Лялька

IV. ВЯРТАННЕ

Нядзеля, паскудны сакавіцкі дзень. Хутка поўдзень, але вуліцы Варшавы амаль пустыя. Людзі не выходзяць з дому або туляцца ў брамах, або ўцякаюць, згорбленыя, бо сячэ касы дождж са снегам. Амаль не чутно туркатання брычак, бо і брычкі стаяць. Фурманы злазяць з козлаў і хаваюцца пад падняты верх сваіх павозак, а мокрыя ад дажджу і закіданыя снегам коні выглядаюць так, нібы прагнуць схавацца пад дышаль і накрыцца ўласнымі вушамі.

Непагадзь не шкодзіць, а можа, нават спрыяе, што ў сваім закратаваным пакоі пан Ігнацы сядзіць вельмі вясёлы. Справы ў краме ідуць цудоўна, вітрыны на наступны тыдзень ужо гатовыя, а галоўнае, днямі павінен вярнуцца Вакульскі. Нарэшце пан Ігнацы здасць некаму рахункі ды ўсе клопаты кіравання крамаю і не пазней як праз два месяцы паедзе на вакацыі. За дваццаць пяць гадоў працы – ды яшчэ якой! – заслужыў ён гэты адпачынак. Будзе тады разважаць толькі пра палітыку, будзе хадзіць, будзе бегаць і скакаць па палях і лясах, будзе свістаць і нават спяваць, як у маладосці. Калі б не гэты рэўматызм… зрэшты, у вёсцы боль сунімецца…

І хоць у закратаваныя вокны б’е дождж са снегам, хоць ад непагадзі ў пакоі сярод дня пануе змрок, у душы пана Ігнацы – вясна. Ён дастае з-пад ложка гітару, настройвае яе і, узяўшы некалькі акордаў, зацягвае гугнявым голасам вельмі рамантычную песню.

Вясна абуджаецца ў нашым краі,

Салоўкі ёй песнямі служаць;

У гаю зялёным, каля ручаю

Квітнеюць дзве пекныя ружы.

Гэтыя чароўныя гукі абуджаюць пудзеля, які спаў на канапе, і ён пачынае адным сваім вокам прыглядацца да гаспадара. Гукі гэтыя маюць яшчэ большую моц, бо яны выклікаюць нейкі вялізны цень на падворку, які паўстае ў закратаваным акне і стараецца зазірнуць у сярэдзіну пакоя, чым звяртае на сябе ўвагу пана Ігнацы.

“Так. Гэта, мусіць, Павел,” – думае пан Ігнацы.

Але Ір мяркуе іначай, бо ён саскоквае з канапы і занепакоена прынюхваецца, нібы чуе за дзвярыма каго чужога.

Чуваць шоргат у сенцах. Нечыя рука намацвае клямку, нарэшце адчыняюцца дзверы і на парозе з’яўляецца нехта ў доўгім футры, зацярушаным снегам і мокрым ад дажджу.

– Хто ж гэта? – пытаецца пан Ігнацы, і твар яго моцна чырванее.

– Ці ты ўжо забыў мяне, стары?.. – ціха і павольна адказвае госць.

Пан Ігнацы бянтэжыцца яшчэ болей. Ён уладкоўвае на нос пенснэ, якое адразу спадае, потым выцягвае з-пад ложка падобны да труны футарал, спехам хавае туды гітару і кладзе на свой ложак.

Тым часам госць ужо зняў сваё доўгае футра і авечую шапку, а аднавокі Ір, абнюхаўшы яго, пачынае махаць хвастом, лашчыцца і з радасным скавытаннем церціся яму аб ногі.

Пан Ігнацы падыходзіць да госця ўзрушаны і згорблены больш, чым калі.

– Здаецца мне... – кажа ён, паціраючы рукі, – здаецца мне, што маю прыемнасць…

Потым вядзе госця да вакна, прыглядаецца міргаючы…

– Стась… Божа мілы!..

Б’е яго ў шырокія грудзі, паціскае яму і правую, і левую руку, і, нарэшце, паклаўшы на яго стрыжаную галаву далонь, ён выконвае такі рух, нібы хацеў бы ўцерці яму мазь у цемя.

– Ха-ха-ха! – смяецца пан Ігнацы. – Стась уласнаю персонаю… Стась з вайны!.. Што ж гэта, толькі зараз успомніў, што маеш краму і сяброў? – кажа ён і дае таму кухталя. – Хай мяне д’яблы забяруць, калі не падобны ты да жаўнера ці да марака, а зусім не да купца… Восем месяцаў не быў у краме!.. Якія грудзі… які лоб…

Госць таксама смяяўся. Ён абняў Ігнацы і некалькі разоў горача пацалаваў яго ў абедзве шчакі, якія стары крамнік па чарзе падстаўляў яму, сам, аднак, не адказваючы пацалункамі.

– Ну, што ў цябе чуваць, стары? – запытаўся госць. – Схуднеў, збляднеў…

– Наадварот, трохі раздабрэў.

– Пасівеў… Як жа ты?

– Цудоўна. І ў краме справы някепскія, трохі павялічыліся ў нас абароты. У студзені і лютым нагандлявалі мы на дваццаць пяць тысяч рублёў… Стась каханы!.. Восем месяцаў не было яго дома… Драбяза… Можа, сядзеш?

– Вядома, – адказаў госць, уладкоўваючыся на канапе, на якую адразу ж ускочыў Ір і паклаў галаву яму на калені.

Пан Ігнацы падсунуў сабе крэсла.

– Можа з’ясі чаго? У мяне ёсць шынка і трохі ікры.

– Хіба так.

– Можа, вып’еш? У мяне ёсць пляшка някепскага венгерскага, але толькі адзін цэлы кілішак.

– Буду піць са шклянкі, – адказаў госць.

Пан Ігнацы затупаў па пакоі, па чарзе адчыняючы шафу, куфэрак і шуфлядкі.

Дастаў віно і схаваў яго назад, потым паклаў на стол шынку і некалькі булак. Рукі і павекі ў яго дрыжалі, і мінула досыць часу, пакуль ён супакоіўся настолькі, каб сабраць разам папярэдне пералічаныя запасы. Толькі кілішак віна вярнуў яму душэўную раўнавагу, якая моцна было пахіснулася.

Вакульскі тым часам еў.

– Ну, што новага? – сказаў ужо спакайней пан Ігнацы, торгаючы госця ў калена.

– Як я разумею, ты пра палітыку? – перапытаў Вакульскі. – Будзе мір.

– А навошта ўзбройваецца Аўстрыя?

– Узбройваецца за шэсцьдзясят мільёнаў гульдэнаў?.. Хоча захапіць Боснію і Герцагавіну.

Ігнацы вырачыў вочы.

– Аўстрыя хоча захапіць?.. – паўтарыў ён. – Чаму?..

– Чаму? – усміхнуўся Вакульскі. – Таму што Турцыя не можа ёй гэтага забараніць.

– А што ж Англія?

– Англія таксама атрымае кампенсацыю.

– За кошт Турцыі?

– Вядома. Слабейшыя заўсёды расплочваюцца за канфлікты паміж моцнымі.

– А справядлівасць? – выбухнуў Ігнацы.

– Справядлівасць у тым, што моцныя яшчэ больш убіраюцца ў сілу і растуць, а слабыя гінуць. Іначай свет ператварыўся б у інвалідны дом, што, уласна, і было б несправядлівасцю.

Ігнацы пасунуўся разам з крэслам.

– І гэта кажаш ты, Стасю?.. Сур’ёзна, без жартаў?

Вакульскі спакойна паглядзеў на яго.

– Я кажу. Што ж у гэтым дзіўнага? Ці ж не тое самае права стасуецца да мяне, да цябе, да нас усіх?.. Занадта шмат плакаў я па сабе, каб расчульвацца па Турцыі.

Пан Ігнацы апусціў вочы і змоўк. Вакульскі еў.

– Ну, а як твае справы? – запытаў Жэцкі ўжо звычайным тонам.

У Вакульскага бліснулі вочы. Ён паклаў булку і абапёрся на парэнчу канапы.

– Памятаеш, – сказаў ён, – колькі я ўзяў грошай, калі з’язджаў адсюль?

– Трыццаць тысяч рублёў, усю гатоўку.

– А як мяркуеш: колькі я прывёз?

– Пяцьдзя… тысяч сорак… Адгадаў?.. – спытаў Жэцкі, няўпэўнена пазіраючы на яго.

Вакульскі наліў сабе шклянку віна і павольна выпіў.

– Дзвесце пяцьдзясят тысяч рублёў, пры гэтым вялікая частка ў золаце, – адказаў ён цвёрда. – І гэта не ўсё, бо я распарадзіўся купляць каштоўныя паперы, якія пасля заключэння міру прадам, дык буду мець яшчэ трыста тысяч рублёў…

Жэцкі нахіліўся да яго і хацеў было нешта сказаць.

– Не бойся, – працягваў Вакульскі. – Капейчыну гэту я зарабіў сумленна, нават цяжка і вельмі цяжка. Увесь сакрэт у тым, што меў я багатага кампаньёна і задавальняўся ў чатыры, у пяць разоў меншым зыскам, чым іншыя. Дык мой капітал пастаянна рос і быў у няспынным руху. Ну і, – дадаў ён праз хвіліну, – мне, да таго ж, шалёна шанцавала… Як гульцу, якому дзесяць раз запар выпадае той сам нумар у рулетцы. Гульня на вялікія грошы?.. Амаль кожны месяц я рызыкаваў усім, што меў, і кожны дзень – жыццём.

– І толькі дзеля гэтага ты ездзіў туды? – запытаўся Ігнацы.

Вакульскі зірнуў на яго іранічна.

– А ты хацеў, каб я стаў турэцкім Валенродам[49]?..

– Рызыкаваць дзеля маёнтка, калі маеш забяспечаны кавалак хлеба!.. – прамармытаў пан Ігнацы, ківаючы галавою і падымаючы бровы.

Вакульскага перасмыкнула ад гневу, і ён сарваўся з канапы.

– Гэтым забяспечаным хлебам, – казаў ён, сціскаючы кулакі, – я душыўся шэсць гадоў!.. Ці ты ўжо не памятаеш, колькі разоў на дзень нагадвалі мне пра два пакаленні Мінцляў або пра анёльскую дабрыню маёй жонкі? Ці быў хто, апроч цябе, сярод больш ці менш знаёмых мне людзей, хто не абражаў бы мяне словам, рухам ці хоць бы позіркам? Колькі раз казалі пра мяне, і ледзьве не мне самому ў вочы, што я жыву з жончынай ласкі, што ўсё маю дзякуючы працы Мінцляў, і нічога – але ж нічога! – дзякуючы ўласнай энергіі, хоць гэта я адратаваў тую крамку, падвоіў яе даходы…

Мінцлі, адны Мінцлі!.. Сёння няхай параўнаюць мяне з Мінцлямі. Сам, адзін, за паўгода я зарабіў у дзесяць разоў больш, чым два пакаленні Мінцляў за паўстагоддзя. Каб здабыць тое, што я здабыў паміж куляю, нажом ды тыфам, тысяча Мінцляў мусіла пацець у сваіх крамках і каўпаках. Цяпер я ўжо ведаю, колькіх Мінцляў я варты, і Богам клянуся, дзеля такога выніку і другі раз згуляў бы ў гэтую гульню! Лепш буду рызыкаваць банкруцтвам і жыццём, чым рассыпацца ў падзяках перад тымі, хто купляе ў мяне парасоны, або кідацца ў ногі за тое, што нехта мае ласку набываць у маёй краме ватэрклазеты…

– Такі, як і быў заўсёды! – ціха прамовіў Ігнацы.

Вакульскі схамянуўся. Ён узяў Ігнацы за плячо і, зазіраючы яму ў вочы, лагодна спытаў:

– Не гневаешся, стары?

– За што? Хіба я не ведаю, што воўк не будзе пільнаваць авечак… Вядома…

– Што ж у вас чуваць? Апавядзі мне.

– Акурат тое, што я пісаў табе ў рапартах. Справы ідуць добра, тавараў стала больш і яшчэ больш замоўлена. Трэба яшчэ аднаго крамніка.

– Возьмем дваіх, краму пашырым, будзе цудоўная.

– Драбяза!

Вакульскі скасавурыўся на яго і ўсміхнуўся, бо ўбачыў, што да старога вярнуўся добры настрой.

– А што ў горадзе чуваць? У краме, пакуль ты на месцы, усё будзе добра.

– У горадзе...

– Нікога з даўніх пакупнікоў мы не страцілі? – перапыніў яго Вакульскі і хутчэй захадзіў па пакоі.

– Нікога! Новыя з’явіліся.

– А… а…

Вакульскі спыніўся, нібы вагаючыся. Наліў зноў шклянку віна і выпіў яе адным махам.

– А Ленцкі купляе ў нас?..

– Часцей бярэ ў крэдыт.

– Дык бярэ... – тут Вакульскі з палёгкаю ўздыхнуў. – Як у яго справы?

– Здаецца, ён скончаны банкрут, хіба, нарэшце, пойдзе з аўкцыёну сёлета яго камяніца.

Вакульскі схіліўся над канапаю і пачаў бавіцца з Ірам.

– Бач ты… А панна Ленцкая замуж не выйшла?

– Не.

– І не выходзіць?

– Моцна сумняюся. Хто зараз ажэніцца з паннаю, у якой гэткія вымаганні і ніякага пасагу? Састарэе, хоць і прыгожая. Вядома…

Вакульскі ўстаў і пацягнуўся. На ягоным суровым твары з’явіўся дзіўны выраз расчуленасці.

– Стары, мой ты каханы! – сказаў ён і ўзяў Ігнацы за руку, – мой добры стары дружа! Ты нават не здагадваешся, які я шчаслівы, што бачу цябе, ды яшчэ ў гэтым пакоі. Памятаеш, колькі я прабавіў тут вечароў і начэй… як ты карміў мяне… як аддаваў мне лепшае з свайго адзення… Памятаеш?

Жэцкі ўважліва паглядзеў на яго і падумаў, што віно, мусіць, было добрае, што аж так развязала язык Вакульскаму.

Вакульскі сеў на канапу і, абапёршыся галавою аб сцяну, гаварыў, нібы сам сабе:

– Ты не ўяўляеш, што я выцерпеў, здалёк ад усіх, няпэўны, ці ўбачу ўжо каго, так страшэнна самотны. Бо бачыш, найгоршая самотнасць не тая, што вакол чалавека, а пустка ў ім самім, калі не забраў ён з сабою з роднага краю ані цёплага позірку, ані сардэчнага слоўца, ані нават іскрынкі надзеі…

Пан Ігнацы паварушыўся на крэсле з намерам запратэставаць.

– Дазволь табе нагадаць, – сказаў ён, – што напачатку пісаў я лісты вельмі зычлівыя, сапраўды, можа, нават занадта сентыментальныя. Але твае кароткія адказы расчаравалі мяне.

– Ці ж я на цябе наракаю?

– Не можаш наракаць і на іншых працаўнікоў, бо яны не ведаюць цябе, як я.

Вакульскі спахапіўся.

– Але ж я да ніводнага з іх не маю прэтэнзій. Хіба, крыху, да цябе, што так мала пісаў мне пра… горад… У дадатак на пошце вельмі часта губляўся “Кур’ер”[50], навіны даходзілі з вялікімі перапынкамі, і тады мучылі мяне найгоршыя прадчуванні.

– Чаму гэта? У нас жа вайны не было, – здзівіўся пан Ігнацы.

– Так!.. Вы нават добра бавіліся. Памятаю, у снежні былі ў вас тут цудоўныя жывыя карціны[51]. Хто гэта там выступаў?..

– Ну, я не хаджу глядзець на такія глупствы.

– Гэта праўда. А я ў той дзень не пашкадаваў бы, бадай, і дзесяці тысяч рублёў, каб іх убачыць. Яшчэ большае глупства!.. Ці не так?..

– Напэўна, хоць гэта хутчэй ад самотнасці, ад нуды…

– А можа, ад тугі, – перарваў Вакульскі. – Яна атручвала мне кожную хвіліну, вольную ад працы, кожную гадзіну адпачынку. Налі мне віна, Ігнацы.

Ён выпіў, ізноў захадзіў па пакоі і загаварыў прыцішаным голасам:

– Першы раз напала гэта на мяне падчас пераправы праз Дунай, якая зацягнулася з вечара да позняе ночы. Я плыў адзін з цыганом-перавозчыкам. Няможна было размаўляць, дык я аглядаў наваколле. Былі ў тых мясцінах такія ж, як у нас, пясчаныя бераг і дрэвы, падобныя да нашых вербаў, і ўзгоркі, парослыя ляшчынаю, і хвойнікі. На хвіліну мне здалося, што я на радзіме, і што яшчэ да ночы сустрэнуся з вамі. Ноч настала, зніклі і берагі. Я быў адзін сярод бясконцае стужкі вады, у якой адбіваліся ніклыя зоркі.

Тады раптам адчуў, як далёка я ад дому, што адны толькі гэтыя зоркі і звязваюць мяне з вамі, што ў гэты момант, можа, ніхто і не глядзіць на іх, ніхто пра мяне не памятае, ніхто!.. Адчуў я тады нейкую нібы адчужанасць і зразумеў, якая глыбокая рана ў мяне на душы.

– Гэта праўда, ніколі не цікавілі мяне зоркі, – ціха прамовіў пан Ігнацы.

– З таго дня пачалася ў мяне дзіўная хвароба, – казаў Вакульскі. – Пакуль я пісаў лісты, рабіў падлікі, прымаў тавары, рассылаў сваіх агентаў, пакуль ледзьве не на сабе выцягваў ды разгружаў паламаныя вазы або пільнаваў іх ад рабаўнікоў, меў адносны спакой. Але варта было спыніцца і на нейкую хвіліну адкласці пяро, як адчуваў боль, нібы мне – ці ты разумееш, Ігнацы? – нібы мне пясчынка трапіла ў сэрца. Бывала, хаджу, ем, размаўляю, разважаю цалкам разумна, аглядаю маляўнічы краявід, нават смяюся, і нават мне весела, а між тым адчуваю нейкае тупое паколванне, нейкае трымценне, нейкую няясную трывогу.

У гэтым хранічным стане, які мучыў мяне так, што і не перадаць, любая драбяза раздзімала буру. Дрэва знаёмага выгляду, нейкі лысы пагорак, колер воблака, палёт птушкі, нават павеў ветру без ніякае, зрэшты, прычыны абуджалі ўва мне такую шалёную роспач, што я ўцякаў ад людзей. Шукаў тады бязлюднага кутка, дзе б ніхто мяне не пачуў, дзе б мог я ўпасці на зямлю і выць ад болю, як сабака.

Бывала, што падчас гэтых уцёкаў ад самога сябе я не заўважаў, як надыходзіла ноч. Тады з-за кустоў, з-за паваленых дрэваў, з ямаў пачыналі лезці нейкія шэрыя цені і тужліва ківалі галовамі з выцвілымі вачыма. А шолах лістоты, далёкае тарахценне павозак, шум вады зліваліся ў адзін жаласны голас, які пытаўся: “Падарожны наш! Ах, што сталася з табою?..”[52]

Ах, што са мною сталася…

– Нічога не разумею, – спыніў яго Ігнацы. – Што ж гэта за насланнё?

– Што?.. Туга.

– Па чым?

Вакульскі здрыгануўся.

– Па чым? Ну… па ўсім… па радзіме…

– Чаму ж не вяртаўся?

– А навошта мне было вяртацца?.. Зрэшты, я не мог.

– Не мог? – паўтарыў Ігнацы.

– Не мог… і баста! Не было чаго мне вяртацца, – нецярпліва адказаў Вакульскі. – Памерці тут ці там, усё адно… дай мне віна, – раптам скончыў ён і працягнуў руку.

Жэцкі паглядзеў на ягоны ўзбуджаны твар і адсунуў пляшку.

– Хопіць, – сказаў ён, – ты і так занадта ўсхадзіўся…

– Таму я і хачу піць…

– Таму ты і не павінен піць, – спыніў яго Ігнацы. – Зашмат гаворыш… можа нават больш, чым хацеў бы, – дадаў ён са значэннем.

Вакульскі апусціў руку. Ён задумаўся і сказаў, ківаючы галавою:

– Памыляешся.

– Зараз я табе давяду, – адказаў Ігнацы прыглушаным голасам. – Ты ездзіў туды не толькі дзеля грошай…

– Сапраўды, – згадзіўся Вакульскі пасля паўзы.

– Бо навошта трыста тысяч рублёў табе, якому хапала тысячы на год?..

– Гэта праўда.

Жэцкі нахіліўся яму да вуха.

– Яшчэ я табе скажу, грошы гэтыя ты прывёз не дзеля сябе…

– Хто ведае, можа, ты і здагадаўся.

– Я здагадваюся больш, чым ты думаеш…

Вакульскі нечакана зарагатаў.

– Ага, гэтак мяркуеш? – выгукнуў ён. – Запэўніваю цябе, што нічога ты не ведаеш, стары рамантык.

– Палохае мяне твая цвярозасць, пад уплывам якое ты гаворыш як вар’ят. Разумееш мяне, Стасю?..

Вакульскі рагатаў.

– Твая праўда, не прызвычаіўся я піць, і віно дало мне ў галаву. Але я не з’ехаў з глузду. Скажу табе толькі, што ты моцна памыляешся. А зараз выратуй мяне, каб я зусім не ўпіўся, і выпі сам – за поспех у маіх намерах…

Ігнацы наліў кілішак і, моцна паціскаючы руку Вакульскаму, сказаў:

– За поспех у вялікіх намерах…

– Вялікіх для мяне, але насамрэч вельмі сціплых.

– Няхай і так, – згадзіўся Ігнацы. – Я ўжо такі стары, што мне лепей нічога не ведаць. Я ўжо нават такі стары, што прагну толькі аднаго – прыгожае смерці. Дай мне слова, што калі прыйдзе час, ты паведаміш мне…

– Так, калі прыйдзе час, будзеш маім сватам.

– Ужо быў і не пашчасціла... – сказаў Ігнацы.

– З удавою сем гадоў таму?

– Пятнаццаць гадоў таму[53].

– Ізноў за сваё, – засмяяўся Вакульскі. – Такі, як заўсёды!

– І ты такі самы. За поспех у тваіх намерах… Якімі б яны ні былі, ведаю адно, што мусяць быць яны годнымі цябе. А цяпер – маўчу…

Сказаўшы гэта, Ігнацы выпіў віно, а кілішак кінуў аб зямлю. Шкло разбілася са звонам, які пабудзіў Іра.

– Пойдзем у краму, – прапанаваў Ігнацы. – Бываюць размовы, пасля якіх добра паразмаўляць пра справы.

Ён дастаў з шуфлядкі ключ, і яны выйшлі. На ганку дзьмухнула на іх мокрым снегам. Жэцкі адамкнуў дзверы крамы і запаліў некалькі лямпаў.

– Якія тавары! – выгукнуў Вакульскі. – Усё новае, хіба?

– Амаль. Хочаш паглядзець?.. Тут парцаляна. Звяртаю тваю ўвагу…

– Потым… Дай мне кнігу.

– Прыбыткаў?..

– Не, даўжнікоў.

Жэцкі адкрыў шуфляду, дастаў кнігу і падсунуў крэсла. Вакульскі сеў, хутка прабег вачыма спіс і знайшоў адно прозвішча.

– Сто сорак рублёў, – прачытаў ён. – Ну, гэта зусім не шмат.

– Хто ж гэта? – запытаўся Ігнацы. – А… Ленцкі…

– Панна Ленцкая таксама бярэ ў крэдыт… вельмі добра, – працягваў Вакульскі, апускаючы твар да кнігі, нібы там было невыразна напісана. – А… узяла раз партманетку… Тры рублі?.. Гэта, хіба, дорага…

– Зусім не, – запярэчыў Ігнацы. – Партманетка дасканалая, я сам абіраў.

– З якіх жа гэта? – запытаўся абыякава Вакульскі і закрыў кнігу.

– З гэтае вітрыны. Зірні, якія тут цудоўныя рэчы.

– Мусіла, аднак, доўга тут корпацца… Падобна, пераборлівая…

– Зусім не корпалася, нашто ёй корпацца? – адказаў Ігнацы. – Спачатку агледзела гэтую…

– Гэтую?..

– І хацела ўзяць…

– Ах, гэтую... – ціха прамовіў Вакульскі і ўзяў у рукі партманетку.

– Але я параіў ёй іншую, падобную…

– Ведаеш што, але гэта прыгожая рэч.

– Тая, што я абраў, была яшчэ лепшая.

– Мне вельмі гэтая падабаецца. Ведаеш... я яе вазьму, бо мая ўжо нікуды не вартая…

– Пачакай, я табе лепшую знайду, – прапанаваў Жэцкі.

– Не трэба. Пакажы іншыя тавары, можа мне яшчэ што прыдасца.

– Запінкі маеш?.. Гальштук, галёшы, парасон…

– Дай мне парасон, ну… і гальштук. Сам абяры. Буду сёння адзіным пакупніком ды яшчэ заплачу гатоўкаю.

– Вельмі добрая звычка, – пахваліў Жэцкі. Ён хутка выцягнуў з шуфляды гальштук, а з вітрыны дастаў парасон і з усмешкаю падаў Вакульскаму. – Пасля зніжкі, якая належыць гандляру, плаціш сем рублёў. Выдатны парасон… Драбяза…

– Дык вернемся ўжо да цябе, – сказаў Вакульскі.

– І не агледзіш крамы? – запытаўся Ігнацы.

– А што мяне гэта абы…

– Не абыходзіць цябе твая ўласная крама, такая прыгожая крама? – здзівіўся Ігнацы.

– Чаму не. Як ты можаш так думаць… Але я трохі стаміўся.

– Слушна, – адказаў Жэцкі. – Што праўда, то праўда. Дык пойдзем.

Ён закруціў лямпы і, прапусціўшы Вакульскага наперад, замкнуў краму. На ганку зноў спаткаў іх мокры снег і Павел, які нёс абед.