна пакутуе, я здагадваюся. І мне было трыццаць гадоў…

– Каму з нас не было! – цяжка ўздыхнуў адміністратар.

Рыпнулі дзверы і прыбегла малая дзяўчынка з пруткамі ў руках.

– Бабуля, калі ласка, – закрычала яна, – я не магу скончыць каптанік маёй ляльцы.

– Гэлюня! – сурова спыніла яе бабуля. – Ты не пакланілася…

Дзяўчынка два разы крыху прысела і дрыгнула ножкаю ў наш бок (я адказаў нязграбна, а пан Вірскі, як граф) і працягвала, паказваючы бабулі пруткі, на якіх матляўся чорны ваўняны квадрацік:

– Калі ласка, бабуля, надыдзе зіма, і маёй ляльцы не будзе ў чым выйсці на вуліцу… Калі ласка, бабуля, зноў я вочка згубіла.

(Цудоўнае дзіця… Божа міласэрны! Чаму Стах не яе бацька? Можа, ён не вар’яцеў бы гэтак…)

Бабуля перапрасіла нас і ўзяла пруткі з воўнаю, а тым часам увайшла ў салон пані Стаўская.

Мушу прызнацца, я сустрэў яе годна, а Вірскі зусім згубіў галаву. Ён ускочыў з крэсла, як студэнт, зашпіліў сурдут яшчэ на адзін гузік, скажу нават – пачырванеў і забубніў:

– Дазволіць, пані, прадставіць: пан Жэцкі, упаўнаважаны нашага гаспадара.

– Вельмі прыемна, – адказала пані Стаўская, апусціла вочы і пакланілася.

Але яе запунсавелы і крыху спалоханы твар сведчылі, што яна не лічыць мяне прыемным госцем.

“Пачакай жа! – думаю я і ўяўляю на сваім месцы Вакульскага. – Пачакай жа, зараз я цябе пераканаю, што няма чаго нас баяцца”.

Пані Стаўская села ўжо на крэсла і была гэткая збянтэжаная, што пачала папраўляць сукенку на дачушцы. Маці яе таксама спахмурнела, а адміністратар зусім аслупянеў. “Пачакайце ж!” – думаю я і з вельмі суровым выразам твару пытаюся:

– Даўно пані жывуць у гэтым доме?

– Пяць гадоў… – адказала пані Стаўская і пачырванела яшчэ мацней, а яе маці аж здрыганулася.

– Колькі пані плацяць?

– Дваццаць пяць рублёў кожны месяц… – ціха адказала маладая пані.

Чырвань раптам сышла з яе твару, яна пачала скубці сукенку і міжволі, пэўна, кінула на Вірскага гэткі ўмольны позірк, што… каб я быў Вакульскім, зараз жа прасіў бы яе рукі…

– Мы, – дадала яна яшчэ цішэй, – вінаватыя панам за ліпень…

Я нахмурыўся, як Люцыфер, набраў паветра, колькі яго было ў пакоі, і прамовіў:

– Нічога пані нам не вінаватыя да… кастрычніка. Якраз Стах… гэта значыць, пан Вакульскі піша мне, што гэта рабунак – браць трыста рублёў за тры пакоі на гэтай вуліцы. Пан Вакульскі не можа дазволіць гэткага гэткае несправядлівасці і загадаў мне паведаміць паням, што кватэра ад кастрычніка будзе здавацца за дзвесце рублёў. А калі пані не жадаюць…

Адміністратар аж ад’ехаў разам з фатэлем. Старая склала рукі, а пані Стаўская пазірала на мяне вялікімі вачыма. Якія вочы!.. І як яна ўмее глядзець!.. Клянуся, што каб я быў Вакульскім, прасіў бы яе рукі неадкладна. Ад мужа, пэўна, ужо адны косці засталіся, калі ён не піша два гады. Зрэшты, навошта ж тады разводы?.. Навошта Стаху столькі грошай?..

Зноў рыпнулі дзверы і паказалася на парозе дзяўчынка гадоў дванаццаці ў саламяным капялюшыку на галаве і з сшыткамі ў руках. Было гэта дзіця чырванашчокае і таўсматае, але без адзнак вялікага розуму. Яна пакланілася нам, пакланілася пані Стаўскай і яе маці, пацалавала ў абедзве шчочкі малую Гэленку ды пайшла, відавочна, дадому. Але з кухні яна вярнулася і, уся пунсовая, запыталася ў пані Стаўскае:

– Паслязаўтра а якой гадзіне мне прыходзіць?

– Паслязаўтра, каханая… прыйдзі а чацвёртай, – адказала пані Стаўская, таксама збянтэжаная.

Калі дзяўчынка, нарэшце, пайшла, маці пані Стаўскае азвалася незадаволена:

– І гэта называецца ўрокі. Божа мілы… Гэленка працуе з ёю сама мала паўтары гадзіны і за гэткі ўрок бярэ сорак грошай…

– Матуля! – спыніла яе пані Стаўская і ўмольна зірнула на яе.

(Каб я быў Вакульскім, дык ужо вяртаўся б з касцёла пасля шлюбу з ёю. Якая кабета!.. Якія рысы, які выраз твару! За ўсё жыццё не бачыў я нічога падобнага!.. А ручкі, а фігурка, а рост, а вочы, вочы!..)

Праз хвіліну няёмкага маўчання зноў азвалася маладая пані:

– Мы вельмі ўдзячныя пану Вакульскаму за тыя ўмовы, на якіх ён пакідае нам гэту кватэру!.. Гэта, хіба, адзіны выпадак, каб гаспадар сам змяншаў кватэрную плату. Але я не ведаю, ці… можам мы карыстацца яго добразычлівасцю?..

– Гэта не ветлівасць, пані, гэта сумленнасць шляхетнага чалавека! – заўважыў адміністратар. – Мне пан Вакульскі таксама зменшыў кватэрную плату, і клянуся… Вуліца, пані, трэцеразрадная, рух малы…

– Але кватарантаў тут лёгка знайсці, – сказала пані Стаўская.

– Нам лепш тыя, пра якіх мы ведаем, што яны людзі спакойныя і захоўваюць парадак, – сказаў я.

– Слушна, – пахваліла мяне сівая дама. – Парадак у кватэры – гэта першае правіла, якога мы прытрымліваемся… Нават калі Гэлюня нарэжа паперак ды параскідае па падлозе, зараз жа падмяце ўсё Франуся…

– Але ж, бабуля, я выразаю толькі канверты, бо пішу лісты татку, каб ужо вяртаўся хутчэй, – азвалася дзяўчынка.

На абліччы пані Стаўскае мільгануў цень нібы крыўды і стомленасці.

– І нічога, ніводнае весткі? – запытаўся адміністратар.

Маладая пані павольна пакруціла галавою, я нават не ўпэўнены, што яна не ўздыхнула, але гэтак ціха…

– Вось лёс маладое і нябрыдкае кабеты! – выгукнула старая дама. – Не панна і не замужам…

– Матуля!.. Матуля!..

– Так, – працягвала маці з хваляваннем, – мы тут яго чакаем кожны дзень, кожную гадзіну, але дарэмна… Альбо ён памёр, альбо адмовіўся ад цябе, дык не маеш і ты абавязку чакаць…

У абодвух паняў слёзы паказаліся на вачах: у маці – ад гневу, а ў дачкі… Ці я ведаю?.. Можа, шкадавала яна сваё скалечанае жыццё.

Раптам прыйшла мне ў галаву ідэя, якую (каб не пра мяне гаворка) назваў бы я геніяльнаю. Зрэшты, неістотна, як гэта называецца. Дастаткова, што было на маім твары і ў постаці нешта такое, што, калі я паварушыўся на крэсле, заклаў нагу на нагу і адкашляўся, дык усе ўтаропіліся на мяне, нават малая Гэленка.

– Наша знаёмства, – пачаў я, – яшчэ вельмі нядаўняе, каб я насмеліўся…

– Нічога! – спыніў мяне пан Вірскі. – Добрую дапамогу можна прыняць нават ад незнаёмых.

– Наша знаёмства, – я з дакорам зірнуў на яго і працягваў, – сапраўды, нядаўняе. Аднак, калі пані дазволяць, не так мне, як пану Вакульскаму, каб ён ужыў свае сувязі і пашукаў мужа пані…

– Ааа!.. – заенчыла старая дама, і не падобна было, што ад радасці.

– Матуля! – звярнулася да яе пані Стаўская.

– Гэлюня, – цвёрда сказала бабуля, – ідзі да сваёй лялькі і вяжы ёй каптанік. Вочка я ўжо падняла, ідзі…

Дзяўчынка была крыху здзіўленая, можа, нават крыху зацікаўленая, але яна пацалавала ў руку бабулі і маці ды выйшла са сваімі пруткамі.

– Калі ласка, пане, – працягвала старая, – калі казаць шчыра, дык мне не так важна… Гэта значыць… я не веру, што Людвік жывы. Хто два гады не піша…

– Мама, досыць!..

– О, не! – запярэчыла маці. – Калі ты яшчэ не зразумела свайго становішча, дык я ўжо яго разумею. Нельга жыць з вечнаю надзеяй або ў чаканні бяды…

– Мама дарагая, пра маё шчасце і абавязкі толькі я сама маю права…

– Не кажы мне пра шчасце, – выбухнула маці. – Яно скончылася ў той дзень, калі твой муж уцёк ад суду, якому стала вядома пра нейкія яго цьмяныя справы з ліхвяркаю. Што ён быў невінаваты, я галавою паручуся, але не разумею ні я, ні ты, навошта ён да яе хадзіў.

– Мама! Тут жа чужыя людзі… – не вытрымала пані Стаўская.

– Я – чужы? – спытаў адміністратар з дакорам, але прыўзняўся з крэсла і пакланіўся.

– І пан не чужы, і гэты пан, – прамовіла старая, паказваючы на мяне. – Па ўсім відаць, пачцівы чалавек…

Цяпер пакланіўся я.

– Дык я і кажу пану, – працягвала старая, зазіраючы мне ў вочы, – жывём мы ў няпэўнасці, што да майго зяця, і гэта няпэўнасць труціць нам жыццё. Але, прызнаюся шчыра, я больш баюся яго вяртання…

Пані Стаўская закрыла твар хустачкаю і выбегла з пакою.

– Плач, плач… – паківала пальцам старая. – Гэтыя слёзы, хоць і балесныя, але лепш за тыя, якія ты штодня льеш… Пане, – звярнулася яна да мяне, – я прыму ўсё, што нам пан Бог пашле, але адчуваю, каб гэты чалавек вярнуўся, дык ён дарэшты знішчыў бы шчасце майго дзіцяці. Клянуся, яна ўжо не кахае яна яго, хоць і сама не ведае пра гэта, але я ўпэўненая, – дадала яна цішэй, – што… паехала б да яго, каб ён яе паклікаў!..

Слёзы, якія яна старалася стрымаць, не далі ёй скончыць. Пераглянуліся мы з Вірскім і развіталіся з сівою дамай.

– Пані, – сказаў я ўжо з парога, – яшчэ да канца года прынясу я пані вестку пра зяця. А можа, гэтак станецца, – прашаптаў я з міжвольнаю ўсмешкаю, – што… усім нам будзе добра… Усім, нават тым, каго тут няма!..

Старая дапытліва зірнула на мяне, але я нічога больш не сказаў. Яшчэ раз развітаўся з ёю, і мы вышлі з адміністратарам, не чакаючы ўжо пані Стаўскую.

– А няхай бы пан заходзіў да нас часцей, хоць кожны вечар!.. – загукала сівая дама, калі мы былі ўжо ў кухні.

Вядома, буду заходзіць… Ці атрымаецца мая камбінацыя са Стахам? Адзін Бог ведае. Там, дзе ў гульню ўступае сэрца, марныя ўсе разлікі. Але я паспрабую развязаць рукі кабеце, а гэта ўжо нямала.

Пасля таго, як выйшлі ад пані Стаўскае ды яе маці, мы развіталіся з адміністратарам вельмі сардэчна. Добры нібы чалавек. Але, вярнуўшыся да сябе ды прыгадаўшы вынікі свайго наведвання кватарантаў, я схапіўся за галаву.

Я мусіў упарадкаваць фінансавы бок справы, і ўпарадкаваў яго такім чынам, што даход, пэўна, зменшыцца яшчэ на трыста рублёў за год. Во як! Можа, Стах хутчэй апамятаецца і прадасць свой набытак, які зусім яму непатрэбны.

Ір усё яшчэ кволіцца. Палітыка на старым месцы: усё тая ж няпэўнасць…