Лялька

XXXI. ДАМЫ І КАБЕТЫ

У прамінулы ўжо карнавал ды цяпер, падчас вялікага посту, фартуна зноў, трэці ці чацвёрты раз, ласкава зірнула на дом пана Ленцкага. Яго салон быў поўны гасцей, а ў вітальню візітоўкі сыпаліся, як снег. І зноў пан Тамаш апынуўся ў тым шчаслівым становішчы, калі не толькі меў візіцёраў, але нават мог абіраць, каго прымаць.

– Пэўна, хутка ўжо я памру, – казаў ён дачцэ. – Маю, аднак, тое пацяшэнне, што людзі ацанілі мяне хоць перад смерцю.

Панна Ізабэла слухала яго з усмешкаю. Яна не хацела развейваць бацькавы ілюзіі, але была ўпэўненая, што рой візіцёраў ушаноўвае яе, не бацьку.

Вось жа, пан Навіньскі, самы элегантны распарадчык баляў, найчасцей танцаваў з ёю, не з бацькам. Пан Мальбарг, узор добрых манер і аракул моды, з ёю гутарыў, не з бацькам. А пан Шастальскі, прыяцель гэтых дваіх, не з-за бацькі, а з-за яе адчуваў сябе няшчасным ды несуцешным. Пан Шастальскі выразна прызнаўся ёй у гэтым і, хоць не быў лепшым танцорам, як пан Навіньскі, ды аракулам моды, як пан Мальбарг, быў усё ж прыяцелем паноў Навіньскага і Мальбарга. Жыў ён побач з імі, разам з імі абедаў, разам з імі замаўляў сабе англійскія або французскія гарнітуры, а дамы сталага веку, якія не маглі заўважыць за ім нічога выключнага, называлі яго, прынамсі, паэтычнаю натураю.

Толькі адзін дробны факт, адно меркаванне змусіла панну Ізабэлу шукаць таямніцу яе трыумфаў у іншым кірунку.

Падчас аднаго з баляў яна звярнулася да панны Пантаркевічоўны са словамі:

– Ніколі я так добра не бавілася ў Варшаве, як сёлета.

– Бо ты выклікаеш захапленне, – коратка адказала панна Пантаркевічоўна, закрываючыся веерам, нібы хацела схаваць міжвольнае пазяханне.

– Панны ў гэтым узросце ўмеюць быць цікавымі, – на поўны голас азвалася пані з дэ Гінсаў Упадальская да пані з Фертальскіх Выўратніцкае.

Рух веера панны Пантаркевічоўны ды слоўца пані з дэ Гінсаў Упадальскае прымусілі панну Ізабэлу задумацца. Яна была дастаткова разумная, каб не ацаніць сітуацыю, да таго ж гэтак ясна пракаментаваную.

“Пра які яны ўзрост? – думала яна. – Дваццаць пяць гадоў яшчэ не ствараюць “таго ўзросту”… Што яны кажуць?..”

Яна адвярнулася і заўважыла позірк Вакульскага, які не зводзіў з яе вачэй. А паколькі абіраць даводзілася між тым, каб прыпісаць свой трыумф або “таму ўзросту”, або Вакульскаму, дык… яна пачала думаць пра Вакульскага.

Хто ведае, ці не быў ён ненаўмысным творцам агульнага захаплення ёю?..

Яна пачала прыгадваць.

Перадусім бацька пана Навіньскага меў капітал у суполцы, якую заклаў Вакульскі, і якая (пра што вядома было нават панне Ізабэле) прыносіла вялікі даход. Потым, пан Мальбарг, які скончыў нейкую тэхнічную школу (у чым ён не прызнаваўся), за пасярэдніцтвам Вакульскага (што трымаў у вялікай таямніцы) шукаў пасаду на чыгунцы. І сапраўды, ён атрымаў яе. Мела яна адну вялікую вартасць – не вымагала працы, і адну страшную загану – не давала трох тысяч рублёў заробку. Пан Мальбарг нават быў пакрыўджаны за гэта на Вакульскага, але, каб не псаваць стасункі, абмяжоўваўся толькі тым, што прамаўляў яго прозвішча з лёгкаю іранічнаю ўсмешкаю.

Пан Шастальскі не меў ані капіталу ў суполцы, ані пасады на чыгунцы. Але з-за таго, што два ягоныя прыяцелі, паны Навіньскі і Мальбарг, мелі да Вакульскага прэтэнзіі, дык і ён меў да Вакульскага прэтэнзіі, якія, уздыхаючы пры панне Ізабэле, фармуляваў так:

– Ёсць жа шчаслівыя людзі, якія…

Што ўяўляюць сабою тыя – “якія…”, панна Ізабэла так ніколі і не даведалася. Але пры гэтым слове “якія” прыгадваўся ёй Вакульскі. Тады яна сціскала свае дробныя кулачкі і паўтарала сама сабе: “Дэспат… тыран…”

Хоць Вакульскі не паказваў ніякае схільнасці ні да тыраніі, ні да дэспатызму. Толькі глядзеў на яе і думаў:

“Ты гэта ці… не ты?..”

Часам, калі ён бачыў маладзейшых або старэйшых франтаў, што з усіх бакоў атачалі панну Ізабэлу, вочы якое пры гэтым ззялі, як брыльянты або зоркі, аблачынка пралятала па небе яго захаплення і кідала на душу цень неакрэсленага сумневу. Але Вакульскі стараўся не заўважаць ценяў. Панна Ізабэла была яго жыццём, шчасцем, сонцам, якога не маглі зацьміць нейкія мімалётныя хмаркі, можа, нават прыдуманыя.

Часам прыгадваўся яму Гейст, здзічэлы мудрэц з грандыёзнымі ідэямі, які паказваў яму іншую мэту, чым каханне панны Ленцкае. Але дастаткова было Вакульскаму аднаго позірку панны Ізабэлы, каб ацверазець ад мрояў.

“Што мне да чалавецтва! – казаў ён, паціскаючы плячыма. – За ўсё чалавецтва і за ўсю будучыню свету, за бессмяротнасць уласнае душы… не аддам аднаго яе пацалунку…”

І ад думкі пра той пацалунак рабілася з ім неверагоднае. Воля яго слабела, ён адчуваў, што траціць яснасць розуму і, каб апрытомнець, мусіў зноў убачыць панну Ізабэлу ў таварыстве франтаў. І толькі тады, калі ён чуў яе бесклапотны смех і самаўпэўнены тон, калі бачыў яе гарачыя позіркі, якія яна кідала на паноў Навіньскага, Мальбарга ды Шастальскага, на імгненне здавалася яму, што спадае ў яго з вачэй заслона, за якою ён бачыць нейкі іншы свет і нейкую іншую панну Ізабэлу. Тады невядома адкуль паўставалі перад ім выявы ягонай маладосці, поўныя тытанічных высілкаў. Бачыў ён, колькі давялося папрацаваць, каб выбавіцца з галечы, чуў свіст куляў, якія праляталі некалі над ягонай галавою, а потым бачыў лабараторыю Гейста, дзе нараджаліся грандыёзныя адкрыцці, і, пазіраючы на паноў Навіньскага, Мальбарга ды Шастальскага, ён думаў:

“Што я тут раблю?.. Чаго я малюся перад адным з імі алтаром?..”

Яму хацелася зарагатаць, але апантанасць вярталася. І зноў здавалася яму, што такое жыццё, як яго, варта пакласці да ног такое, як панна Ізабэла, кабеты.

Як бы там ні было, а пад уплывам неабачлівага слоўца пані з Гінсаў Упадальскае ў панне Ізабэле адбылася перамена на карысць Вакульскага. З увагаю яна прыслухоўвалася да размоў паноў, якія наведвалі яе бацьку, і ў выніку зразумела, што кожны з іх або мае капіталік, які хоча размясціць у Вакульскага “хаця б на пятнаццаць працэнтаў”, або кузіна, якому хоча выстарацца пасаду, або прагне знаёмства з Вакульскім з нейкімі іншымі намерамі. А што тычыцца дам, дык тыя або таксама хацелі зрабіць некаму пратэкцыю, або мелі дачок на выданні і нават не ўтойвалі, што гатовыя адбіць Вакульскага ў панны Ізабэлы, або, калі не зусім яшчэ былі перастаркамі, рады былі ашчаслівіць яго самі.

– Вось каб быць жонкаю гэткага чалавека! – казала з Фестальскіх Выўратніцкая.

– Нават каб і не жонкаю! – рагатала ў адказ баранеса фон Плес, муж якое ўжо пяць гадоў быў спаралізаваны.

“Тыран… дэспат…” – паўтарала панна Ізабэла, усведамляючы, што купец, якім яна пагарджала, прыцягвае столькі позіркаў, выклікае столькі надзеяў ды рэўнасці.

Хоць у ёй усё яшчэ цьмелі рэшткі пагарды і антыпатыі, яна мусіла прызнаць, што гэты шорсткі і пануры чалавек мае большае значэнне і лепш выглядае, чым маршалак, барон Дальскі і нават паны Навіньскі, Мальбарг ды Шастальскі.

Аднак найбольш паўплываў на яе рашэнне князь.

Князь, на просьбу якога ў снежні Вакульскі не пажадаў ахвяраваць пані Кшэшоўскай дзесяць тысяч рублёў, а ў студзені і лютым нават не даў ні гроша на бедных, якімі той апекаваўся, князь на нейкі час страціў прыхільнасць да Вакульскага. Вакульскі прыкра расчараваў князя. Князь думаў – і верыў, што мае права гэтак думаць – нібы чалавек кшталту Вакульскага, калі ўжо раз пераканаўся ў зычлівасці князя, дык мусіць выракчыся не толькі сваіх жаданняў ды інтарэсаў, але нават свайго маёнтка ды ўласнае асобы. Яму павінна падабацца тое, што падабаецца князю, ён павінен ненавідзець тое, што ненавідзіць князь, рабіць толькі тое, што адпавядае мэтам князя, і дагаджаць яму ва ўсім. Тым часам гэты нуварыш (хоць, несумненна, і добры шляхціц) не толькі не збіраўся слугаваць князю, але нават наважыўся на самастойнасць. Не раз ён спрачаўся з князем, а горш за ўсё, нават адмаўляўся выконваць яго пажаданні.

“Шорсткі чалавек… карыслівы… эгаіст!..” – думаў князь і ўсё больш дзівіўся зухаватасці нуварыша.

Збегам абставін, пан Ленцкі, якому ўжо цяжка было рабіць выгляд, што ён не заўважае захадаў Вакульскага адносна панны Ізабэлы, папрасіў выказаць князя сваё меркаванне пра Вакульскага і даць параду.

А князь, нягледзячы на ўсе свае недахопы, па сутнасці, быў чалавекам пачцівым, дык характарыстыкі людзям ён даваў не з адных толькі ўласных упадабанняў, а з улікам меркаванняў іншых.

Таму ён папрасіў пана Ленцкага пачакаць пару тыдняў, “каб сфармаваць думку”, а сам, маючы разнастайныя сувязі ды нешта падобнае да ўласнае паліцыі, шмат чаго даведаўся.

Перш за ўсё ён звярнуў увагу, што шляхта, хоць і з насмешкаю гаворыць пра Вакульскага як пра нуварыша і дэмакрата, паціху, аднак, ганарыцца ім: “Відаць нашу кроў, хоць і прыбіўся да купцоў!”

Калі ж з’яўлялася патрэба супрацьпаставіць некага жыдоўскім банкірам, самыя закаранелыя шляхціцы высоўвалі наперад Вакульскага.

Купцы, а перадусім фабрыканты, ненавідзелі Вакульскага, але асноўныя іх абвінавачванні: “Шляхціц… вялікі пан… палітык!..” – князь, зноў жа, не мог лічыць ганьбаю.

Але самыя цікавыя звесткі атрымаў князь ад законніц. Быў нейкі фурман у Варшаве і ягоны брат дарожнік на Варшаўска-Венскай чыгунцы, якія дабраслаўлялі Вакульскага. Былі нейкія студэнты, якія хваліліся, што Вакульскі дае ім стыпендыі, былі рамеснікі, удзячныя яму за майстэрні, былі гандляры, якім Вакульскі дапамог закласці крамы.

Не бракавала нават (пра што сёстры казалі чырванеючы і з пабожным жахам) кабеты распуснае, якую Вакульскі выбавіў з нэндзы, аддаў да магдаленак і, нарэшце, зрабіў з яе пачцівую кабету, наколькі (казалі сёстры) з гэткае асобы можа быць сумленная кабета.

Гэтыя сведчанні мала таго што здзівілі, але нават застрашылі князя. І адразу ж Вакульскі ў ягоных вачах набыў вагу. Прынамсі, ён быў чалавекам, у якога ёсць уласная праграма. Уга! Ён нават вядзе самастойную палітыку і карыстаецца пашанаю сярод паспалітых…

Дык князь, у прызначаны тэрмін прыйшоўшы да пана Ленцкага, завітаў і да панны Ізабэлы. Ён урачыста абняў яе і сказаў загадкава:

– Шаноўная кузіна, трымаеш ты ў руках нязвыклага птаха… Трымай жа яго і беражы, каб вырас ён на карысць няшчаснаму краю…

Панна Ізабэла моцна пачырванела, яна здагадалася, што гэты нязвыклы птах – Вакульскі.

“Тыран… дэспат!.. ” – падумала яна.

Нягледзячы на гэта, у адносінах панны Ізабэлы да Вакульскага першы лёд быў зламаны. Яна ўжо падумвала выйсці за яго…

Аднойчы, калі пан Ленцкі крыху занядужаў, а панна чытала ў сваім кабінеце, ёй паведамілі, што ў салоне чакае пані Вансоўская. Панна Ізабэла адразу ж выбегла туды і, апроч пані Вансоўскае, убачыла там Ахоцкага, вельмі пахмурнага.

Прыяцелькі пацалаваліся з дэманстратыўнаю чуласцю, але Ахоцкі, здольны бачыць усё навылёт, заўважыў, што або адна з іх, або яны абедзве маюць нейкія прэтэнзіі, зрэшты, невялікія.

“Няўжо наконт мяне?.. – падумаў ён. – Не трэба залішне ангажавацца… ”

– А! І кузін тут! – сказала панна Ізабэла, падаючы яму руку. – Чаму ж такі сумны?

– Павінен быць вясёлы, – заўважыла пані Вансоўская, – бо ўсю дарогу ад банка заляцаўся да мяне і з добрым вынікам. Не рагу Алеі я дазволіла яму расшпіліць два гузікі на пальчатцы ды пацалаваць у руку. Каб жа я ведала, Бела, як ён не ўмее цалаваць…

– Вось як?! – закрычаў Ахоцкі, чырванеючы да саміх валасоў. – Добра! З гэтае хвіліны ніколі ўжо не пацалую ў пані руку… Абяцаю…

– Яшчэ да вечара сёння пацалуеш мне, пан, у абедзве, – адказала пані Вансоўская.

– Ці магу я пайсці павітацца з панам Ленцкім? – урачыста спытаў Ахоцкі і, не чакаючы адказу панны Ізабэлы, выйшаў з салона.

– Прысарамаціла ты яго, – сказала панна Ізабэла.

– Дык няхай не заляцаецца, калі не ўмее. У падобных выпадках нязграбнасць – смяротны грэх. Ці ж няпраўда?

– Калі ты прыехала?

– Учора раніцаю, – адказала пані Вансоўская. – Але два разы мусіла наведаць банк, трэба было яшчэ на склад, потым упарадкаваць рэчы... Ходзіць за мною Ахоцкі, пакуль не знайду каго весялейшага. Калі саступіш мне некага… – дадала яна са значэннем.

– Ізноў чуткі! – прамовіла панна Ізабэла, чырванеючы.

– Якія дайшлі ажно да мяне ў вёску. Старскі распавядаў мне, і не без рэўнасці, што сёлета, зрэшты, як і заўсёды, была ты каралеваю. Падобна, Старскі зусім страціў галаву.

– І абодва яго гэткія ж нудныя прыяцелі, – заўважыла панна Ізабэла з усмешкаю. – Усе трое кожны вечар пачыналі раптам адчуваць каханне да мяне, кожны абіраў для прызнання такі час, каб не перашкаджаць іншым, а потым усе трое дзяліліся ўражаннямі ад сваіх пакут. Гэтыя панове ўсё робяць супольна.

– А табе гэта як?

Панна Ізабэла паціснула плячыма.

– Што тут пытацца, – сказала яна.

– Я чула таксама, – працягвала пані Вансоўская, – што Вакульскі прызнаўся…

Панна Ізабэла пачала круціць бант на сваёй сукенцы.

– Ну адразу ўжо і прызнаўся!.. Ён прызнаецца мне кожны раз, як бачыць: калі глядзіць на мяне, калі не глядзіць, калі гаворыць, калі не гаворыць… як усе яны…

– А ты?

– Раблю сваё.

– Можна даведацца: што менавіта?

– Чаму не. Мне нават залежыць, каб не было тут ніякай таямніцы. Спачатку, яшчэ ў старшынёвай… Але ж, як яна маецца?

– Вельмі кепска, – адказала пані Вансоўская. – Старскі ўжо амаль не выходзіць з яе пакояў, натарыус прыязджае кожны дзень, але, здаецца, дарэмна… Дык што ты робіш?..

– Яшчэ ў Заслаўку, – працягвала панна Ізабэла, – згадвала я пра тое, каб пазбыцца крамы (тут заліла яе чырвань), якая мусіць быць прададзеная найпазней у чэрвені.

– Цудоўна. Што ж далей?

– Потым, маю клопат з тою гандлёваю суполкаю. Ён, вядома, выйшаў бы з яе зараз жа, але я вагаюся. Пры суполцы даходы складаюць дзевяноста тысяч рублёў, а без яе – толькі трыццаць тысяч, дык разумееш, ёсць пра што падумаць.

– Я бачу, што ты ўжо знаешся крыху на лічбах.

Панна Ізабэла пагардліва махнула рукою.

– Ах, ужо ніколі, хіба, мне не навучыцца. Але ён усё мне тлумачыць, крыху бацька… і крыху цётка.

– І ты гэтак адкрыта гутарыш з ім?..

– Ну, не… Але, калі нам нельга пытацца шмат пра якія рэчы, дык мусім гэтак павесці размову, каб пра ўсё даведацца. Хіба ты не разумееш?

– Вядома. І што ж далей? – працягвала выпытваць пані Вансоўская.

– Апошняя ўмова датычыць чыста маральнага боку справы. Я даведалася, што ён не мае нікога з радні, і гэта вельмі добра, але я папярэдзіла, што сама буду падтрымліваць дачыненні з усімі, з кім і раней…

– А ён без нараканняў згадзіўся?

Панна Ізабэла крыху ганарыста зірнула на прыяцельку.

– Ты сумнявалася?

– Ні хвіліны. Дык Старскі, Шастальскі…

– Але! Старскі, Шастальскі, князь Мальбарг… ну ўсе, усе, якіх захочацца мне выбраць цяпер і потым, усе мусяць бываць у маім доме. Ці можа быць іначай?..

– Вельмі слушна. І ты не баішся сцэн рэўнасці?

Панна Ізабэла зарагатала.

– Я і сцэны!.. Рэўнасць і Вакульскі… Ха-ха-ха!.. Хіба ёсць на свеце чалавек, які насмеліўся б зрабіць мне сцэну? А пагатоў ён… Ты не маеш уяўлення пра ягоную закаханасць, пра ягоную адданасць… Яго бязмежны давер, нават самаахвярнасць, сапраўды, раззбройваюць мяне… І хто ведае, ці не адно гэта прывяжа мяне да яго.

Панна Вансоўская злёгку прыкусіла вусны.

– Будзеце вельмі шчаслівыя, а прынамсі, ты, – сказала яна і стрымала ўздых. – Хоць жа…

– Ты бачыш нейкае “хоць”? – шчыра здзівілася панна Ізабэла.

– Скажу табе нешта, – працягвала пані Вансоўская тонам нязвыклае для яе лагоднасці. – Старшынёва вельмі любіць Вакульскага, і мне здаецца, вельмі добра яго ведае, не разумею, праўда, адкуль. Яна часта гутарыла са мною пра яго. І ведаеш, што аднойчы яна сказала?

– Хацела б ведаць, – адказала панна Ізабэла, здзіўленне якое расло.

– Яна сказала так: “Я баюся, што Бэла зусім не разумее Вакульскага. Здаецца, яна гуляе з ім, а з ім гуляць нельга. І яшчэ мне здаецца, што яна ацэніць яго запозна…”

– Гэтак сказала старшынёва? – холадна перапытала панна Ізабэла.

– Так! Зрэшты, скажу табе ўсё. Яна скончыла словамі, якія моцна мяне ўразілі: “Прыгадаеш мае словы, Казю, гэтак і будзе, бо перад смерцю людзі бачаць усё ясней…”

– Ці аж так кепска са старшынёвай?

– Нічога добрага, – суха падвяла вынік пані Вансоўская, адчуваючы, што размова скончаная.

Настала хвіліннае маўчанне, якое, на шчасце, перапыніла з’яўленне Ахоцкага. Пані Вансоўская вельмі сардэчна развіталася з паннаю Ізабэлаю і, кідаючы на свайго таварыша зваблівыя позіркі, прамовіла:

– А цяпер едзем да мяне на абед.

Ахоцкі зрабіў такую грымасу, якая мела азначаць, што ён не паедзе з паняю Вансоўскаю. Аднак з вельмі пахмурным выглядам ён узяў свой капялюш і выйшаў.

У калясцы ён павярнуўся бокам да пані Вансоўскае і, разглядаючы вуліцу, пачаў:

– Няхай бы ўжо тая Бэла вызначылася з Вакульскім, так ці іначай…

– Пэўна, хацелася б пану, каб “так”, абы застацца прыяцелем дому? Але нічога не атрымаецца, – сказала пані Вансоўская.

– Вельмі перапрашаю, мая пані, – адказаў ён з абурэннем. – Я гэтым не займаюся… Пакідаю гэта Старскаму ды падобным да яго…

– Дык чаму пану гэтак залежыць, каб Бэла вызначылася?

– Вельмі залежыць. Галаву даю на страценне, што Вакульскі ведае нейкую важную навуковую таямніцу, але я ўпэўнены, што ён не адкрые мне нічога, пакуль сам будзе ў гэтакай гарачцы… Ат жа гэтыя кабеты з іх мярзотным какецтвам…

– А ваша не такое мярзотнае? – спытала пані Вансоўская.

– Нам можна.

– Вам можна… нішто сабе!.. – абурылася яна. – І гэта кажа чалавек прагрэсіўны. У век эмансіпацыі!..

– Ліха з ёю, з гэтай эмансіпацыяй! – адказаў Ахоцкі. – Добрая эмансіпацыя. Вы б хацелі мець усе прывілеі: і мужчынскія, і жаночыя – і ніякіх абавязкаў… Дзверы перад імі адчыняй, месца ім саступай, за якое сам заплаціў, кахай іх, а яны…

– Бо мы – ваша шчасце, – пацвяліла яго пані Вансоўская.

– Якое шчасце?! Сто пяць кабет прыходзіцца на сто мужчын, дык што тут шанаваць?

– Дык жа панскія ўлюбёнкі – гувернанткі, пэўна, і не шануюцца.

– Вядома! Але самыя нязносныя – гэта велікасвецкія дамы і рэстаранныя служанкі. Якія вымаганні, якое крыўлянне!..

– Забываешся, пан, – ганарліва прамовіла пані Вансоўская.

– Ну, дык пацалую ў ручку, – адказаў ён і адразу ж памкнуўся выканаць свой намер.

– Прашу не цалаваць мне гэтае рукі…

– Ну, дык другую…

– А што?! Не казала я, што яшчэ да вечара пацалуе мне пан у абедзве рукі?

– Ах, на міласць Боскую!.. Не жадаю быць у пані на абедзе… тут выйду…

– Спыні, пан, каляску.

– Навошта?

– Ну, калі хочаш тут выходзіць…

– Якраз тут не выйду… О, гора мне з гэткім нязносным характарам!..

Вакульскі прыходзіў да панства Ленцкіх праз дзень-два і часцей за ўсё заспяваў толькі пана Тамаша, які вітаў яго з бацькоўскаю сардэчнасцю, а потым гадзінамі апавядаў пра свае хваробы ды пра свае справы, даючы зразумець, што ўжо лічыць яго амаль сваяком.

Панны Ізабэлы звычайна дома не было: яна была то ў цёткі графіні, то ў знаёмых, то ў краўчых. А калі Вакульскаму шанцавала, яны паспявалі перакінуцца некалькімі словамі, бо панна Ізабэла нават тады або збіралася некуды, або прымала наведнікаў.

Праз некалькі дзён пасля адведзінаў пані Вансоўскае Вакульскі заспеў панну Ізабэлу. Падаючы яму руку, якую ён, як звычайна, з набожным пачуццём пацалаваў, яна сказала:

– Ведае пан, што старшынёва ўжо вельмі слабая?

Вакульскі збянтэжыўся.

– Бедная шляхетная кабета… Каб не баяўся, што мой прыезд устрывожыць яе, паехаў бы… Ці ёсць каму паклапаціцца пра яе?

– О, так, – адказала панна Ізабэла. – Там барон і баранеса Дальскія, бо Эвеліна ўжо выйшла за барона. Там Фэля Яноцкая і… Старскі…

Яе твар злёгку паружавеў, і яна змоўкла.

“Вось вынік маёй нетактоўнасці, – падумаў Вакульскі. – Яна заўважыла, што гэты Старскі не надта мне падабаецца і цяпер бянтэжыцца пры кожнай згадцы пра яго. Як гэта нізка з майго боку!”

Ён хацеў з большаю зычлівасцю азвацца пра Старскага, але не знайшоў слоў. Абы не маўчаць, ён спытаў:

– Куды ж сёлета пажадае панства выбрацца на лета?

– Хіба я ведаю? Цётка Гартэнзія нешта заняпала, можа, паедзем да яе ў Кракаў. Мушу прызнаць, аднак, я хацела б у Швейцарыю, каб гэта ад мяне залежала.

– А ад каго ж? – запытаўся Вакульскі.

– Ад бацькі… Зрэшты, адкуль мне ведаць, што там далей будзе, – адказала яна, чырванеючы і пазіраючы на Вакульскага так, як толькі адна яна ўмела.

– Дапускаючы, што ўсё станецца па волі пані, – сказаў ён, – ці прыняла б мяне пані за спадарожніка?..

– Калі пан заслужыць…

Яна сказала гэта так, што Вакульскі страціў уладу над сабою ўжо невядома які раз за гэты год.

– Чым я магу заслужыць ласку пані? – спытаў ён і ўзяў яе за руку. – Хіба, літасці… Не, не літасці. Гэта пачуццё гэткае ж прыкрае для таго, хто яго дае, як і для таго, хто яго прымае. Літасці я не хачу. Але няхай пані толькі падумае, што будзе са мною, калі гэтак доўга не буду я бачыць пані? Праўда, і цяпер бачымся мы вельмі рэдка, пані нават не ведае, як цягнецца час для тых, хто чакае… Але пакуль жыве пані ў Варшаве, я кажу сабе: убачыш яе паслязаўтра, заўтра… Зрэшты, магу ўбачыць у любы момант, калі не пані, дык, прынамсі, бацьку, Мікалая, хоць гэты дом…

Ах, магла б пані зрабіць міласэрны ўчынак і адным словам скончыць – не ведаю… мае пакуты ці ілюзіі… Ведае ж пані, што найгоршая пэўнасць лепшая за няпэўнасць…

– А калі пэўнасць не найгоршая?.. – спытала панна Ізабэла і адвяла вочы.

У вітальні празвінеў званок, і праз момант Мікалай падаў візітоўкі паноў Рыдзеўскага і Печаркоўскага.

– Прасі, – сказала панна Ізабэла.

У салон увайшлі два вельмі модна апранутыя маладзёны, адзін з якіх вызначаўся вельмі тонкай шыяй і досыць прыкметным плешам, а другі – млявым позіркам і далікатным голасам. Яны ўвайшлі плячо ў плячо, трымаючы капелюшы на той самай адлегласці, аднолькава пакланіліся, аднолькава селі, аднолькава заклалі нагу на нагу, пасля чаго пан Рыдзеўскі засяродзіўся на тым, каб утрымаць сваю шыю ў вертыкальным становішчы, а пан Печаркоўскі пачаў нястомна гаварыць.

Ён казаў пра тое, што цяпер у хрысціянскім свеце падчас вялікага посту ёсць звычай ладзіць раўты, што перад вялікім постам быў карнавал і бавіліся выключна добра, а пасля вялікага посту настане найгоршы час, бо невядома, што рабіць. Потым ён паведаміў панне Ізабэле, што падчас вялікага посту разам з раўтамі адбываюцца лекцыі, на якіх можна вельмі прыемна прабавіць час, калі сесці побач са знаёмымі дамамі, і што найлепшыя прыёмы падчас сёлетняга посту ў панства Жэжухоўскіх.

– Нешта чароўнае, нешта неверагоднае, скажу я пані, – казаў ён. – Вячэра, вядома, звычайная: вустрыцы, амары, рыба, дзічына, але на заканчэнне, для аматараў, ведае пані, што?.. Каша!.. Сапраўдная каша… якая ж гэта?..

– Грэцкая, – першы і апошні раз далучыўся да размовы пан Рыдзеўскі.

– Не грэцкая, а грачаная. Нешта цудоўнае, нешта казачнае!.. Кожнае каліва мае выгляд, нібы асобна варылася… Фармальна аб’ядаемся, князь Келбік, граф Слядзянскі… Нешта такое, што цяжка нават усвядоміць… Падаецца, звычайна, у срэбраных місках…

Панна Ізабэла з гэткім захапленнем глядзела на прамоўцу, гэтак рэагавала на кожнае яго слова рухам або выразам твару, што ў Вакульскага пачало цямнець у вачах. Ён устаў, развітаўся з таварыствам і выбег на вуліцу.

“Я не разумею гэту кабету! – падумаў ён. – Калі яна бывае сапраўдная, з кім яна сапраўдная?..”

Але варта было яму прайсці сотню крокаў па марозе, як ён астыў.

“Урэшце, – думаў ён, – што тут дзіўнага? Яна мусіць жыць з людзьмі, да якіх прызвычаілася, а калі з імі жыве, дык мусіць не зважаць на іх блазнаванне. Хіба яна вінаватая, што прыгожая, як боства, і для кожнага яна боства?.. Хоць жа… прыхільнасць да падобнага таварыства… Ах, які ж я нікчэмнік, вечны нікчэмнік!..”

Калі пасля візітаў да панны Ізабэлы, як мухі-назолы, нападалі на яго сумневы, ён ратаваўся працаю. Праглядаў рахункі, вучыў англійскія словы, чытаў новыя кніжкі. А калі і гэта не дапамагала, ішоў да пані Стаўскае, праседжваў у яе цэлымі вечарамі і, дзіўная рэч, побач з ёю знаходзіў калі не поўнае супакаенне, дык, прынамсі, лагоднасць…

Яны размаўлялі пра самыя звычайныя рэчы. Часцей за ўсё яна расказвала, што ў краме Мілеравай справы ідуць усё лепш, бо людзі даведаліся пра ўдзел пана Вакульскага. Потым яна хваліла Гэлюню, якая робіцца ўсё больш паслухмяная, а калі і бывае часам непаслухмяная, дык бабуля страшыць яе тым, што раскажа ўсё пану Вакульскаму, і дзіця адразу ж супакойваецца. Яшчэ яна прыгадвала пана Жэцкага, які бывае ў іх часам і якога вельмі любіць бабуля, бо ён расказвае ёй мноства цікавых рэчаў пра жыццё пана Вакульскага. І што бабуля таксама любіць пана Вірскага, які аж у захапленні ад пана Вакульскага.

Вакульскі глядзеў на яе і дзівіўся. Спачатку яму здавалася, што гэта ліслівасць, і было яму прыкра. Але пані Стаўская гаварыла з такою непасрэднасцю, што паволі ён пачаў бачыць у ёй добрую сяброўку, якая хоць і пераацэньвае яго, але гаворыць без ценю хлуслівасці.

Заўважыў ён таксама, што пані Стаўская нічога не робіць для сябе. Калі заканчвае працу ў краме, займаецца Гэлюняй, дагаджае маці, клапоціцца пра служанку і пра чужых людзей, найчасцей бедакоў, якія нічым не могуць ёй аддзячыць. А калі і тых ужо няма, зазірае ў клетку канарэйкі, каб змяніць ваду або падсыпаць зерня.

“Анёльскае сэрца!..” – думаў Вакульскі.

А ў адзін з вечароў ён сказаў ёй:

– Ведае пані, што мне здаецца, калі я гляджу на пані?

Яна зірнула на яго занепакоеная.

– Здаецца мне, каб пані дакранулася да чалавека цяжка параненага, дык не толькі боль яго суцішыўся б, але, бадай, загаіліся раны.

– Пан думае, што я чарадзейка? – спытала яна вельмі збянтэжаная.

– Не, пані. Я думаю, што так, як пані, выглядалі святыя.

– Пан Вакульскі мае рацыю, – пацвердзіла пані Місевічова.

Пані Стаўская засмяялася.

– О! Я і раптам святая!.. – сказала яна. – Каб мог хто зазірнуць мне ў сэрца, пераканаўся б тады, якое пагарды я заслугоўваю… Ах, але цяпер мне ўсё адно!.. – скончыла яна з адчаем у голасе.

Пані Місевічова непрыкметна перахрысцілася. Вакульскі не звярнуў на гэта ўвагі.

Ён думаў пра іншую.

Свае пачуцці да Вакульскага пані Стаўская не магла акрэсліць.

Яна ведала яго здаўна, ён нават здаваўся ёй добрым чалавекам, але зусім яе не цікавіў. Потым Вакульскі знік з Варшавы, разышлася чутка, што ён паехаў у Балгарыю, а потым – што зарабіў вялікі капітал. Шмат пра яго казалі, і пані Стаўская зацікавілася ім, як прадметам агульнае ўвагі. А калі адзін са знаёмых сказаў пра яго: “Гэта чалавек д’ябальскі энергічны”, – пані Стаўскай спадабаўся выраз “д’ябальскі энергічны”, і яна пастанавіла лепей прыгледзецца да Вакульскага.

З гэтаю мэтаю яна стала заходзіць у краму. Пару разоў не заспела там Вакульскага, раз бачыла яго, але здалёк, а раз замяніла з ім пару слоў, і ён тады зрабіў на яе асаблівае ўражанне. Здзівіў яе кантраст паміж словамі “д’ябальскі энергічны” і ягонымі паводзінамі. Ён зусім не выглядаў па-д’ябальску, а быў хутчэй ціхі ды сумны. І яшчэ заўважыла яна адну рэч, вось якую: вочы ў яго былі вялікія і задуменныя, гэтакія задуменныя...

“Прыгожы чалавек,” – падумала яна.

Аднойчы летам яна сутыкнулася з ім у браме дома, дзе жыла. Вакульскі зірнуў на яе з цікавасцю, а яна гэтак засаромелася, што пачырванела і апусціла вочы. Потым яна злавалася на сябе за гэтую сарамлівасць і за гэтую чырвань, таму доўгі час была ў прэтэнзіі на Вакульскага за той яго цікаўны позірк.

З тае пары яна не магла схаваць збянтэжанасці, калі пры ёй прамаўлялі ягонае прозвішча, і адчувала нешта падобнае да крыўды, але не ведала: ці на яго, ці на сябе. Але, хутчэй, на сябе, бо пані Стаўская ніколі ні на каго не крыўдавала. Зрэшты, ці ж ён вінаваты, што яна такая дзівачка, што саромеецца без дай прычыны?..

Калі Вакульскі купіў дом, у якім яна жыла, і калі Жэцкі з ягонае згоды знізіў ім кватэрную плату, пані Стаўская (хоць усе ёй тлумачылі, што багаты гаспадар не толькі можа, а нават абавязаны зніжаць плату за кватэру) адчула ўдзячнасць да Вакульскага. Паступова ўдзячнасць змянілася захапленнем, калі пачаў бываць у іх Жэцкі ды расказваць падрабязнасці жыцця свайго Стаха.

– Гэта надзвычайны чалавек! – не раз казала ёй пані Місевічова.

Пані Стаўская слухала моўчкі, але паволі пераканалася, што Вакульскі – самы надзвычайны чалавек, які існаваў калі-небудзь на зямлі.

Пасля вяртання Вакульскага з Парыжа стары крамнік часцей наведваў пані Стаўскую і заводзіў усё больш даверлівыя размовы. Ён казаў, вядома, пад найвялікшым сакрэтам, што Вакульскі закаханы ў панну Ленцкую, і што ён, Жэцкі, зусім гэтага не ўхваляе.

У пані Стаўскае пачала абуджацца непрыязь да панны Ленцкае і спачуванне да Вакульскага.

Ужо тады прыйшло ёй у галаву, але толькі на момант, што Вакульскі, мусіць, вельмі няшчасны, і вялікаю заслугаю для некага было б выратаваць яго з сіла какеткі.

Пазней абрынуліся на пані Стаўскую два вялікія няшчасці: судовы працэс аб ляльцы і страта заробкаў. Вакульскі не толькі не адмовіўся ад знаёмства з ёю, – што, прынамсі, мог зрабіць, – але нават даказаў яе невінаватасць у судзе ды прапанаваў ёй добрае месца ў краме.

Тады пані Стаўская прызналася сабе, што гэты чалавек важны для яе, і што ён гэткі ж дарагі ёй, як Гэлюня і маці.

З тае пары пачалося ў яе дзіўнае жыццё. Хто б ні прыйшоў да іх, наўпрост або ўскосна, заводзіў гаворку пра Вакульскага. Пані Дэнова, пані Калярова і пані Радзінская ўводзілі ёй у вушы, што Вакульскі – найлепшая партыя ў Варшаве, матка намякала, што Людвічак ужо памёр, а зрэшты, нават каб і жыў, не заслугоўвае, каб пра яго памятаць. Нарэшце, Жэцкі кожны раз, як прыходзіў, апавядаў ёй, які Стах няшчасны і што трэба яго ратаваць, а ратаваць можа толькі яна.

– Якім чынам?.. – спытала яна, не надта сама разумеючы, што гаворыць.

– Няхай пані пакахае яго, дык знойдзецца спосаб, – адказаў Жэцкі.

Яна змаўчала ў адказ, але ў душы горка дакарала сябе, што не здольная пакахаць Вакульскага, хоць бы і хацела. Сэрца ў яе ўжо высахла. Зрэшты, яна не ўпэўненая, ці мае сэрца. Праўда, яна пастаянна думала пра Вакульскага падчас працы ў краме і дома, чакала яго, а калі той не прыходзіў, была сумная і негаваркая. Ён часта сніўся ёй, але ж гэта не каханне, яна не здольная на каханне. Калі казаць праўду, дык нават мужа яна ўжо перастала кахаць. Ёй здавалася, што памяць пра зніклага падобная да восеньскага дрэва, з якога ападае лісце і застаецца толькі чорны шкілет.

“Куды ўжо мне кахаць, – думала яна. – Згаслі ўжо ўсе жаданні”.

Жэцкі тым часам працягваў здзяйсняць свой хітры план. Спачатку ён казаў ёй, што панна Ленцкая загубіць Вакульскага, потым – што толькі іншая кабета магла б яго вярнуць да прытомнасці, потым прызнаў, што Вакульскі робіцца значна спакайнейшы побач з ёю, і, нарэшце (але гэта ў форме дапушчэння), што Вакульскі пачынае яе кахаць.

Пад уплывам гэтых прызнанняў пані Стаўская худнела і марнела, а ў яе душы пасялілася трывога. Бо апанавала яе іншая думка: што яна скажа, калі Вакульскі прызнаецца, што кахае яе… Сапраўды, сэрца яе даўно ўжо астыла, але ці стане ёй адвагі адштурхнуць яго і заявіць, што ён зусім яе не цікавіць? Ці мог не цікавіць яе чалавек такі, як ён? Не таму, што яна была за нешта яму ўдзячная, а таму, што ён гэтакі няшчасны і кахае яе... “Якая кабета здолее не злітавацца з сэрца гэтак глыбока параненага і гэткага ціхмянага ў сваёй болесці?”

Засяроджаная на гэтай унутранай барацьбе, не маючы нават каму даверыцца, пані Стаўская не заўважала, як мяняецца стаўленне да яе пані Мілеравай, не прыкмячала яе ўсмешак ды намёкаў.

– Як жа маецца пан Вакульскі? – не раз пыталася ў яе купчыха. – О, сёння пані гэткая знясіленая… Пан Вакульскі не павінен дазваляць, каб пані столькі працавала…

Аднаго дня – было гэта ў другой палове сакавіка – пані Стаўская вярнулася дадому і ўбачыла маці ў слязах.

– Што, мама?.. Што здарылася?.. – спытала яна.

– Нічога, нічога, дзіця маё… Чаго мне труціць табе жыццё плёткамі!.. Божа міласэрны, якія людзі нягоднікі.

– Пэўна, атрымала мама ананімку. Я праз кожныя пару дзён атрымліваю ананімкі, у якіх нават называюць мяне каханкаю Вакульскага, і што з таго?.. Я здагадваюся, што гэта справа пані Кшэшоўскае, і кідаю лісты ў печ.

– Нічога, нічога, дзіця маё… Каб жа ананімкі… Але была ў мяне сёння тая пачцівая Дэнова з Радзінскай і… Але чаго я буду жыццё табе труціць!.. Яны кажуць (падобна, увесь горад гэта гаворыць), што замест крамы ходзіш ты да Вакульскага…

Першы раз у жыцці ў пані Стаўскай абудзілася ільвіца. Яна падняла галаву, вочы ў яе бліснулі, і яна цвёрда сказала:

– А каб і так, дык што?..

– Пабойся Бога, што ты кажаш?.. – заенчыла маці, складаючы рукі.

– Ну, але каб так і было? – паўтарыла пані Стаўская.

– А муж?

– Дзе ён?.. Зрэшты, няхай заб’е мяне…

– А дачка?.. А Гэлюня?.. – прашаптала старая.

– Гаворка не пра Гэлюню, а пра мяне.

– Гэлена… дзіця маё… Ты ж, прынамсі, не…

– Яго каханка? Так, не каханка, бо ён гэтага яшчэ не пажадаў. Што мне да пані Дэновае ці Радзінскае, або да мужа, які мяне кінуў… Я ўжо сама не ведаю, што са мною робіцца… Адно толькі адчуваю, што гэты чалавек забраў маю душу.

– Будзь жа, прынамсі, разважлівая… Зрэшты…

– Я і так разважлівая, пакуль магу… Але не дбаю пра меркаванні такога свету, які дваіх людзей прыгаворвае на катаванне толькі за тое, што яны кахаюць адно аднаго.

– Ненавідзець можна, – дадала яна з горкаю ўсмешкаю, – красці, забіваць… усё, усё можна. Толькі кахаць няможна… Ах, мама, калі я не маю рацыі, дык чаму ж Ісус Хрыстос не казаў людзям: будзьце разважлівыя, а казаў: любіце адзін аднаго?

Пані Місевічова змоўкла, спалоханая выбухам, якога не спадзявалася. Здавалася ёй, што неба валіцца на галаву, калі з вуснаў гэтае галубкі вылецелі словы, якіх яна раней не чула, якіх не чытала, якія ёй самой не прыходзілі ў галаву, нават калі яна хварэла на тыф.

На другі дзень быў у яе Жэцкі. Прыйшоў ён з заклапочаным тварам, а калі яна ўсё яму распавяла, пайшоў зусім прыгнечаны.

Бо якраз апоўдні здарыўся з ім гэтакі выпадак.

Прыйшоў у краму да Шлянгбаўма – хто?.. Марушэвіч. І размаўляў з ім каля гадзіны. Іншыя крамнікі з таго часу, як даведаліся, што Шлянгбаўм купляе краму, адразу ж падпарадкаваліся яму. А пан Ігнацы зафанабэрыўся і пасля таго, як Марушэвіч пайшоў, запытаўся:

– Што гэта за справы ў пана з гэтым лотрам, пане Генрык?

Але і Шлянгбаўм ужо зафанабэрыўся, дык ён адставіў ніжнюю губу і адказаў пану Жэцкаму:

– Марушэвіч хоча пазычыць грошай для барона, а сабе шукае пасаду, бо ўжо кажуць, што Вакульскі саступае мне сваю суполку. За гэта ён абяцае, што барон будзе наведваць мой дом разам з баранесаю…

– І пан будзе прымаць гэтую ведзьму? – спытаў Жэцкі.

– Чаму ж не?.. Барон будзе для мяне, а баранеса – для маёй жонкі. У душы я дэмакрат, але што рабіць, калі з гледзішча неразумных людзей салон лепш выглядае з баронамі ды графамі, чым без іх. Шмат робіцца дзеля сувязяў, пане Жэцкі.

– Віншую.

– Але, але… – дадаў Шлянгбаўм. – Казаў мне яшчэ Марушэвіч, што ў горадзе пляткараць, нібы Сташак узяў на ўтрыманне тую… тую… Стаўскую… Ці праўда, пане Жэцкі?..

Стары крамнік плюнуў яму пад ногі і вярнуўся да свайго стала.

Пад вечар зайшоў ён да пані Місевічовае, каб парадзіцца з ёю, і тут даведаўся з вуснаў маці, што пані Стаўская толькі таму не каханка Вакульскага, што той яшчэ не пажадаў…

Пайшоў ён ад пані Місевічовай моцна засмучаны.

“Няхай бы і каханка, – казаў ён сам сабе. – Авой!.. Колькі дам з цудоўнаю рэпутацыяй – каханкі якіх жа ліхіх фацэтаў… Але горш тое, што Вакульскі пра яе і не дбае. Скандал!.. Трэба нешта рабіць”.

Але сам ён ужо не ведаў, што рабіць, дык пайшоў да доктара Шумана.