Лялька

XXXIII. ЗАМІРЭННЕ МУЖА І ЖОНКІ

У сярэдзіне красавіка пані баранеса Кшэшоўская нечакана перайначыла лад жыцця.

Дагэтуль яна днямі займалася толькі тым, што бэсціла Марыяну, пісала лісты да кватарантаў пра засмечаную лесвіцу ды выпытвала вартаўніка – ці не здзёр хто абвестку пра здачу кватэры, ці начуюць прачкі з парыжскае пральні дома або ці не меў да яе нейкае справы паліцыянт. Пры гэтым яна не забывалася нагадваць, каб вартаўнік пільна прыглядаўся да жадаючых пасяліцца ў кватэры на трэцім паверсе, асабліва калі гэта будзе нехта з маладых людзей, найперш – студэнтаў, бо тады ён мусіў казаць, што кватэра ўжо занятая.

– Слухай, Каспер, што я табе кажу, – заканчвала яна. – Страціш месца, калі пракрадзецца сюды які-небудзь студэнт. Хопіць з мяне гэтых нігілістаў, гэтых распуснікаў, гэтых атэістаў, якія зноў навалакуць чарапоў.

Пасля кожнае гэткае канферэнцыі вартаўнік вяртаўся ў сваю каморку, кідаў шапку на стол і крычаў:

– Або павешуся, або не вытрымаю больш з такою гаспадыняю, каб на яе ліха! У пятніцу на кірмаш – вартаўнік ідзі, у аптэку па два разы на дзень – лётай, у пральню – цягніся, і хвароба ведае куды толькі не выпраўляе. Ужо яна мне абвесціла, што буду ездзіць з ёю на могілкі, каб даглядаць магілу!.. Чуў хто на свеце такое?! Сыду на Святога Яна, абы знайшлося каму даць дваццаць рублёў адступнога…

Але ў сярэдзіне красавіка пані баранеса палагаднела.

Паспрыялі гэтаму некаторыя акалічнасці.

Перадусім наведаў яе аднойчы незнаёмы адвакат і ў даверлівай размове пачаў выпытваць, ці пані баранеса ведае што-небудзь пра грашовыя сродкі пана барона… А каб такія недзе існавалі, у чым адвакат, зрэшты, сумняецца, ёй варта было б сказаць, каб выратаваць пана барона ад ганьбы. Бо яго крэдыторы гатовыя ўжо на крайнія меры.

Пані баранеса шчыра запэўніла адваката, што яе сужэнец, пан барон – хоць і нацярпелася яна ад яго гора – ніякіх грошай не мае. Тут у яе пачаліся сутаргі, што змусіла адваката ўцякаць. Але, варта было каплану справядлівасці пакінуць памяшканне, як яна адразу ж паздаравела, паклікала Марыяну і зусім спакойна загадала ёй:

– Трэба, мая Марысю, павесіць свежыя фіранкі, бо ў мяне прадчуванне, што няшчасны наш гаспадар абдумаецца…

Праз некалькі дзён прыйшоў да баранесы сам князь. Яны зачыніліся ў дальнім пакоі і мелі доўгую нараду, падчас якое пані некалькі разоў заходзілася ад плачу і адзін раз самлела. Пра што, аднак, яны гутарылі, гэтага не ведае нават Марыяна. Але пасля таго, як князь пайшоў, баранеса загадала зараз жа паклікаць пана Марушэвіча. Калі той прыбег, яна надзіва лагодна і бясконца ўздыхаючы папрасіла:

– Здаецца мне, пане Марушэвіч, што мой бажаволак муж нарэшце апамятаецца… Дык будзь ласкавы, едзь у горад і купі мужчынскі шлафрок ды пару пантофляў. Памерай на сябе, бо вы абодва, небаракі, сухарлявыя…

Пан Марушэвіч паварушыў бровамі, але ўзяў грошы і зрабіў пакупкі. Кошты – сорак рублёў за шлафрок і шэсць рублёў за пантофлі – падаліся баранесе крыху завышаным, але пан Марушэвіч сказаў, што ён не разбіраецца ў коштах, што купляў ён у самых лепшых крамах, і размова на гэту тэму была скончаная.

А яшчэ праз некалькі дзён на кватэру пані Кшэшоўскае прыйшло двое жыдкоў, пытаючыся, ці дома пан барон… Пані баранеса замест таго, каб накрычаць на іх, па сваёй звычцы, вельмі спакойным тонам загадала ім выйсці за дзверы. Потым яна паклікала Каспера і сказала яму:

– Здаецца мне, каханы Каспер, што наш бедны гаспадар перабярэцца да нас не сёння, дык заўтра. Трэба паслаць сукно на сходах да трэцяга паверха… Толькі глядзі, каб не пакралі прэнты… І сукно давядзецца кожныя некалькі дзён вытрэпваць…

З гэтага часу яна ўжо не сварылася на Марыяну, не пісала лістоў, не турбавала вартаўніка… Толькі хадзіла са скрыжаванымі на грудзях рукамі па сваіх апартаментах, бледная, маўклівая, устрывожаная.

Варта было ёй пачуць, што перад домам затрымліваецца брычка, яна бегла да акна. На кожны званок кідалася да парога і з-за дзвярэй салону прыслухоўвалася, хто размаўляе з Марыянай.

Праз некалькі дзён такога жыцця яна зусім пазелянела з твару і ўжо амаль не панавала над сабою. Бегала яна ўсё шпарчэй па ўсё меншай прасторы, часта кідалася на крэсла або фатэль, бо калацілася сэрца, нарэшце, злегла ў ложак.

– Загадай зняць сукно са сходаў, – сказала яна Марыяне хрыплым голасам. – Пану зноў, відаць, нейкі латруга грошай пазычыў…

Не паспела яна гэта сказаць, як пачуўся працяглы званок у дзверы. Пані баранеса паслала Марыяну адчыняць, а сама, хоць і балела ёй галава, кінулася апранацца. Ад хвалявання ўсё валілася ў яе з рук.

Тым часам Марыяна, не здымаючы ланцужка, прыадчыніла дзверы і ўбачыла на пляцоўцы нейкага вельмі моднага ягамосця з ядвабным парасонам і валізкай у руках. За ягамосцем, які, нягледзячы на старанна зголеныя вусы ды буйныя фаварыты, нагадваў камердынера, стаялі насільшчыкі з куфэркамі ды клункамі.

– Што гэта? – няўцямна спытала служанка.

– Адчыніць дзверы! Абедзве палавіны!.. – распарадзіўся ў адказ ягамосць з валізкай. – Рэчы пана барона і мае…

Дзверы былі адчыненыя, ягамосць загадаў насільшчыку занесці куфэркі ды клункі ў вітальню і спытаў:

– Дзе тут кабінет яснага пана?..

У гэты момант прыбегла расхрыстаная баранеса ў шлафроку і з раскудлачанымі валасамі.

– Што тут?.. – устрывожана запыталася яна. – А, гэта ты, Леон… А дзе пан?..

– Здаецца, ясны пан у Стэпка[237]… Я хацеў скласці рэчы, але не ведаю, дзе кабінет пана і пакой для мяне.

– Пачакай… – казала баранеса ў вялікім хваляванні. – Зараз Марыяна вызваліць месца на кухні, дык ты там…

– Я – на кухні?.. – спытаў ягамосць, названы Леонам. – Ясна пані, хіба, жартуе. Паводле ўмовы з панам, я мушу мець уласны пакой…

Баранеса змяшалася.

– Што я кажу!.. Ведаеш, Леоне, засяляйся пакуль на чацвёрты паверх, у кватэру, дзе былі студэнты…

– Гэта я разумею, – адказаў Леон. – Калі там ёсць пару пакойчыкаў, дык магу жыць разам з кухарам…

– З якім кухарам?

– Бо без кухара панству не абысціся. Нясіце гэтыя рэчы наверх, – звярнуўся ён да насільшчыкаў.

– Што вы робіце?.. – крыкнула баранеса, бо ўбачыла, што тыя забіраюць усе куфэркі ды клункі.

– Яны забіраюць мае рэчы. Нясіце! – камандаваў Леон.

– А дзе ж рэчы пана барона?..

– Вось, калі ласка… – адказаў слуга і падаў Марыяне валізку ды парасон.

– А пасцель?.. А гардэроб?.. А ўсё астатняе?.. – закрычала пані, заломваючы рукі.

– Няхай бы ясная пані не бушавала пры слугах! – сурова заўважыў Леон. – Усё гэта ў яснага пана павінна быць дома…

– Праўда… праўда!.. – ціха прамовіла прысаромленая баранеса.

Засяліўшыся ў пакой наверсе, куды яму яшчэ мусілі занесці ложак, стол, пару крэслаў і балею са збанам вады, пан Леон прыбраўся ў фрак, свежую кашулю (крыху цеснаватую), белы гальштук, вярнуўся да пані баранесы і важна сеў ў вітальні.

– Праз паўгадзіны ясны пан мусіць прыйсці, – сказаў ён Марыяне, пазіраючы на залаты гадзіннік, – бо ад чацвёртае да пятае гадзін ён звычайна спіць. Што ж, нудна тут панне? Ну, але я панну развесялю…

– Марыяна!.. Марыяна!.. Хадзі сюды!.. – загукала са свайго пакоя баранеса.

– Куды, панна, ляціш? – спытаў Леон. – Старой, хіба, не гарыць… Няхай крыху пачакае…

– Але я баюся, яна страшна злосная, – шаптала Марыяна, вырываючыся ў яго з рук.

– Яна злосная, бо панна сама яе распесціла. Ім дай волю, дык яны чалавека насмерць заганяюць… З баронам панне будзе лягчэй, бо ён аматар… Але апрануцца, панна, мусіш іначай, бо на манашку падобная. Мы не любім законніц.

– Марыся!.. Марыся!..

– Ну ідзі ўжо, панна, толькі не спяшайся, – дазволіў ёй Леон.

Насуперак прадказанням Леона, барон прыйшоў да жонкі не а чацвёртай, а толькі а пятай гадзіне.

Быў ён у новай тужурцы і свежым капелюшы, у руках трымаў кіёк са срэбранаю конскаю нагою. Твар у яго быў спакойны, але верны слуга пад удаваным спакоем угледзеў моцнае хваляванне. Ужо ў вітальні пенснэ два разы звалілася ў барона з носа, а левае павека торгалася часцей, чым нават падчас двубою, або калі ён збіраўся ўдарыць па більярдным шары.

– Паведамі пра мяне пані баранесе, – сказаў барон Кшэшоўскі трохі глухаватым голасам.

Леон адчыніў дзверы салона і выгукнуў амаль грозна:

– Ясны пан!..

А калі барон увайшоў, ён зачыніў за ім дзверы, прагнаў Марыяну, якая прыбегла з кухні, і сам стаў падслухоўваць.

Пані баранеса сядзела з кніжкаю на канапе, а калі ўбачыла барона, прыўзнялася. Барон даў ёй глыбокі паклон, яна хацела пакланіцца ў адказ, але замест гэтага зноў упала на канапу.

– Мужу мой… – прашаптала яна, закрываючы твар рукамі. – О! Што ты робіш…

– Прыкра мне вельмі, – сказаў барон, кланяючыся другі раз, – што выказваю пані сваю пашану пры такіх абставінах…

– Я гатова ўсё прабачыць, калі…

– Гэта робіць гонар нам абаім, – абарваў яе барон, – бо і я гатовы забыцца на усё кепскае, што пані мне зрабіла. На бяду, пані мела неасцярожнасць злоўжываць маім прозвішчам, якое, хоць і не запісалася на старонках сусветнае гісторыі, аднак заслугоўвае ашчаднага да сябе стаўлення.

– Прозвішчам?.. – паўтарыла баранеса.

– Так, пані, – адказаў барон, кланяючыся трэці раз, па-ранейшаму з капелюшом у руцэ. – Даруе мне пані, што я закранаю гэту непрыемную тэму, але… З пэўнага часу маё прозвішча фігуруе ва ўсіх судах… У гэты момант, напрыклад, надумала пані завесці ажно тры працэсы: два з кватарантамі, а адзін з былым адвакатам, які, не ў крыўду яму кажучы, скончаны латруга.

– Але ж, мужу! – закрычала баранеса, зрываючыся з канапы. – У цябе ж самога на сённяшні дзень адзінаццаць працэсаў з-за трыццаці тысяч рублёў доўгу…

– Перапрашаю!.. У мяне сямнаццаць працэсаў з-за трыццаці дзевяці тысяч рублёў доўгу, калі памяць мяне не падманвае. Але гэта працэсы з-за даўгоў. Сярод іх няма ніводнага, які б я пачаў супраць пачцівае кабеты за крадзеж лялькі… Сярод маіх грахоў няма ніводнага ананімнага пісьма, якое б няславіла нявінную асобу, і ніхто з маіх крэдытораў не мусіў уцякаць з Варшавы, выгнаны хлуслівымі абвінавачваннямі, як гэта здарылася з нейкаю пані Стаўскаю, дзякуючы старанням пані баранесы Кшэшоўскае…

– Стаўская была тваёю каханкай…

– Перапрашаю. Сцвярджаць, што не шукаў яе прыхільнасці, я не буду, але клянуся гонарам: гэта самая шляхетная кабета, якую мне давялося сустрэць у жыцці. Няхай пані не абражаецца за ўсхваленне іншае асобы, і няхай пані мне верыць, нават мае… мае захады яна пакінула без адказу. А я, пані баранеса, маю гонар ведаць кабет, дык… маё сведчанне нешта значыць…

– Дык чаго ты хочаш, муж мой? – спытала пані баранеса цвёрдым ужо голасам.

– Я хачу… бараніць прозвішча, якое мы абое носім. Хачу… каб у гэтым доме шанавалі баранесу Кшэшоўскую. Хачу скончыць працэсы і апекавацца пані… Каб мець магчымасць выканаць гэтыя намеры, я вымушаны прасіць у пані гасціннасці. А калі ўсё будзе ўпарадкавана…

– Пакінеш мяне?

– Пэўна.

– А твае даўгі?

Барон прыўстаў з крэсла.

– Мае даўгі няхай пані не турбуюць, – адказаў ён тонам глыбокага пераканання. – Калі пан Вакульскі, звычайны шляхціц, змог цягам некалькіх гадоў зарабіць мільёны, дык чалавек з маім прозвішчам здолее сплаціць сорак тысяч доўгу. І я пакажу, што ўмею працаваць…

– Ты хворы, муж мой, – адказала баранеса. – Ты ведаеш, я паходжу з сям’і, якая зарабіла свой маёнтак, і таму кажу, ты не зможаш зарабіць нават на ўласнае ўтрыманне. Нават на тое, каб пракарміць самага ўбогага чалавека!..

– Дык пані адмаўляецца ад мае апекі, якую я прапаную па просьбе князя і клапоцячыся пра фамільны гонар?

– Але чаму!.. Займіся ж, нарэшце, мною, бо да гэтае пары…

– Што да мяне, – перапыніў яе барон з чарговым паклонам, – я пастараюся забыць мінулае…

– Ты даўно ўжо яго забыў… Нават не быў на магіле нашае дачкі…

Гэткім чынам барон пасяліўся ў кватэры сваёй жонкі. Ён спыніў працэсы з кватарантамі, былому адвакату баранесы паведаміў, што загадае даць яму бізуноў, калі той выкажацца калі-небудзь без належнае пашаны пра сваю кліентку, да пані Стаўскае напісаў ліст з прабачэннямі і паслаў ёй (аж пад Чанстахову) вялізны букет. Нарэшце, ён наняў кухара і разам з жонкаю склаў візіты розным асобам з таварыства, але спачатку сказаў Марушэвічу – а той разнёс гэта па ўсім горадзе – што калі нехта з дам не з’явіцца з візітам у адказ, барон адразу ж запатрабуе ад яе мужа сатысфакцыю.

У салонах дзікія прэтэнзіі барона выклікалі абурэнне, аднак візіты панству Кшэшоўскім зрабілі, і амаль усе сталі падтрымліваць з імі стасункі.

У сваю чаргу пані баранеса – што з яе боку было довадам надзвычайнае далікатнасці – нічога нікому не кажучы, сплаціла даўгі мужа. З некаторымі крэдыторамі яна сварылася, перад іншымі плакала, амаль усім недадала нейкую суму, спасылаючыся на ліхвярскія працэнты, і хоць злавалася, але плаціла.

У асобнай шуфлядзе яе стала сабралася ўжо пару фунтаў вэксаляў яе мужа, калі здарыўся наступны выпадак.

Крама Вакульскага ў ліпені мусіла перайсці ва ўласнасць Генрыка Шлянгбаўма, а з-за таго, што новы гаспадар не жадаў браць на сябе ані даўгоў, ані вэксаляў ранейшае фірмы, дык пан Жэцкі ў спешным парадку падбіваў усе рахункі.

Сярод іншых даўжнікоў аказаўся і барон Кшэшоўскі, якому ён даслаў напамін пра некалькі сотняў рублёў з просьбаю хутчэй адказаць.

Напамін, як і ўсе гэткага кшталту паперы, трапіў у рукі баранесе, якая замест таго, каб заплаціць, напісала Жэцкаму ў рэзкай форме адказ з намёкамі на шахрайства ды несумленнасць пры пакупцы кабылы і гэтак далей.

Акурат праз дваццаць чатыры гадзіны пасля таго, як гэты ліст быў адпраўлены, дадому да панства Кшэшоўскіх прыйшоў Жэцкі і заявіў, што хоча бачыць барона.

Барон прыняў яго вельмі ветліва, хоць і быў прыкметна здзіўлены, калі заўважыў, што былы секундант яго праціўніка моцна раззлаваны.

– Я прыйшоў да пана з прэтэнзіяй, – пачаў стары крамнік. – Нядаўна я дазволіў сабе даслаць пану рахунак…

– А, так… я нешта павінен панам… Колькі ж?..

– Дзвесце трыццаць шэсць рублёў і трынаццаць капеек…

– Заўтра пастараюся заплаціць…

– Гэта не ўсё, – спыніў яго Жэцкі. – Бо ўчора ад шаноўнае жонкі пана я атрымаў вось гэты ліст…

Барон прачытаў пададзеную яму паперыну, задумаўся і адказаў:

– Мне вельмі прыкра, што баранеса выказваецца гэтак недыпламатычна, але... наконт кабылы яна мае рацыю… Пан Вакульскі (за што я, зрэшты, на яго не крыўдую), сапраўды, даў мне за кабылу шэсцьсот, а распіску ўзяў на восемсот рублёў.

Жэцкі пазелянеў ад злосці.

– Пане бароне, я вельмі шкадую, што гэтак здарылася, але… адзін з нас з’яўляецца ахвяраю містыфікацыі!.. І вось доказ…

Ён дастаў з кішэні два аркушы і адзін з іх падаў Кшэшоўскаму. Барон прагледзеў яго і закрычаў:

– Дык гэта той латруга Марушэвіч?.. Але ж гонарам клянуся, ён аддаў мне толькі шэсцьсот рублёў ды яшчэ распінаўся пра карыслівасць пана Вакульскага…

– А гэта?.. – спытаў Жэцкі, падаючы другую паперку.

Барон агледзеў дакумент з усіх бакоў. Вусны ў яго збялелі.

– Цяпер мне ўсё зразумела, – сказаў ён. – Гэта падробленая Марушэвічам распіска. Я не пазычаў грошай у пана Вакульскага!..

– Тым не менш, пані баранеса назвала нас шахраямі.

Барон падняўся з фатэля.

– Прабач, пан, – сказаў ён. – Ад імя жонкі я ўрачыста прашу прабачэння і, незалежна ад сатысфакцыі, якую гатовы даць панам, зраблю ўсё неабходнае, каб залагодзіць крыўду, учыненую пану Вакульскаму… Так, пане. Я зраблю візіты ўсім сваім знаёмым і заяўлю ім, што пан Вакульскі – джэнтльмен, што ён заплаціў за кабылу восемсот рублёў, і мы абодва сталі ахвярамі інтрыгана Марушэвіча. Кшэшоўскія, пане… пане…

– Жэцкі.

– Шаноўны пане Жэцкі, Кшэшоўскія ніколі і нікога не зневажалі. Маглі памыляцца, але ад няведання, пане…

– Жэцкі.

– Шаноўны пане Жэцкі.

На гэтым размова скончылася. Бо стары крамнік, хоць барон і настойваў, не захацеў больш слухаць апраўданняў і сустракацца з пані баранесай.

Барон, правёўшы Жэцкага, не мог стрымацца, каб у вітальні не азвацца да Леона:

– Гэтыя купцы, аднак, людзі з гонарам.

– Маюць гатоўку, ясны пане, маюць крэдыт, – адказаў Леон.

– Дурань!.. Дык мы ўжо і гонару не маем, як няма крэдыту?..

– Маем, ясны пане, але іншы.

– Спадзяюся, не купецкі!.. – ганарліва адказаў барон.

І загадаў падаць сабе гарнітур для візітаў.

Адразу ад барона Жэцкі накіраваўся да Вакульскага і падрабязна распавёў таму пра махінацыю Марушэвіча, пра скруху барона і, нарэшце, аддаў два фальшывыя дакументы з парадаю звярнуцца ў суд.

Вакульскі слухаў яго з сур’ёзным выглядам, нават ківаў галавою, але глядзеў невядома куды і думаў невядома пра што.

Стары крамнік зразумеў, што няма чаго больш тут рабіць, развітаўся са сваім Стахам і з парога сказаў:

– Я бачу, ты страшэнна заняты, дык лепш адразу даручы справу адвакату.

– Добра… добра… – адказаў Вакульскі, не разумеючы ні слова з таго, што кажа пан Ігнацы.

Якраз у гэты момант ён думаў пра руіны заслаўскага замка, сярод якіх упершыню ўбачыў слёзы ў вачах панны Ізабэлы.

“Якое высакародства!.. Якая далікатнасць пачуццяў!.. Яшчэ не хутка я спазнаю ўсе скарбы гэтае цудоўнае душы…”

Ён па два разы на дзень бываў у пана Ленцкага, а калі не ў яго, дык прынамсі, там, дзе мог спаткацца з паннаю Ізабэлаю, дзе мог бачыць яе і замяніць з ёю хоць пару слоў. Гэтага яму на сённяшні дзень хапала, а пра будучыню ён не смеў і думаць.

“Здаецца, памру каля яе ног… – казаў ён сам сабе. – Ну і што?.. Памру, гледзячы на яе і, можа, цэлую вечнасць буду яе бачыць. Хто ведае, ці будучае жыццё не заключаецца ў апошнім адчуванні чалавека?..”

І ён паўтараў следам за Міцкевічам:

Так да сканчэння свету я прасплю,

А ў Судны дзень, калі затрубяць трубы,

Ты ціха сыдзеш з неба на зямлю,

Каб разбудзіць таго, хто сэрцу любы.

І здасца мне, што не прайшлі вякі, –

Зусім нядаўна я цябе пакінуў, –

Загледзеўся ў вачэй тваіх блакіт

І задрамаў на нейкую хвіліну[238].

Праз некалькі дзён зайшоў да яго барон Кшэшоўскі.

– Я быў у пана ўжо два разы! – абвясціў ён, прымайстроўваючы на месца пенснэ, якое, здаецца, было галоўным клопатам яго жыцця.

– Пан?.. – перапытаў Вакульскі, прыгадваючы раптам аповед Жэцкага і знойдзеныя ўчора на стале дзве візітоўкі барона.

– Здагадваецца пан, чаго я прыйшоў? – працягваў барон. – Пане Вакульскі, ці магу я перапрасіць пана за міжвольна ўчыненую крыўду?..

– Ні слова, бароне!.. – спыніў Вакульскі і абняў яго. – Гэта дробязь. Зрэшты, каб і ўтаргаваў я на панскай кабыле дзвесце рублёў, дык навошта было мне хаваць гэта?

– Праўда!.. – адказаў барон і пастукаў сябе па лбе. – Як мне раней не прыйшла ў галаву такая думка… А, наконт заробку, ці не падказаў бы мне пан хуткага спосабу ўзбагаціцца? Мне неабходна сто тысяч рублёў цягам года…

Вакульскі ўсміхнуўся.

– Смешна пану кузіну (мяркую, магу ўжо пана так называць?). Смешна, але сам пан здабыў мільёны за два гады сумленным чынам...

– Менш, чым за два, – удакладніў Вакульскі. – Але гэта капітал не зароблены, а выйграны. Выйграваў я некалькі дзясяткаў разоў запар, дублюючы стаўку, як шулер, а ўся мая заслуга, што іграў не фальшывымі картамі.

– Дык і тут пашанцавала! – крыкнуў барон, абрываючы пенснэ. – А мне, дарагі кузін, ні на грош не шанцуе. Палову маёнтка я прайграў, другую палову змарнаваў на кабетак і – хоць у лоб сабе стрэль!..

Не, мне ніколі не шанцуе!.. Вось і цяпер. Я спадзяваўся, што гэты асёл Марушэвіч збаламуціць баранесу… Меў бы я тады спакой дома!.. Якая б яна стала паблажлівая да маіх дробных грашкоў… Але што?! Баранеса і не думае мне здраджваць, а таго блазна чакаюць арыштанцкія роты… Прашу цябе, пасадзі яго абавязкова, бо ўжо і мяне нудзіць ад яго махлярства.

– Дык, – скончыў ён, – паміж намі згода. Ледзь не забыў! Я наведаў усіх знаёмых, да якіх маглі дайсці мае неабачлівыя словы пра кабылу, і дакладна ім усё растлумачыў… Марушэвічу дарога ў турму, там яму і месца, а без яго ў мяне застанецца на пару тысяч рублёў больш… Быў я таксама ў пана Тамаша і панны Ізабэлы і таксама растлумачыў гэта непаразуменне… Страх, як той латруга навучыўся выціскаць з мяне грошы! Ужо год нічога ў мяне няма, а ён, аднак, працягвае ў мяне пазычаць. Геніяльны махляр!.. Баюся, што калі яго не асудзяць на катаргу, мне ад яго не адчапіцца. Да пабачэння, кузіне.

Не прайшло і дзесяці хвілін пасля сыходу барона, як слуга паведаміў Вакульскаму, што прыйшоў нейкі пан, які неадкладна хоча яго бачыць, але не называе сваё прозвішча.

“Няўжо Марушэвіч?..” – падумаў Вакульскі.

Сапраўды, увайшоў Марушэвіч. Быў ён бледны, вочы яго палалі.

– Пане! – панура пачаў ён, зачыняючы за сабою дзверы кабінета. – Ты бачыш перад сабою чалавека, які пастанавіў…

– Што ж пан пастанавіў?

– Пастанавіў скончыць жыццё… Цяжкі гэты момант, але што зробіш? Гонар…

Ён уздыхнуў і ўзбуджана працягваў:

– Мог бы я, праўду кажучы, спачатку забіць пана, які вінаваты ў маім няшчасці.

– О, дык прашу пана не цырымоніцца, – сказаў Вакульскі.

– Пан жартуе, а ў мяне насамрэч пры сабе зброя, і я гатовы…

– Ну дык выпрабуй, пан, сваю гатовасць.

– Пане, гэтак не размаўляюць з чалавекам, які стаіць над магілаю. Я прыйшоў толькі дзеля таго, каб давесці пану, што, нягледзячы на ўсе свае памылкі, маю высакароднае сэрца.

– Дык чаму ж пан стаіць над магілаю? – спытаў Вакульскі.

– Каб захаваць гонар, якога пан хоча мяне пазбавіць.

– О!.. Пакінь сабе, пан, гэты каштоўны скарб, – адказаў Вакульскі і дастаў са стала фатальныя дакументы. – Ты пра гэтыя паперы?

– Пан яшчэ пытае?! Пан кпіць з мае роспачы!

– Пане Марушэвіч, – працягваў Вакульскі, праглядаючы паперы, – не сакрэт, што зараз зручны момант прачытаць пану натацыю або на нейкі час пакінуць пана ў няпэўнасці. Але абодва мы ўжо паўналетнія, дык…

Ён падраў паперы і шматкі аддаў Марушэвічу.

– Дык няхай пан захавае гэта сабе на памяць.

Марушэвіч кінуўся перад ім на калені.

– Пан дараваў мне жыццё!.. – закрычаў ён. – Мая ўдзячнасць…

– Не смяшы, пан, людзей, – спыніў яго Вакульскі. – За панскае жыццё я спакойны, бо ўпэўнены, што трапіш некалі ў турму. Іншая рэч, што я не жадаю спрыяць гэтаму падарожжу.

– О, пан не мае літасці! – адказаў Марушэвіч, машынальна атрасаючы штаны. – Адно зычлівае слова, адзін цёплы поціск рукі, можа, скіраваў бы мяне на іншы шлях. Але пан на гэта не здольны…

– Ну, я развітваюся з панам. Абы пан не даўмеўся калі-небудзь падпісацца маім прозвішчам, бо тады… Разумее пан?

Марушэвіч выйшаў абражаны.

“Гэта для цябе, для цябе, каханая. Адным вязнем сёння стала менш. Страшная рэч зняволіць некага, нават злодзея і ашуканца”, – падумаў Вакульскі.

Хвіліну яшчэ ён змагаўся з сабою. То дакараў сябе, што мог вызваліць свет ад махляра і не зрабіў гэтага. То зноў думаў, што сталася б з ім, каб яго самога зняволілі, адарвалі ад панны Ізабэлы на цэлыя месяцы, можа, на гады.

“Які жах ніколі ўжо не бачыць яе… Хто, зрэшты, ведае, ці не ў міласэрнасці сапраўдная справядлівасць?.. Які я раблюся сентыментальны!..”