Лялька - читать бесплатно онлайн полную версию книги автора Баляслаў Прус (ч. notes)

Заўвагі

1

Сан-Стэфанскі трактат быў заключаны паміж Расіяй і Турцыяй 3 сакавіка 1878 г. у Сан-Стэфана (пад Канстанцінопалем).

2

20 лютага 1878 г. Папам быў абраны Леон ХІІІ.

3

Перамога Расіі ў вайне з Турцыяй выклікала моцнае незадавальненне Англіі. Існавала верагоднасць вайны паміж Англіяй і Расіяй.

4

Кракаўскае прадмесце – адна з галоўных варшаўскіх вуліц. Б. Прус размясціў краму “Мінцаль і Вакульскі” на Кракаўскім прадмесці, 9 (Камяніца Бейера).

5

Ота Бісмарк (1815–1898) – нямецкі канцлер, які аб’яднаў Германію (1871).

6

Патрык Мак-Магон (1808–1893) – французскі маршал, які кіраваў войскам версальцаў у барацьбе з Парыжскай камунай. Прэзідэнт Францыі ў 1873–1879 гг.

7

Гаворка пра расійска-турэцкую вайну 1877–1878 гг.

8

Сёння на Кракаўскім прадмесці, 54 існуе кавярня “U Hopfera”. Яна знаходзіцца замест даўняй рэстарацыі Караля Лэсіша, якую, відавочна, меў на ўвазе Б. Прус.

9

Заснаваная ў 1862 г. як вышэйшая навучальная ўстанова ў Варшаве. У 1869 г. ператворана ў Варшаўскі ўніверсітэт.

10

Вышэйшая навучальная ўстанова, заснаваная ў 1838 г. у Варшаве. З 1862 г. – факультэт Галоўнай школы.

11

Навучальная ўстанова, што існавала ў Варшаве ў 1844–1866 гг.

12

Так называлі ў той час лекара.

13

Гаворка пра ўдзел Вакульскага ў паўстанні 1863–1864 гг. і яго высылку ў Сібір.

14

Леон Гамбэта (1838–1882) – французскі палітык, які ў 1870 г. абвясціў Францыю рэспублікай.

15

У 1841 г. асноўнай грашовай адзінкай Польшчы стаў расійскі рубель, хоць на Варшаўскім манетным двары працягвалі біць польскія злотыя, якія былі ў абарачэнні да 1865 г.

16

З 1832 г. да 1865 г. адзін польскі злоты быў роўны 15 капейкам.

17

Гаворка пра Людовіка Напалеона Банапрата (1808–1873) – французскага палітычнага дзеяча, прэзідэнта Францыі (1848–1852), які пазней абвясціў сябе імператарам (да 1870). Памёр на выгнанні ў Англіі.

18

Опера Г. Меербера, напісаная ў 1835 г.

19

Жэцкі чытае шматтомнае выданне французскага палітыка і гісторыка Адольфа Луі Т’ера “Гісторыя консульства і імперыі”, якое друкавалася ў 1845–1862 гг.

20

Вайна супраць Аўстрыі за аб’яднанне Італіі.

21

Венгерскі нацыянальны марш, напісаны ў XVII ст. для князя Францішка Ракачы.

22

Мужчынскае футра.

23

Гаворка пра Бенджаміна Дызраэлі (1804–1881) – англійскага палітыка і прэм’ер-міністра.

24

Клеманс Метэрніх (1773–1859) – аўстрыйскі палітык, ініцыятар рэакцыйнай палітычнай плыні ў Еўропе.

25

Генры Пальмерстон (1784–1865) – англійскі палітычны дзеяч-ліберал.

26

Эўгеній Людовік (1856–1879) – сын Напалеона III. Пасля смерці бацькі ў 1874 г. назваўся Напалеонам IV, прэтэндуючы на французскі трон.

27

Адміністрацыйны орган на тэрыторыі Польшчы пад уладаю Расіі. Існаваў у 1815–1868 гг.

28

Міністэрства фінансаў, якое існавала ў 1815–1867 гг.

29

Вуліца ў Варшаве.

30

Гаворка пра спробу Напалеона ІІІ у 1840 г. захапіць французскі трон.

31

Жэцкі памылкова лічыць, што дзейнасць Напалеона ІІІ прывяла да Вясны народаў.

32

У часе нямецка-французскай вайны Напалеон ІІІ трапіў у палон.

33

Вуліца ў Старым горадзе.

34

У ХІХ ст. купцы нямецкага паходжання Мінцлі жылі ў Любліне.

35

Гаворка пра няўдалы дзяржаўны пераварот Напалеона ІІІ у 1840 г., калі яго зняволілі ў крэпасць. Прахоўняю ў Варшаве называлі турму, бо яна знаходзілася ў былым парахавым складзе.

36

Месцілася на Тэатральным пляцы. У ратушы была паліцыя.

37

Варшаўскі локаць – даўняя мера даўжыні, блізу 58 см.

38

Кароткі бізун з некалькімі рамянямі.

39

Ручку дысцыпліны рабілі з нагі сарны.

40

Варшаўскі фунт быў роўны 405 г.

41

Добрай раніцы, мае дзеці! Кава гатовая… (ням.)

42

Добрай раніцы, мая матуля! (ням.)

43

Добрай раніцы, бабуля! (ням.)

44

Ян Мінцаль сам перакладае з нямецкае на скажоную польскую мову.

45

Прэч, прэч!..

46

25 мая 1846 г. Людовіку Напалеону ўдалося ўцячы з турмы і трапіць у Англію.

47

Гаворка пра дзейнасць у Польшчы таемных нацыянальна-вызваленчых арганізацый.

48

Юліюш Андрашы (1823–1890) – венгерскі палітычны дзеяч.

49

Намёк на героя паэмы А. Міцкевіча “Конрад Валенрод”, які, прагнучы адпомсціць крыжакам за іх напады на Літву, уступае ў крыжацкі ордэн і, стаўшы магістрам ордэну, прыводзіць яго да краху.

50

Гаворка пра газету “Kurier Warszawski” – папулярнае тагачаснае выданне.

51

Разыгрыванне самадзейнымі артыстамі сцэн з гісторыі Польшчы.

52

Словы з верша Адама Міцкевіча “Да Г***”.

53

Намёк на ўдзел Вакульскага ў паўстанні 1863–1864 гг.

54

Самая прыгожая ў той час алея ў Варшаве.

55

Маецца на ўвазе паўстанне 1863–1864 гг.

56

Віктар Эмануіл (1820–1878) – кароль Італіі.

57

Назва арганізацыі. У Варшаве ў той час была яшчэ Абывацельская рэсурса.

58

Гаворка пра Зыгмунта Красінскага (1812–1859) – польскага паэта-рамантыка.

59

Месца дзеяння ў “Нябоскай камедыі” З. Красінскага (пад Камянцом-Падольскім), дзе абаранялася арыстакратыя.

60

Найвышэйшы французскі ордэн.

61

Граф Шамбор (1820–1883) – нашчадак роду Бурбонаў, прэтэндэнт на французскі трон.

62

Дарагі кузін.

63

“Старонка кахання” (франц.).

64

Збор ахвяраванняў на дабрачынныя мэты.

65

“Малітва пакаяння” (франц.).

66

“Няхай будзе дабраславёна імя тваё на векі вякоў, хоць і паслаў ты мне гэтае выпрабаванне” (франц.).

67

“…і чакаць у спакоі Твае боскае дапамогі” (франц.).

68

Вядомая варшаўская фірма, якая займалася вырошчваннем дрэў і кветак.

69

Адзін з сямі рымскіх пагоркаў. З 1870 г. так называлася рэзідэнцыя італьянскіх каралёў.

70

Баляслаў Прус размясціў новую краму Вакульскага на Кракаўскім прадмесці, 7 (т. зв. Дом Градзіцкага).

71

Выстава ў Парыжы была адкрыта 1 мая 1878 г.

72

Галантарэйная фірма ў Варшаве.

73

Пагардліва пра жыда, які ахрысціўся.

74

Infamis (лац.) – хто мае кепскую славу.

75

Г. зн., па ўсёй даўжыні Кракаўскага прадмесця. Помнік Каперніку пастаўлены ў 1830 г. Калона ў гонар Жыгімонта ІІІ Вазы (1566–1632) пабудаваная ў 1644 г.

76

Гэтая і наступныя вершаваныя цытаты ўзяты з паэмы У. Загурскага “Кароль Саламон” (1881). Тут і далей пераклады вершаваных радкоў Ангелы Эспінозы-Руіс.

77

У гэтым раздзеле называюцца вуліцы, размешчаныя паміж Кракаўскім прадмесцем і Віслаю, дзе ў той час жыла варшаўская бедната.

78

Сёння на гэтым месцы знаходзіцца гатэль “Брыстоль”.

79

Паўстанцы 1863 г., сасланыя ў Сібір. Пазней – вядомыя навукоўцы.

80

Хвароба, якая бывае звычайна ў жывёл, але часам перадаецца і людзям.

81

Няхай будзе зямля табе пухам (лац.).

82

Могілкі ў паўночна-заходняй Варшаве.

83

У той час – востраў на Вісле.

84

Вялікая лодка з ветразем для перавозкі грузаў.

85

Гаворка пра касцёл Св. Юзафа (кармелітаў) на Кракаўскім прадмесці.

86

Маецца на ўвазе прадстаўнік Таварыства дабрачыннасці.

87

Б. Прус бліжэй не акрэслівае, якую пасаду займаў старшыня, муж старшынёвае.

88

Гаворка пра эміграцыю пасля паўстання 1830–1831 гг.

89

Радкі з верша Адама Міцкевіча “Да М***” (1823).

90

Маюцца на ўвазе алеі Уяздоўскіх.

91

У той час – рэзідэнцыя расійскіх намеснікаў.

92

У маі 1878 г. пагоршыліся міжнародныя дачыненні паміж еўрапейскімі краінамі. Хадзілі чуткі пра вайну Англіі і Аўстрыі супраць Расіі.

93

Чаму ты гэта зрабіў? (ням.).

94

Гандлёвая плошча ў тагачаснай Варшаве.

95

У той час – вёска і чыгуначная станцыя за 18 км ад Варшавы.

96

Жэцкі браў удзел у венгерскім паўстанні (сакавік 1848 – кастрычнік 1849). Аўстрыя з дапамогай Расіі задушыла паўстанне.

97

Тагачасны патрон уяўляў сабою папяровую трубку, у якой знаходзілася куля і быў насыпаны порах.

98

Юзаф Бэм (1797–1850) – польскі генерал, удзельнік паўстання 1830–1831 гг., эмігрант. У 1848–1849 гг. кіраваў аддзеламі венгерскіх паўстанцаў, пазней – галоўнакамандуючы венгерскай арміяй.

99

Хутчэй за ўсё, маюцца на ўвазе венгерскія нацыянальныя сімвалы. У даўнім венгерскім гербе былі тры гары і чатыры ракі.

100

Мясцовасць, дзе расійскі генерал-фельдмаршал І. Паскевіч 13 жніўня 1849 г. разбіў венгерскае войска.

101

Горад і крэпасць ля Дуная.

102

Юліюш Гайнаў (1786–1853) – аўстрыйскі фельдмаршал, які жорстка задушыў венгерскае паўстанне.

103

Лаёш Кошут (1802–1894) – венгерскі палітычны дзеяч, кіраўнік венгерскай рэвалюцыі 1848–1849 гг.

104

Няхай жывуць мадзьяры! (венг.).

105

Мястэчка на тагачаснай мяжы Польскага Каралеўства (у складзе Расіі) і Галіцыі (у складзе Аўстрыі).

106

Жэцкі, відавочна, сядзеў у расійскай турме ў Замосці.

107

Ігнацы!.. Пане Езус… Ігнацы! Дзе ты быў так доўга, дарагі Ігнацы? (ням.).

108

Пане Езус!.. Але ж ты не піў яшчэ кавы? (ням.).

109

Мілы Божа! Аднак жа ўжо дзясятая гадзіна… (ням.).

110

Езус! Езус!.. Як страшна... Але скажы мне, дарагі Ігнацы, чаго ты хадзіў у Венгрыю? (ням.).

111

Кава заўсёды была добрая, і ў абед ты добра наядаўся… Чаму ж зрабіў гэта? (ням.).

112

Дзіўна! (ням.).

113

11 мая 1878 г. анархіст Макс Гёдаль зрабіў няўдалы замах на германскага імператара Вільгельма І (1797–1888).

114

Славуты варшаўскі парк. Назва паходзіць ад палаца канца XVII ст., першапачаткова прызначанага на лазні. Палац быў перабудаваны апошнім каралём Рэчы Паспалітай Станіславам Аўгустам.

115

Новае памяшканне Жэцкага Б. Прус змяшчае на Кракаўскім прадмесці, 7. У 1937 г. тут была ўсталявана памятная шыльда ў гонар Жэцкага.

116

Гаворка пра злоўжыванні пры выкарыстанні сродкаў падчас паўстання 1863–1864 гг.

117

2 чэрвеня 1878 г. анархіст Караль Нобілінг зрабіў замах на імператара Вільгельма І, параніўшы яго.

118

Хрысце, змілуйся! (грэч.).

119

Гаворка пра ўзмацненне антысемітызму напрыканцы 1870-х гг.

120

Тонкія пасхальныя каржы з прэснага цеста.

121

Вуліцы ў габрэйскай частцы Варшавы.

122

Цытадэль была пабудавана на загад Мікалая І у 1832–1840 гг. У адным з будынкаў, г. зв. дзясятым павільёне, знаходзілася палітычная турма.

123

Паліцэйскі пастарунак.

124

Маецца на ўвазе пашпарт (від на жыхарства).

125

Тагачасны гумарыстычны французскі часопіс.

126

Гаворка пра Вострую Браму з абразам Маці Божай у Вільні.

127

Маюцца на ўвазе рэшткі фундаменту г. зв. Świątyni Opatrzności. Яе будаўніцтва пачалося ў 1792 г. у гонар Канстытуцыі 3 мая. У пазнейшы час – месца спатканняў патрыятычнае моладзі.

128

Баляслаў Прус апісаў як “дом Ленцкіх” будынак пры вуліцы Круча, 26, знішчаны падчас Варшаўскага паўстання.

129

Лек супраць глістоў.

130

Засцянкоўцы ці дробныя мяшчане.

131

Абмен валюты.

132

Добра!

133

Закладная сума.

134

Ад ням. Reitschule – школа коннае язды.

135

Хвароба мозгу ў коней.

136

Вакульскі мае на ўвазе легенду з “Банкета” Платона.

137

Зняважліва пра мешчаніна.

138

Вось як! (фр.)

139

Калі ласка, мой пане… (ням.), пан, дзень добры, панядзелак (фр.).

140

Легендарны халдзейскі кароль, слаўны паляўнічы.

141

Работнік, што здабываў пясок з рачнога дна на гаспадарчыя патрэбы гараджан.

142

Помнік каралю Жыгімонту ІІІ Вазу на Замкавым пляцы, пастаўлены ў 1643–1644 гг. на высокай калоне.

143

Навуковае таварыства даследчыкаў розных спецыяльнасцяў. Існавала з 1800 да 1832 г., калі было зачыненае расійскімі ўладамі пасля Лістападаўскага паўстання.

144

Калі ласка (фр.).

145

Хіба не? (фр.)

146

Дапускаю, што так (фр.).

147

Эрнэст Росі – знакаміты італьянскі акцёр – прыехаў на гастролі ў Варшаву 16 чэрвеня 1878 г.

148

Тут і далей пераклад Кандрата Крапівы.

149

Ёзэф Супіньскі (1804–1893) – польскі эканаміст, заклікаў да “працы і ашчаднасці”.

150

Палац і парк у Парыжы, рэзідэнцыя караля.

151

Жонка Напалеона ІІІ.

152

Дадатковая – пры заключэнні шлюбу – умова, што датычыць маёмасці.

153

Вядомая ў той час фірма, якая прадавала кветкі, садавіну і гародніну.

154

Юльян Добрскі (1811–1886) – знакаміты оперны тэнар.

155

Саракоўка – манета вартасцю 20 капеек (адпавядала польскім 40 грошам).

156

Добра! (габр.)

157

Касцёл капуцынаў знаходзіўся побач з палацам Паца, у якім з 1875 г. месціўся Акруговы суд.

158

Варшаўская турма, назва якой паходзіць ад вуліцы Пáвей.

159

Героі оперы Вердзі “Травіята”.

160

Імя з сентыментальнага рамана Ж.-Ж. Русо “Юлія, або Новая Элаіза”.

161

Аднапавярховыя парныя будынкі на галоўным тракце пры ўездзе ў горад для збору аплаты мытнай і дарожнай.

162

Папулярны ілюстраваны часопіс. Выходзіў у Варшаве з 1859 да 1939 г.

163

Тут: дэгустатар-эксперт, які ацэньвае гатункі і якасць алкагольных напояў на падставе іх выгляду, смаку і паху.

164

Заезны двор у Варшаве, пабудаваны ў 1770–1784 г. Захаваўся да гэтага часу.

165

Вінны склеп Караля Лесіша знаходзіўся на Кракаўскім прадмесці, 56.

166

Вінны склеп у Варшаве, заснаваны ў XVI ст., які пазней перайшоў да сям’і Фукераў. Тут да 1939 г. знаходзілася калекцыя самых старадаўніх він свету.

167

Адмыслова сагнутая трубка, якая служыць для пералівання вадкасцей.

168

Адміністратар замка і прылеглых тэрыторый. Пасада кашталяна з часам стала ганаровым тытулам.

169

Гэты вобраз з’яўляецца літаратурным партрэтам старэйшага на дванаццаць гадоў брата пісьменніка Леона Главацкага, які пакутаваў на псіхічнае захворванне. Памёр у 1904 г.

170

Джузэпэ Мадзіні (1805–1872) – італьянскі рэвалюцыянер, заснавальнік арганізацыі “Маладая Італія”, што змагалася за нацыянальнае вызваленне.

171

Грэчаскі паэт VII ст.

172

Урывак паэмы “Тыртэй” Уладзіслава Анчыца (1821–1913), недакладна працытаваны Б. Прусам.

173

Вышыня моста на Новым З’яздзе дасягала 13 м. Тут ідзе гаворка пра нейкую небяспечную акцыю паўстанцаў.

174

Б. Прус у алегарычнай форме апавядае пра паўстанне 1863 г. і ўдзел у ім Станіслава Вакульскага.

175

Герой, як і дзясяткі тысяч паўстанцаў з Польшчы, Літвы і Беларусі, быў сасланы ў Сібір.

176

Уваходзьце (ням.).

177

Легендарны польскі чарнакніжнік. Паводле легенды, быў выратаваны малітваю і пасяліўся на Месяцы.

178

Гарнец – старая мера сыпкіх рэчываў, роўная 3,28 л, а таксама пасудзіна такой ёмістасці.

179

Гаворка пра Люцыя Юнія (VI ст. да н. э.) ці Марка Юнія Брутаў, якіх лічылі за ўзор грамадзянскай дабрачыннасці.

180

Цытата з псалома XCI у пераказе Яна Каханоўскага.

181

Гельмут Мольтке (1800–1891) – прускі фельдмаршал, кіраўнік штаба, які падрыхтаваў планы пераможных войнаў з Даніяй, Аўстрыяй і Францыяй.

182

Хаджы Лоя – кіраўнік баснійскіх паўстанцаў, якія змагаліся з аўстрыйскім войскам. Заклікаў мусульманаў да святое вайны супраць Аўстрыі.

183

У арыгінале: szwarcgelber (ням.). Маюцца на ўвазе даўнейшыя колеры сцягу Аўстрыі.

184

Маецца на ўвазе касцёл на пляцы Трох Крыжоў.

185

Камісарыят паліцыі на тэрыторыі Польшчы пад расійскай ўладай.

186

Бітва каля сяла Маджэнта ў Паўночнай Італіі, у якой франка-сардзінскія войскі, пры якіх знаходзіўся імператар Напалеон ІІІ, перамаглі аўстрыйцаў.

187

Няхай жыве Італія! (італ.)

188

Даўняя мера даўжыні, роўная 2,4 см.

189

Таварыства штогод выдавала рэпрадукцыі карцін у якасці прэміі для сваіх сяброў.

190

Адзін з найбуйнейшых і найпрыгажэйшых Парыжскіх гатэляў. Мае 70 салонаў, 700 пакояў.

191

Названая ў гонар французскага палітычнага дзеяча, удзельніка трох рэвалюцый: амерыканскай вайны за незалежнасць, Вялікай французскай рэвалюцыі і ліпеньскай рэвалюцыі 1830 г.

192

Гаворка пра турнюр, модную ў 1870 – 1880 гг. прыладу ў выглядзе падушачкі, якая падкладалася дамам ззаду пад сукенку ніжэй таліі, каб фігура выглядала больш пышнаю.

193

Маркіза – палатняны дах, які закрываў наведнікаў ад сонца.

194

Адзенне! (франц.) Вокліч французскіх гандляроў танным таварам.

195

Папулярная французская газета, заснаваная ў 1854 г.

196

Выстава (франц.).

197

“Даведнік Парыжскі”! Тры франкі! (франц.)

198

Groom (англ.) – хлопец да коней.

199

Папулярны ў Еўропе ў ХІХ ст. танізуючы напой з кавы, у якую дадаецца лёд, лімон і каньяк. Выцеснены амерыканскімі масавымі напоямі кшталту кока-колы.

200

Іспанская каралева Ізабэла ІІ (1830–1904). Пасля адмовы ад трона знаходзілася ў Францыі.

201

Недакладная цытата з апісання Харыбды ў баладзе Ф. Шылера.

202

Вуліца Св. Фіякра (фр.).

203

Вуліца Санцьен (фр.).

204

Вуліца Пуасаньер (фр.).

205

Жымназ (фр.).

206

Вароты Сен-Дэні (фр. La Porte Saint-Denis) – першая трыумфальная арка, пабудаваная ў Парыжы ў 1672 г. у гонар перамог Людовіка IV у Германіі ды Фландрыі.

207

Вароты Сен-Мартэн (фр. La Porte Saint-Martin), пабудаваныя ў гонар Караля Сонца ў 1674 г. Арка з трыма праходамі, два – для пешых, сярэдні – конны.

208

Англійская рэлігійна-філантрапічная арганізацыя.

209

Генрык Жыфард (1825–1882) французскі канструктар балонаў. Палёты на вышыню 540 м дзеля забавы на прывязаным паветраным балоне.

210

Жонка рымскага імператара Клаўдзія, слынная з распусты.

211

Нямецкі выдавец знакамітых даведнікаў для падарожнікаў.

212

Вялізны пляц, на якім з 1878 г. размяшчаліся сусветныя выставы.

213

Гатэль для інвалідаў вайны, пабудаваны ў часы Людовіка XІV.

214

Пераклад з французскае мовы Сабіны Брыло.

215

Geist – дух (ням.).

216

Сплаў свінцу, які змяшчае 2,5–12% волава і 2,5–25% сурмы. З яго вырабляюцца шрыфты.

217

Асафетыда (лац. Ferula assa-foetida) – травяністая расліна. Мае моцны пах, падобны да цыбульнага, але больш далікатны.

218

Не зусім дакладная цытата санета А. Міцкевіча “Дзе ні йду я…” (1826). Пераклад К. Цвіркі.

219

Маецца на ўвазе каханая Адама Міцкевіча Марыля Верашчака, аддадзеная замуж за графа Ваўжынца Путкамера.

220

Наперад, Савоя! (італ.)

221

Жонка Паціфара (персанаж Старога Запавету) спакушала Язэпа, а калі той адмовіўся, абвінаваціла яго ў згвалтаванні.

222

Пятра з Аміну (1050–1115) – сярэдневяковы аскет, адзін з арганізатараў крыжовых паходаў.

223

Урывак з верша А. Міцкевіча “Да М…”.

224

Горад у Італіі, дзе войска Ганібала прастаяла так доўга, што ўпала ў распусту і распешчанасць.

225

Юзаф Замойскі – фінансіст і прамысловец, старшыня Варшаўскага крэдытнага таварыства. Памёр 23 кастрычніка 1879 г.

226

Ракета, якую напачатку ХІХ ст. сканструяваў Уільям Кангрыў (1772–1828).

227

Вятлянка – казацкая станіца ў Астраханскай губерні, дзе ў 1879 г. выбухнула эпідэмія чумы.

228

Рэпс (ад англ. reps) – баваўняная ці шоўкавая тканіна.

229

Клеменс Лотар Метэрніх (1773–1859) – славуты англійскі дзяржаўны дзеяч.

230

“Час мяняецца, і мы мяняемся разам з ім” (лац.).

231

Schlange – вужака, Baum – дрэва (ням.).

232

Арганізаваны Камітэтам дапамогі на карысць пацярпелых ад паводкі.

233

Горад у Венгрыі.

234

Тут: варшаўская лаянка.

235

Запусты – традыцыйная назва апошніх дзён перад постам.

236

Дзень пачатку Вялікага посту ў каталіцкім касцёле. Адзначаецца за 46 каляндарных дзён да Вялікадня.

237

Гаворка пра вельмі папулярны ў той час у Варшаве вінны склеп Антоні Стэпкоўскага.

238

Верш А. Міцкевіча “Сон” (Адэса, 1825). Пераклад Язэпа Семяжона.

239

“Час уцякае, вечнасць працягваецца” (лац.).

240

Мужчынскі плашч з накідкаю, які насілі на мяжы XIX i XX стагоддзяў.

241

“Бывай, місіс Іза, бывай…” (англ.).

242

Вершаваныя радкі з аповесці Нарцызы Жміхоўскай “Poganka” (1846).

243

Ваўняная ці ядвабная тканіна.

244

Псалом XCI у перакладзе Яна Каханоўскага, пазней перапрацаваны Францішкам Карпінскім.

245

Эрнэст Фейхтэрслебэн (1806–1849) – аўстрыйскі навуковец, доктар і пісьменнік, які ў сваёй працы “Гігіена душы” (1838) выкарыстаў ніжэйпададзеныя словы – выказванне Фрыдэрыка Шлегеля (1772–1829), нямецкага эсэіста-рамантыка, – у якасці эпіграфа для аднаго з раздзелаў.

246

Перайначаныя словы французскага філосафа Рэнэ Дэкарта (1596–1650): “Я мыслю, значыць, я існую” (лац. “Cogito, ergo sum”).

247

Купальня ў Ерусаліме, вадзе якой, паводле Евангелля, лекавыя ўласцівасці надаваў анёл.

248

Пачатковая габрэйская школа.

249

Арыя з оперы Фраманталя Галеві (1799–1862) “Жыдоўка”.

250

Даўняя крэпасць, пабудаваная палякамі ў вусці Днястра. У “Нябоскай камедыі” Зыгмунта Красінскага назва “Акопы Святой Тройцы” была ўжытая ў значэнні апошняга плацдарму арыстакратыі.