Парастак радка, галінка верша

Свая баравіна

Азёрная, крынічная, рачулістая, лугавая і ў былым перанаселеная лясамі Бягомлынчына асветлена зоркай таленту самага шчырага і самага нервовага пазта нашай Беларусі Пімена Панчанкі. Славуты Васіль Быкаў, ураджэнец блізкай па маляўнічасці і па лёсу да Бягомлыпчыны Ушаччыны, калі пісаў пра Пімена Панчанку, зазначаў: «Мабыць, самы прыгожы з усіх беларускіх шляхоў — лясны шлях з Мінска на Полацк». А бяжыць гэты шлях каля самай вёсачкі Маргавіцы, якая з такім імем вякуе ці таму, што з баравымі зорамі пераміргвалася, а ці таму, што свае скупыя на ўраджаі гоні на маргі мерала. Тут некалі жыў, калі верыць вершу Алеся Ставера, дзед Чэча. Тут, лічы ў прыгарадзе Бегамля (афіцыйна-адміністрацыйна — Бягомль), і нарадзіўся ў маі 1933 года Юрась, сын Міколы, Свірка. (Хай мне даруюць за такое расчуванне прозвішча, але ў ім свіргочуць мне і жаўранкі, і цяжкія, забытыя цяпер жорны, і дзверы бацькоўскай хаты, якая заўсёды чакае свайго гадаванца.)

Бягомльшчына натхняла і яшчэ не аднаго юнака натхніць на паэтычны лад. I прыродай сваёй, і сваёй партызаншчынай. Адзін Палік з ягонай глыбокай памяццю чаго варты! I лясныя сцежкі, і сунічныя паляны, і сосны, што чакаюць на румах плытагоннага лесу, і нават амаль казачныя ў нашыя дні мядзведзі — яны свае, яны самі прыбеглі, прыйшлі, папрасіліся ў радкі да паэта-земляка, свайго чалавека і ў бары, і ў лузе, і ў глухім глухому чалавеку, але жывым чуйнаму сэрцу кутку, які збярог сябе пакуль што ад сякеры турыста і бензапілы лесавала. I паэт рады прызнацца:

Хоць і ў многіх вершах Юрась Свірка крыху дэкларацыйна адракаецца ад настальгіі па вёсцы, захоплены вонкава агулыіым працэсам аддалення ад зямлі наступных пакаленняў, у душы ён яшчэ селянін:

Зрок улюбёнца лясных абшараў абвострана-замілавана помніць усё да драбніцы. Нават традыцыйныя ў паэзіі журавы падаюцца не ў спрадвечных нябёсах, а на зямлі, калі іх турбуе клопат выраю:

Ажно баішся, што сарвуцца крылатыя пешаходы з гэтай дрогкай жэрдачкі і пакупаюцца ў восеньскай ахалодзе. А следам за журавінамі цёзкі па гукапісу:

Кончыкі пальцаў чырвоныя ад першых прыхаладаў, хоць пахукай на іх, каб крыху сагрэліся!

Вачыма лесу глядзіць на ўсё паэт. I дым, што «з пячгюга вырваўся палону», адухоўлены:

Юрась Свірка ў далёкіх дарогах, у краях экзатычных па-хатняму, па-беларуску бачыць усё. Яшчэ ў першых вершах:

I ў наступных зборніках экзатычныя вобразы набліжаны да сваіх, змалку знаёмых:

I «Вечар у чувашскай вёсцы» такі ж, як маргавіцкі:

На Далёкім Усходзе, на бамаўскай трасе ўбачыў паэт далёкага брата бягомльскіх валуноў:

Нацыянальнасць паэта вызначаецца па тым, як бачыць і што бачыць ён. I яшчэ (пакуль паэзія нашчэнт не пабялела і не зверлібрылася) наколькі дакладна ловіць паэтаў слых гукі роднай мовы. Па рыфме можна меркаваць, наколькі нацыянальна мысліць паэт. Чаму я спыняюся на рыфме? Бо ў Юрася Свіркі, як рэдка ў каго з нашых паэтаў, рыфма беларуская, пачутая вухам, настроеным на эфір роднай мовы. Рыфма дапамагае засвоіць і далёкае паняцце, і чужое родным зрабіць, і акцэнтаваць думку. Вось некалькі прыкладаў з паэзіі Юрася Свіркі: «удовы — дома», «плямкай — за клямку», «прытоміцца — лістоўніца», «шпакоўня — шыкоўна», «гвалту — над Ялтай». Паэт нават цырк змог адамавіціць, пачуўшы знаёмае з маленства сугучнае «цыркаць». Цыркалі некалі першыя струменьчыкі малака ў дно даёнкі, цыркалі патрошку алею ў цыбулю, каб вячэра не такая посная была, калі ў першыя пасляваенныя гады, чакаючы хлеба,

Зноў і зноў вяртаецца паэзія Юрася Свіркі да першавытокаў і шчыра. прызнаецца:

I настойліва ў думках адганяў паэт чорную хвіліну, якая да кожнага прыходзіць без спросу:

На сто пятай вярсце — якраз столькі ад Мінска да Маргавіцы — доўга не сіратой сыходзіў Юрась. I сустракала яго маці Куліна, як некалі і мяне таксама Куліна. Мы абодва з Юрасём кулінчыкі — сыны Кулін.

Сёлета, калі ў апошнюю суботу красавіка прыехаў паэт з сябрамі ў Бягомль, на замку была хата, што яшчэ не забылася і смех, і плач, і шчэбет васьмярых дзяцей. У Юрася пяць сясцёр і двое братоў. Хто зямлю любіць, хто настаўнічае, а самы меншанькі — паэтам стаў.

Маці няма. Студню назад зямля ўжо амаль забрала. На ліпе, якую пасадзіў Юрась у 1951 годзе, у шпакоўню шпакі прыляцелі — яны гарадскімі не зрабіліся. Унізе за ўтравелым гародам у хмызняку цячэ рачулка Мажайка, якую яшчэ на свой лад не спрамілі меліяратары. Рачулка, відаць, помніць, як каржакаваты і задуменны хлапчук лавіў тут ментузоў і першыя рыфмы ў шале салаўёў, а Юрась прыгадвае, як да вайны стаялі над рэчкай вольхі, што сосны.

А надвячоркам у Бягомльскім Доме культуры, па-вясноваму сыраватым, гучалі вершы земляка. Чыталі іх і знакамітыя акторы, што са сталіцы прыехалі, і шасцікласнікі ды васьмікласнікі. На момант здавалася, што гэта падлетак Юрась, якому яшчэ далёка да паўстагоддзя, правярае на гучнасць вершы свае. Ці дападуць да сэрца землякоў, ці выкажуць тое, што хацеў паэт выказаць?

А многім чуўся запытальны голас сумленнага працаўніка літаратурнай нівы:

Паэзія Юрася Свіркі выйшла з мясцін з красой не кідкай, але задушэўнай. Яна задумегшая і прачулая. У літаратуразнаўстве ёсць тэрмін «ціхая лірыка». Хоць, наогул, лірыка і не павінна браць на горла. У тувінцаў, праўда, ёсць гарлавыя спевы. Але гэта не лірыка. I што датычыцца так званай «ціхай лірыкі», дык яе не пакідалі і не пакідаюць у спакоі. То за яе, то супроць яе. Нават скаранялі некалі з такім жа імпэтам, як прысядзібныя ўчасткі, надзелы. А потым электронна-разумныя машыны вылічылі, што якраз гэтыя прысядзібныя надзелы даюць шмат садавіны і гародніны ў агульнадзяржаўны гарод. Ну, гэта лірычнае адступленне наконт лірыкі.

А наогул лірыка Юрася Свіркі ніколі не намагалася крычаць (калі былі спробы, яны не ўдаліся), яна мела за аб'ект душу чалавека, жыла і жыве клопатамі сучасніка, клопатамі роднай зямлі.

Асобна і асабліва трэба адзначыць тую паэзію Юрася Свіркі, якая і высока і глыбока ўзняла славу партызан. Партызанскай памяццю, партызанскай мужнасцю і самаахвярнасцю вызначае паэт і ацэньвае наш дзень, нашчадкам перадае наказ быць вартымі славы партызанскай. Пра родны край ён піша:

Яшчэ задоўга да амаль што моднага цяпер шуму ў абарону прыроды, зялёнага сябра, за чысціню экалогіі, Юрась Свірка, як натура непарыўная з прыродай, з усім родным і блізкім, адчуў трывогу за цішыню і расу, за блакіт і рунь. А лгобоў да лесу ў паэта такая, што нават сваю першую дачку хацеў назваць Баравінай. Па нейкіх прычынах дачку не назваў, затое адна з кніжак носіць імя «Баравіна».

У Юрася Свіркі свая баравіна ў нашай спелай беларускай паэзіі. А на баравіне заўсёды чуваць далёка, гулка, раскаціста. На баравіне крамяны дух зямлі, асветленай сонцам, якому прыемна жмурыцца праз зялёнае голле.

Маладое лета згорблена толькі стагамі. А Юрасю Свірку ў паўдзён яго жыцця хочацца пажадаць яшчэ многа стагоў, тых, што ў літаратуры кнігамі завуцца. Сам паэт лепей сказаў:

Што ж, дружа, можна крыху і спачыць пад стогам пэўнага юбілею, але не доўга. Каб не зласавалі стог казулі самазаспакоенасці. I зноў за касу, і зноў за граблі, і зноў за вілы! У селяніна і ў паэта круглы год — прыпар! А твая баравіна шчодрая.

1983