Парастак радка, галінка верша

Шчодры руплівец

Не прыгадаю цяпер, калі душой прыгарнуўся да чалавека, які стаў сябрам і спагаднікам надоўга, які сваёй вонкава спакойнай усмешкай распагоджваў любыя чорныя хмары смутку, а добры дзень настрою яшчэ святлейшым рабіў. Запомніў яго мажным і немітуслівым. Так спаважна і ўпэўнена думку думае лес, што сустрэў сваю маладую восень.

Генадзя Кляўко ўбачыў я ўпершыню на радыё, дзе запісваліся універсітэцкія паэты ўсіх курсаў, убачыў хударлявага, цыбаташыяга, вострааблічнага юнака ў нацыянальнай кашулі, дзе вясёлы ўзор бег, як стракатая сцяжынка ў летнюю спёку, па грудзях, поўных парыванняў і трывогі. Чытаў ён свой верш «Вясельны каравай», напісаны па ўсіх канонах паэзіі пачатку 50-х гадоў. (Верш гэты, тлумачыў мне пазней Генадзь, першы ўзяў у «Полымя» Сяргей Дзяргай, які, дарэчы, з клапатлівай увагай сачыў за ростам маладзейшага таварыша на працягу ўсёй інхяй творчай дружбы.)

Часта па сваёй маладой няўважлівасці даводзіў я, што Міншчына — родны край Генадзя — сумнаватая, аднастайная. Чалавеку з бароў, азёраў, рэк, мне адразу было цяжка звыкнуць да стрыманага, з затоенай красой краявіду, які ўспамінае шум баравы, нібы той дзядзька рана палыселы сваю юнацкую чупрыну, з неадчэпным сумам.

У Генадзя Кляўко ў характары шмат было ад прыроды Міншчыны. Не вонкавая адрознасць і нечаканасць, а ўнутраная глыбіня, узважлівасць вызначалі ягоныя паводзіны, манеры, ягоны паэтычны свет. Ён быў рахманы, але рашучы, крыху замкнёны, задумёны, але надзвычай субяседлівы і адгуклівы на чужое гора. Не любіў дзяліцца сваёй бядой, але ўмеў радасці сябравай, як уласнай, радавацца.

Сцяжына на строму майстэрства не была роўная і простая. Яна і збочвала, і пятляла, і назад вярталася, але свая высненая, вымроеная, раз і назаўсёды абраная, мэту бачыла.

Даволі доўгі быў час маўчання. Маўчання адноснага, бо паэт усё ж гаварыў з жыццём, працуючы баронавалокам у рэдакцыі газеты «Калгасная праўда» — наводзячы стыль. Паэт вёў гутарку са сваёй памяццю, з аднагодкамі, што падлеткамі палі на крывавых загонах вайны. Адным з першых пасля роздуму ў некалькі гадоў загучаў і ўразіў чытачоў верш «Другу невядомаму»:

Пачынаўся новы паэт Генадзь Кляўко. Верш, здавалася б, прысвсчаны даце пачатку вайны, але ён задужа не агульны, ён сагрэты пачуццём, ускалыхнуты параненай, прастрэленай памяццю. I радок «ад імя пакалення» гучыць дакладна, акрэслена, у ім ужо не абстрактна-зборны герой паэзіі 50-х гадоў, гэта само пакаленне паэта, якое прайшло азбуку жаху, гневу, нянавісці і любові.

Тэма вайны, творы ваеннай тэматыкі — гэта літаратуразнаўчыя тэрміны, яны ад кніг, яны з кабінетаў. А вайна ў вершах, у паэмах паэтаў ваеннага пакалення як агонь, як боль, як радыяцыя ў крыві.

У сваіх аўтабіяграфічных накідах у лютым 1968 года трыццаціпяцігадовы Генадзь Кляўко пісаў:

«...зранку 22 чэрвеня сорак першага года «месершміты» пачалі ставіць крыжы на маленстве маім і маіх аднагодкаў: каму навечна абарвалі жыццё, а каму наканавалі прайсці праз пекла вайны. Мы з маці ў час пакінулі хату, каб уцякаць на ўсход: ад прамога пападання снарада ад яе застаўся толькі ўспамін. З гэтай пары мы сталі звацца бежанцамі. Магчыма, дзецям больш, чым дарослым, уелася гэта горкае слова. Для мяне яно і сёння самае крыўднае і балючае».

Гэта вачамі маленькага бежанца глядзеў праз шмат гадоў паэт на спілаванае дрэва:

Зноў і зноў вяртала памяць маленства, уражлівая, крыўдлівая, недаравальная, «у той дом, дзе гарачыя пахнуць аладкі».

Зараз боязна мне

I ў паэме «Прыстань», эпіграфам да якой узяты словы з лясной песні, а яе чуў малы Генадзь ад партызан і ад партызанак, ад родных сваіх — народных помснікаў, уражваюць сваёй канкрэтнасцю, да жудасці асязальнымі маналогамі Голад, Холад, Тыфус, Страх. Яны не абстрактныя, адцягненыя паняцці — іхнюю ласку адчуў на сваёй скуры падлетак — сын першага старшыні калгаса і сельсавета Генадзь.

Бязвёскавічы. У гэтым слове шчыміць трагедыя нашай зямлі ў часе вайны. Тут асабістае і агульнае. Боль, які ні на хвіліну не заціхаў у сэрцы паэта, не даваў яму супакойвацца, дыктаваў радкі трывалыя і гранічна дакладныя.

Гэта пра сябе кажа Голад. Канкрэтная атрыбутыка побыту спрадвечная, але яна па-новаму будзіць гнеў памяці, яна прымушае паверыць, згадаць і задумацца.

У Холаду — больш абагуленае мысленне, іншая маштабнасць:

Снапы і копы — мера сялянскага клопату асабліва жахліва гучыць у голасе Тыфусу.

Страх, ён змяняў сваё аблічча разам з часам:

Памяць малечых рук, якія прымушаў захопнік уздымацца ў бяссіллі, не можа забыцца абразы бездапаможнасці.

Яна таксама з ліхалецця, з пасляваеннай галечы, прага працы як прычашчэнне да волі. А працаваў Генадзь Кляўко з нейкай прымхлівай затоенасцю, з сарамліва-пудлівай радасцю, баючыся, каб не ўраклі, марным словам не абразілі.

Наогул, са словам, з роднай беларускай мовай у паэта былі асаблівыя адносіны: улюбёнасць сыноўняя і ашчаднасць аратайная, бо ведаў сейбіт, што

Вырваць з сэрца народнага, вырваць з адгранёнай вякамі фразы на тлум, на глум, на пустую забаву.

I слова давяралася святочна-ўражлівай душы, спрагнёна-бянтэжлівай думцы паэта. З роднай Рудзеншчыны прыходзілі, як блізкія сваякі, як дарагія землякі, сцежкі, студні, млыны, гукі, пахі — іх прыводзіла роднае слова, матчына, суседчына, зямляцкае. Праз усю творчасць Генадзя Кляўко праходзіць вобраз сцяжынкі той, што бяжыць з маленства, з успамінаў, з пажарышчаў і чарэмхавых вёснаў. I ўвесь час падспудна жыў страх, што сцяжынка гэтая можа абарвацца. Бо паэт задоўга адчуваў сваё расстанне са сцяжынай жыцця. Адсюль і такая прага працы, жаданне паспець сказаць, хоць канспектыўна акрэсліць абсяг задуманага і прадуманага.

«Сцежкаю месяца Ходзяць у лета казулі». «Дзесьці на сцежцы нясмела Ціўкнуў сініцай лядок».

Першая правадніца ў свет клопатаў і чаканняў, яна хатняя, свойская,

Гэтая сцяжынка і прыбегла ў спаленую вёску, дзе «...Палі прыстані — Абгарэлыя каміны Трымаюць памяць вайны». Сцяжынка памяці, сцяжынка крэўнасці з роднымі мясціпамі не парывалася праз усё нядоўгае жыццё паэта.

Праца і толькі праца гаіла памяць, а памяць у сваю чаргу працу жывіла. Апошнія гады, калі Генадзь Кляўко пасля сакратарства ў «Вожыку» працаваў намеснікам галоўнага рэдактара часопіса «Полымя», неабходна-звычным было мне чуць па тэлефоне ранішні голас паэта, у якім хрыпавата-аглухла ад доўгага начнога маўчання, ад маўклівага заклінання радка бяссоннем гучала стома і радаванне плёну. Пісаў шмат, пісаў па-майстэрску стала, так, як пішуць, развітваючыся, калі мала часу, а сказаць трэба багата.

А сцяжына дапытлівасці, жадання ўбачыць новыя мясціны, далёкія і незнаёмыя, каб даражэйшыя ды балючэйшыя родныя сталі, клікала ў свет. Гэтая сцяжына і завяла Генадзя, Уладзіміра Караткевіча і мяне, трох адназастольнікаў, на бераг Ціхага акіяна, у горы Сіхотэ-Аліня і ў фадзееўскую з непрыручанай яшчэ тайгой Чугуеўку. Пасля Уладзімір Караткевіч напіша «Чазенію», а Генадзь успомніць,

Сейнер нагадаў паэту той «воз аж да нябёс, дзе ўзятак лета везлі двое» і дзе

Сейнер у акіяне і воз сена з вёскі Варонічы сустрэліся. I ў Варонічах, дзе нарадзіўся будучы паэт, пашанцавала мне разам з Генадзем быць на вяселлі ў ягонага пляменніка. Яшчэ мацней, чым сейнер, гайдала нас з нетрывалымі бартамі трохтонка па лугавіне, усіх гасцей забраўшы разам са смехам, песнямі, жартамі, нават скокамі. А за сталом сыпалі, калі адарвалі маладых, і звонкую манету і яшчэ званчэйшыя словы: «Дару кучу медзі, каб сыны былі, як мядзведзі. Дару бульбы падполле, каб было дзяцей застолле...» А на раніцу, нашчачыся і расолам і не толькі ім, пачулі мы з Генадзем ад ягонай цёткі Надзі — былой партызанскай сувязной, вясёлую, крамянейшую за тыя гуркі, якімі мы снедалі, песню —

Увесь тыдзень песня па-гаспадарску разабрала. Дасціпна, з гумарам. Пасля гэтую песню прывезлі ў Мінск, і пайшла яна гаспадарыць у застоллях. Нават у Рагойшаў «Паэтычны слоўнік» трапіла як узор.

Іскрыстае, з гумарынкай, з хітрынкай слова было па натуры Генадзю. Гумар ягоны быў натуральны, з народных крыніц зачэрпнуты, з ведання побыту і характараў людскіх узяты.

У блакноце з грыфам уладзівастоцкай газеты, дзе стажыраваліся мы ў 1965 годзе, на першай старонцы вокладкі рукой Генадзя напісана мне прысвячэнне:

Другім быў бог паэзіі, бяседы, застолля, вандровак, спрэчак і згод — у адной асобе, шматаблічны. Бо сам Генадзь Кляўко быў шчыра і да безабароннай наіўнасці аддадзены паэзіі. Ён быў гасцінным і шчодрым гаспадаром, які мог у любых умовах зрабіць стол, нібы разаслаўшы абрус самабраны. У вандроўках, у падарожжах ён выклікаў давер і прыязнасць. у спрэчках Генадзь як чалавек фізічна і духоўна надзелены здароўем быў спагадліва-разважлівым. У згодзе, у сяброўстве ён быў верны і далікатна ўважлівы.

Памятаю, як ён прыкідваў, каго запрашаць будзе на сваё пяцідзесяцігоддзе (сяброў меў багата — вялікі спіс бясконца цягнуўся), як ён хацеў жыць, бо пачынаў пісаць лепей і лепей. Але першы паўстагадовы юбілей адзначалі сябры і родныя Генадзя Якаўлевіча без яго (нарадзіўся ў 1932 годзе, а памёр — у 1979). Гучалі вершы, песні. Успаміналі, шкадавалі, сумавалі. Радаваліся таму здабытку, што паспеў зрабіць паэт. Плакала жонка, плакаў бацька. Маці маўчала з сухімі вачыма — яна ўжо выплакала свае слёзы. I самі гучалі ў нашых сэрцах радкі верша Генадзя Кляўко «Добры чалавек»:

З турботнай думкай пра людзей, пра родны край жыў і працаваў шчодры руплівец Генадзь Кляўко. Чалавечная творчасць яго будзе яшчэ доўга зразумелая і патрэбная людзям.

Калі праводзіў я ў апошні шлях свайго сябра, пастукаліся мне ў сэрца радкі развітання — не адразу, балюча, сутаргава, бо рыхтаваўся перад тым да звонкага юбілею Гснадзя.

1981