Парастак радка, галінка верша

I словам сцверджу...

Новая кніга паэзіі Пімена Панчанкі. Новая радасць сустрэчы з даўно любым табе паэтам. Прычашчэнне і ачышчэнне, наталенне душы шчодрасцю нервовага, як аголеныя правады высокага напружання, таленту майстра няўрымсліва-ўтрапёнага, трапяткога слова. Як часта гэтым эпітэтам мы як бы даём аўтару індульгенцыю на непагрэшнасць, ставім пад забарону любую крытыку, нават нязначныя заўвагі ў адрас паэта. Майстар гэта той, хто не стамляецца ў хадзе, у пошуку, хто не жыве за кошт аднойчы знойдзенага, аднойчы адкрытага. Зараз не толькі ў вытворчасці ад прадукцыі патрабуецца знак якасці. I бывае, напрыклад, што нейкае абутковае прадпрыемства для выставак трымае некалькі майстроў, а на патоку — той жа брак, якім затавараны ўсе склады, бо не ў нагу з запатрабаваннямі часу крочыць такі абутак.

Чаму зрабіў я такое адступленне наконт прадукцыі? Здараецца яшчэ ў нас, што паэт напіша некалькі прыстойных вершаў, крытыка разбярэ гэты невялікі набытак душы і думкі на цытаванне, а новавыпешчаны маэстра піша паўсядзённую халтуру, бо ён жа знак якасці атрымаў! Альбо зусім нічога не піша, а ў перадз'ездаўскіх і з'ездаўскіх паміналаўках ідзе адпаведна алфавіту пасады і месца, адведзенага яму паслужлівай крытыкай дзесятак гадоў таму назад.

Такому паэту ўсё ясна, ён ахвотна піша сам на сябе анатацыі для выдавецкіх планаў, у інтэрв'ю сам дае ацэнкі сваім яшчэ толькі задуманым зборнікам. Яму ўсё ясна, Але і чытачу таксама ясна, што даўно паэт развітаўся з хваляваннямі, з клопатамі пра элементарную культуру ўласнага радка. Паэт не прапусціць магчымасці напомніць пра свае ранейшыя зборнікі, падсумаваць колькасць (а не якасць!) выдадзенага. Узростам яшчэ не стары, а прэтэндуе на бязгрэшнасць, на тытул майстра. Але чытача зараз цяжка правесці на мякіне. Дый вераб'і інакшыя сталі, таксама ў корме разбіраюцца! Не буду рабіць спасылак на абавязковую ў апошні час у крытыцы НТР. Духоўны рух не вымераеш ні на якія конскія сілы (няхай нават пегасавы!), запатрабаванні духоўныя і матэрыяльныя неаднолькава спатольныя.

Доўгі час Пімен Панчанка маўчаў. А калі маўчыць сапраўдны паэт, не маўчаць дасужыя да ўсяго чуткі, здагадкі, меркаванні, заключэнні мудрых галоў.

Маўчаў паэт. Тых, хто любіць паэзію, хто жыве ёю, гэта па-сапраўднаму засмучала, а той з калег, хто звык красавацца перад чытачом, у душы радаваўся — на сур'ёзнага канкурэнта меней стала, а раптам чытач пачне адносіцца да яго персоны як да адзіна непаўторнай.

Прыгадваецца, як адзін, цяпер канчаткова прызнаны самім сабой і крытыкай, паэт у маладосці прыкідваў, што калі пісаць у дзень па чатыры радкі, то за год набярэцца даволі. (Пра той час, калі будзе ўжо ісці пенсія і не трэба будзе з'яўляцца на службе, і казаць не даводзіцца — і па восем радкоў кляпаць можна!)

Пімен Панчанка ніколі не любіў арыфметыку такога плана. Тэмпераментна-імклівы па натуры сваёй, ён застаўся на нейкі час сам-насам з роздумам сваім, са сваім сэрцам, са сваім сумленнем. Не хацеў выдаваць нагара аднадзёнак, не хацеў пісаць, абы пісаць, як іншыя, абы запаўняць аддзелы паэзіі газет і часопісаў.

У асноўным тады толькі вершаваныя радкі, вершы ў іх графічным малюнку становяцца паэзіяй, калі паэт піша пра тое, пра што ён не можа не пісаць, пра тое, пра што ён не можа маўчаць сёння ж, цяпер, у дадзены міг, або пра тое, што не дае яму спакою, што маланкамі памяці выхаплена з даўніны ўражанняў.

Тэма Хатыні ў нашай паэзіі стала ў пэўнай ступені традыцыйна-літаратурнай (хай не абвіняць мяне ў кашчунстве!). У асноўным большасць паэтаў апісала вонкавы выгляд мемарыяльнага комплексу (хаця вобраз каміноў і званоў — у нашай жа мове сама рыфма яшчэ звязала гэты вобраз — заслуга аўтараў помніка), рэдка хто ішоў ад канкрэтнай прывязанасці да балюча-трагічнай мясцовасці, да вялікіх абагулытенняў. Дарэчы, вершы і паэмы атрымаліся найбольш удалымі ў аўтараў небеларусаў (доказ таму — зборнік «Слухайце Хатынь!»). Яны неяк па-свойму ўбачылі тое, што для нас стала, відаць, звычным. А вось Пімен Панчанка сказаў ужо ў самім загалоўку верша формулай сэрца і розуму, формулай болю і гневу: «Горкая гордасць».

I тут жа ставіць у адзін радок:

Як сёння помню: Пімен Панчанка сваім даверліва-сцішаным голасам чытае гэты верш студэнтам Горацкай сельскагаспадарчай акадэміі, у якой ён напярэдадні Вялікай Айчыннай вайны правучыўся адзін семестр. Аўдыторыя, яшчэ не канчаткова аглушаная наездчыкамі па лініі Бюро прапаганды, слухала вусцішна-ўважліва. Народны паэт не дэкламаваў, не крычаў, не выступаў, ён нават не чытаў, ён проста думаў услых вершамі пра тое, пра што не мог маўчаць.

Паэт не выстаўляецца перад чытачом усёзнайным докай, прыручаным маралізатарам, павучальнікам, заканадаўцам поглядаў і мод. Ён з вялікім, я сказаў бы, безабаронным даверам ідзе да чытача, ідзе такім, як ёсць, ідзе са сваімі сумненнямі і перакананасцю, з радасцямі і пакутамі. Гэтак у свой час ішоў да чытача свайго — і зараз ідзе! — Сяргей Ясенін. На шчырасць чытач адказвае шчырасцю. Іншы наўмысна каструбаваты радок больш закране, больш зварухне душу, чым паркетна адглянцаваны абзац у рыфму з правілаў ветлівага абыходжання, толькі не з паэзіі. Без жадання патрафіць крыху запознена модзе верлібранчання, у рэчышчы класічнага памеру, напоўненага і зместам, і дыханнем часу, па-панчанкаўску дзёрзка гучаць і клопат нашага дня, і сарамліва-шчымлівы боль таго пачуцця, якое ніяк не ўжываецца са словам «старасць».

Толькі гарачае сэрца, дапытлівая думка, неспакой за чалавека, які падчас абрастае звычкамі ўтульнасці, толькі непрымірымасць могуць прадыктаваць душэўна юны заклік:

Не старэйце, людзі, дачасна, Нараджайцеся кожны дзень!

Сам паэт узяў сабе за аснову гэты жыццёвы прынцып. Ён не паўтараецца, ён нараджаецца ў кожным новым вершы, у кожным амаль радку. Нібы жартам Пімен Панчанка заўважае: «Я штодня мяняю гнеў на літасць,— то маё прызванне і прафесія».

Цікавая асаблівасць сапраўднай паэзіі, у дадзеным выпадку паэзіі Пімена Панчанкі,— тое, што на выручку хочацца прыцягнуць цытаты, хай іх сам паэт і не дужа любіць. Проста сама просіцца ў цытату раскутая плынь лірыкі...

Зараз, калі паэзія набыла небывала шырокі рэзананс, небывала шырокую аўдыторыю, адказнасць паэта за кожнае ягонае слова вырасла непамерна. А небяспека, што радкі забіваюць паэзію, расце з кожным днём. Адышлі ў даўнасць часы, калі вартасць верша вызначалася яго надзённасцю (у сэнсе — на адзін дзень жыцця на газетнай паласе), ягонай тэматыкай. Няма кепскіх тэм, як няма старых і новых.

Але ёсць тры вечныя тэмы, на якіх правяраюцца адначасова талент, майстэрства і няўтойнае ў паэзіі —шчырасць паэта, яго асоба як чалавека, як грамадзяніна, без чаго не можа быць паэзіі, без чаго не можа быць перадачы сваіх пачуццяў, свайго настрою чытачу.

Тэмы гэтыя — маці, радзіма, каханая. Словы гэтыя сапраўдныя паэты пішуць, калі не на паперы, то ў душы — толькі з вялікай літары. Тут не можа быць дваістасці, расплывістасці, бенгальскіх агнёў замест існага пачуцця.

Радзіма ў вершах Пімена Панчанкі канкрэтная, жывая, як жывы ягоны боль за тых, каму не суджана было прыйсці з поля бою, боль за лясітую вёску Казулічы, дзе юнаком настаўнічаў паэт.

Некалі паэт прызнаваўся, што з юначых год піша «кнігу вандраванняў і любові». З чырвонай літары ў кнізе гэтай напісана імя Радзімы. А ці не прытаміўся паэт у вандраваннях, ці не пацішэў ен у сваім парыванні да ўсяго новага, да ўсяго чалавечнага, ці ў ранішніх фарбах бачыцца яму краявід роднай беларускай зямлі пасля падарожжаў у экзатычныя краі, ці восень паклала на ягонае гарачае чало халаднаватую пяцярню жаўталісту, і гады падказваюць сваю векавую мудрасць: цішэй едзеш, далей будзеш (будзеш — у сэнсе прабудзеш староннім саглядатаем падзей).

I чытач з радасцю пазнае свайго неспакойнага паэта.

Будзённая дэталь чужых ботаў робіць верш даверлівым, паэт не становіцца ў позу перад чытачом, не клянецца, што ён носіць боты на сувязь з жыццём, з аратаем, не сумуе па аўчынным дзедаўскім кажушку, які стаў модным на плячах піжонаў і ў вершах традыцыйных паэтаў.

Будзённая дэталь у Пімена Панчанкі заўсёды асветлена вясёлай хітрынкай чалавека дужага, чалавека, які ведае цану хлебу, цану дружбе, цану мірнаму дню.

Падчас паэт наўмысна прызямляе задуму верша, каб радок гучаў больш натуральна, праўдзівей. Размоўнасць інтанацыі робіць чытача як бы субяседнікам аднаго шчырага застолля.

Прыглушаны знарочыста асананс добра стасуецца з агульным настроем і натуралытасцю інтанацыі.

А вось другі верш. Прыязджаюць да сваіх дачок у горад маці, наўкол высокія гмахі, чужыя балконы, і старая «па посцілцы чырвонай кватэру пазнае». I ціхім смуткам, незабытым горам трывожна вее ад заключных радкоў:

Мацярынства ў гады ліхалецця стала тэмай многіх жывапісных палоцен, драматычнымі эпізодамі кінастужак. У вершы «Цяжкое партызанскае качэўе» паэт вяртае чытача да самых найцяжкіх выпрабаванняў мацярынскага сэрца, калімаладая маці ў адчаі, «на парозе чорнага вар'яцтва» гатова была задушыць сына, каб ён сваім крыкам не выдаў карнікам месца знаходжання блакаднікаў. I цяпер яшчэ,

Зноў-такі будзённыя дэталі побыту маці, якую сын узяў у горад і даручыў ёй спрадвечны клопат гаспадыні кухарыць, гадаваць унукаў. Толькі страшэннага болю нельга заглушыць ніякімі турботамі па хаце, па сынавай сям'і. Вайна ўрываецца ў сны, у кожнадзённасць, вайна не дае сябе забыць паэту, бо яе ведае ён не па артыкулах з пажоўклых падшывак, вайна працяла нервы ягоныя, вайна яшчэ для яго ідзе. Вайна за чалавека, вайна супроць абывацеляў, супроць хапуг, прайдзісветаў. Не можа спакойна праходзіць паэт каля ўсяго гэтага жывучага, учэпістага выроддзя.

Усяму адмоўнаму, агіднаму ў жыцці паэт супрацьпастаўляе жанчыну-маці, жанчыну-працаўніцу.

I ў новай кнізе чытаем, дакладней, баімся абразіць паспешлівасцю прачытання чысціню радкоў:

Прыглушаны асананс «жанчына — лячыла» нясе і ласкава-эмацыянальную нагрузку і сэнсавую. I зусім апраўданы ў канцы зварот да мужчын, якія сваю няўважлівасць і чэрствасць хочуць спіхнуць на занятасць: «Можа як-небудзь прыручыць і вас».

Можна спрабаваць ашукаць сябе, можна імітаваць і непасрэднасць і нібыта шчырасць, але нельга ашукаць паэзію, чытача: у вершах паэт увесь як на духу. Любая фальшывая нотка, любы фальшывы жэст не замаскіруеш ніякай тэхнікай, ніякім умельствам, ніякай віртуознай гульнёй са словам. Трэба ведаць крыху бліжэй Пімена Панчанку, трэба дазволіць сабе паназіраць за ім збоку, каб пераканацца, наколькі шчыра, без усялякай падробкі гучаць ягоныя інтанацыі ў радках, наколькі чуецца ў іх голас ягоны, крыху прыглушаны, з дабрадушнай (не дабрацкай, усёдаравальнай!) усмешкай; каб бачыць мудры прыжмур вачэй, якія пільна глядзяць на свет, якія пільнуюць людзей ад зла. (Не выпадкова Піменам Панчанкам напісаны выдатны верш пра вока снайпера ў гады вайны.) Асабіста мне натуральнасць паэта, ягонай паэзіі бачыцца ў тым, наколькі адпавядае інтанацыя, эмацыянальны зарад твора інтанацыі голасу самога паэта, актыўнаму запалу ягонай натуры, ягонай асобы. Мерка гэтая, патрабаванні гэтыя, лічу, павінны стасавацца як да сталага майстра, так і да пачаткоўца. З уяўных інтанацый, з імітацыі душэўнага неспакою пачынаецца і ўяўная паэзія, штучнае напампоўванне сябе гневам, якога не было і няма на самой справе. А гэта ў сваю чаргу выклікае ў чытача толькі ўсмешку ці, у лепшым выпадку, спачуванне паэту за дарэмную трату энергіі. Стала ледзь не традыцыяй з нейкай іроніяй, з паказным зухаўством пісаць пра жонак, падрабляючыся пад гэткіх маладзёнаў.

I колькі ж сапраўднага замілавання, душэўнай радасці да абранніцы гучыць у радках:

«Прасмаліла — маліна». У самім гукапісе спёка і спеласць, спагада і смага, змаўканне і замілаванасць!

А ў заключэнне, як бы жадаючы скрасіць паўсядзённасць, хатнія справы абранніцы, паэт просіць яе звярнуцца да ўспаміну светлага дня ў лесе:

Пачуццё, якое перапаўняе сэрца паэта, заўсёды дыктуе яму і памер, і строфіку, і інтанацыю.

Яны, здаецца, самі напісаліся, леглі на паперу радкі, прачулыя, пякучыя сваім болем былога шчасця, былых незваротных ужо гадоў:

А далей апошні радок крыху спразаізаваны, як перадых, як перапыненне нахлыну пачуцця, якое нібы баіцца, што яго няправільна могуць зразумець, раптам засаромелася:

I так, я пра цябе...

Наўмысна не зарыфмаваны радок дае магчымасць на хвілю задумацца, засяродзіцца, каб зноў казаць пра свой сардэчны клопат, пра страту, якую нельга страціць з памяці юнацкага свету. Гэта яны не даюць сябе забыць:

У вобразным мысленні, у абыходжанні са словам Пімен Панчанка ходзіць, што называецца, па вайстраку брытвы, па крохкім лядку асацыятыўнага раду слова. У гэтым ягонае непаўторнае ўмельства, уменне, ягоная няўлоўная вабнасць, у гэтым і цяжкасць перадачы вершаў ягоных эквівалентамі другой мовы. У прыватнасці, рускай. З эпітэтам «бяздоннымі» лёгка сарвацца ў прорву банальнасці, у апраметную дзяжурных вобразаў. Але тут жа на выручку, нібы само, прыходзіць — «бяздомны я». I стары, здавалася б, эпітэт зайграў па-новаму, атрымаў новае дыханне. Падкрэсліў боль і сум, ажывіў успамін.

Заключныя радкі арганічна выцякаюць з усяго пружыністага верша, яны падрыхтаваны думкай і пачуццём непадробным, шчырым:

Сіні дом, сіні туман успаміну, сінеча бясхмарнага неба маладосці, смуга часу, адлегласці. Яны застаюцца чыстымі, прывабнымі, незабытнымі!

У новым зборніку вока паэта па-ранейшаму вострае, запамінальнае, вакаём ягонага радка неабдымна-ёмісты і разам з тым надзвычай дакладны, прагны да свежых дэталяў. Бачыць паэт, як «прыйшла ў наш горад восень на лапках залатых», памяць паэта не забывае «галоднага тылу падмецены ток», кожны куток, дзе салдатам прайшоў паэт, сёння ён пазнае «па незабыўных старых магілах». Зноў ёмістасць слова! Тут Пімен Панчанка не мае сабе роўных. Менавіта «незабыўных», у слове — і пашана, і боль, і веліч подзвігу. Пастаў «незабытых», і стане ўсё казённа-правільна, стандартна-халодна.

А калі Пімен Панчанка іграе рыфмай, то іграе без пераймання, вопытна-ўмела. Вышэйшая віртуознасць падпарадкавана задуме, апраўдана настроем і зместам верша. («Штрых — майстрых», «чараўнікі — чарнавікі», «Докшыцаў — дошчачцы»).

Інтанацыйна кожны верш амаль непадобны ў новай кнізе. Рытм слухаецца паэта надзвычайна, таму так раскута гучаць вершы. На першы погляд верш «У Польшчы» — падкрэслена сухаваты, стрыманы, нават крыху падзееапісальны.

I нібы гарэзліва-гжэчным рэверансам, па-маладому смела, пералікова абавязковую патэтыку паэт зводзіць на зямлю, прымушае чытача паверыць у шчырасць сваіх слоў, да сэрца туліць усё сказанае апошнім радком:

I ў пані Радовіч Марылю.

Адразу ўсплывае ўспамінна Марыля Верашчака, зайздросна ўражвае закаханы парыў парыванняў.

Па-ранейшаму, па-панчанкаўску востра выпісаны ягоныя даўнія «ўлюбёнцы», ягоныя «хрэснікі» — бюракраты, хапугі, прайдзісветы. («За дэфіцытныя запчасткі гатоў ён жонку залажыць», «Цёмны ідал, кнырысты і дужы, што яму да ісціны жывой!») Бо пакутліва-нялёгка ідзе

Кампазіцыйна зборнік разбіты на тры раздзелы. Ненавязліва, як бы самі па сабе сталі вершы ў гэтых раздзелах. Заключнымі радкамі зборніка паэт дэкларуе сваю пазіцыю непрымірымасці да ўсяго чорнага і агіднага, да пустой балбатні, да марнатраўства,

Крык сойкі — пачуццё трывогі, неспакою праходзіць праз увесь зборнік, працінае ранішнюю чуйнасць і вечаровую задуменнасць спелага бору паэта.

Можна ў паасобных выпадках выказаць заўвагі па некаторых радках, падчас залішне запразаізаваных, часам паэтычная барацьба з рознай набрыддзю і атрэп'ем нагадвае фельетонны стыль, расцягнута гучыць верш «Паэзія», тым больш што ў пачатку кнігі на гэтую ж тэму ёсць проста выдатна напісаная «Творчасць». I разам з тым ва ўсёй непрычасанасці, непрыгладжанасці, у адсутнасці акадэмічнага глянцу — і сама прывабнасць паэзіі Пімена Панчанкі, паэзіі рашучай, маладой, неўтаймаванай.

Выдатны літоўскі паэт Эдуардас Межэлайціс, па духу сваім, па праметэеўскім гарэнні ў паэзіі блізкі Пімену Панчанку, пісаў у «Лірычных эцюдах»: «Азам паэзіі ўсе мы без асаблівых высілак навучаемся ў іншых паэтаў і па кананічных падручніках. Куды цяжэй загаварыць уласным голасам, у рытме ўласнага сэрца».

У рытме ўласнага сэрца напісана новая кніга паэзіі Пімена Панчанкі.

Яшчэ друкаваўся тыраж «Крыку сойкі», а Пімен Панчанка прынёс у выдавецтва рукапіс свайго новага зборніка паэзіі. Частка вершаў з будучага зборніка друкуецца ў «Полымі», частка з'явілася ва ўсесаюзнай перыёдыцы. 1977-мы год нехта ўчэпіста трапна назваў годам Пімена Панчанкі. I калі ў традыцыйных застольна-трыбунных прамовах заўсёды гавораць, што юбіляр знаходзіцца ў поўным росквіце сваіх творчых сіл і задум, то ў Пімена Панчанкі гэта гарантавана залатым запасам таленавітых вершаў, што складуць новую кнігу «Вячэрні цягнік».

Паэт напісаў:

Словам пранікнёным, узнёслым, словам пяшчотным і гнеўным сцвердзіў народны паэт Беларусі сваю любоў да роднай зямлі ў новай таленавітай кнізе «Крык сойкі».

1977