Тут

АДЗІН РАДОК ГЁТЭ

ego-essai

Ты азірнуўся і не ўбачыў доктара Хамерштайна. Ён, мусіць, недзе прыпыніўся на хвіліну пагартаць каталог ці проста прысеў адпачыць на мяккім музейным пуфе. У доктара, старога чалавека, напэўна ж, болем балелі ногі. I не дзіва — столькі пахадзіць, столькі без ліфта з паверха на наверх падымацца... А ў цябе балелі вочы. Як жывы, у тваіх вачах стаяў слуп каляровага пылу. Каб разбурыць яго, ты пайшоў да выхаду...

«...квадрат — відавочны антыкруг, а круг — антыквадрат. Але паміж гэтымі фігурамі існуе вельмі блізкая залежнасць, дзякуючы якой утвараецца самая простая схема аўтамабіля. Квадрату патрэбен круг, каб рухацца ў прасторы».

Не, гэта не зусім ты. Гэта ў табе разважае нехта пабочны, магчыма, твой двайнік, якому геаметрыя здаецца найвышэйшаю гармоніяй...

«...цырк абраў сваім цэнтрам круг — арэну, каб як мага бліжэй наблізіць чалавека да заўсёды святочнай дзеі. Адлегласць паміж арэнаю і самым дальнім гледачом мінімальная. Арэна ўвасабляе дэмакратызм цыркавога мастацтва.

Тэатр менш дбае пра гледача. Ад ягонай, будзем лічыць, квадратнай сцэны глядач знаходзіцца толькі па адзін бок. Зразумела, хто бліжэй да сцэны, той лепей бачыць, ш т о на ёй адбываецца. Тэатральныя гледачы пазбаўлены прасторавай роўнасці».

Ты выйшаў з музея на Лансштрасэ. Цябе нібыта вынялі з вялізнага бяздоннага куфра. Усё славутае і неверагоднае, бачанае толькі ў сне і ніколі нідзе нябачанае сабраў гэты куфар пад сваё века. Хто зазіраў пад яго — губляў спакойнае дыханне.

Няхай цырк — гэта круг, няхай тэатр — квадрат, а вось музей — і круг і квадрат, а болей за ўсё — непадуладная геаметрыі плынь святла.

Святло рухалася, плыло, як човен у асацэ, з празрыстым акварэльным шамаценнем. Павольна зала пераплывала ў залу — японская ў кітайскую, іранская ў егіпецкую, інданезійская ў індыйскую... Твае ўражанні, як падлеткі, усчыналі паміж сабой бойку. На вачах утвараўся амаль дзядалаўскі лабірынт, у якім па-дзіцячы страшна было згубіцца.

Табе драпежна ўсміхаліся рытуальныя маскі жыхароў Акіяніі, а ўкамянелыя кавалачкі гліны з ацалелымі фрагментамі шумерскага клінапісу наводзілі на сумныя думкі пра немінучы распад матэрыі. Цябе душыла шалёнае буянне ўзораў на іранскіх дыванах і зусім не цешылі фрывольныя сюжэты з жыцця каралёў на французскіх габеленах. Макеты таіцянскіх буданоў, ці, дакладней — хацін, накрытых пальмавым лісцем, апавядалі пра апошнія дні Гагена. А можа, гэта былі не макеты, а сапраўдныя хаціны? Іх прывезлі сюды за тысячы кіламетраў. У гэта лёгка паверыць, калі побач гучыць гранітная нямецкая мова.

З рускай парцаляны на саксонскую грацыёзным ланцужком пераляталі японскія журавы — жывыя іерогліфы прыроды, несучы на тонкіх крылах спрадвеку далікатныя вішнёвыя пялёсткі.

Журавы праляцелі праз цябе, як праз воблака, і ты нават не варухнуўся. Вось тады ён і вырас — слуп каляровага пылу, і, напэўна, у тую самую хвіліну доктар Хамерштайн застаўся недзе ў суседняй зале...

Фундаментальныя паліцы музея! Вобразы, вобразы... Японскія, кітайскія, іранскія, егіпецкія... Свет напоўнены ўсходнімі матывамі! Арыенталізм — вечны донар еўрапейскага мастацтва.

Усход і побытава абжывае Еўропу. Магчыма, у гэты самы момант, у які ты аглядаеш вузенькую, як на старажытнарымскую калясніцу, Лансштрасэ, на другім канцы Заходняга Берліна, у Кройцбергу, нічога не ведаючы пра цябе, пра тваю Беларусь і беларускую мову, не прыпыняючыся каля кірхі, ідзе ў мячэць турчанка. На ёй — лёгкая блакітная хустка і доўгая ружовая спадніца, паўзверх якой накінуты чорны, амаль мужчынскі пінжак. Магчыма, яна замужам за немцам і яе дзеці размаўляюць на нямецка-турэцкім жаргоне...

Каляровы слуп рассыпаецца, але стомленыя вочы бачаць толькі ружовае. Усё астатняе здаецца чорным, нават поліэтылена-выя мяшкі апельсінавага колеру, што ляжаць пад дрэвамі і чакаюць смецяроў.

Раніцай з паўкруглага вакна евангелічнай акадэміі на Ванзее бачыў зеленаватае бярозавае голле, на якім яшчэ моцна трымалася пабітае лёгкімі васковымі плямкамі па-восеньску халоднае лісце.

Побач, як неразгорнутая цукерка, залацела вада Хафеля.

Па беразе ішла дзяўчына ў чорных панчошках — вярталася з начнога спаткання. Чорныя панчошкі — жалоба па каханню. Яно, каханне, ужо ніколі не будзе такім, якім толькі што было. Яно будзе іншым. але т а к і м, як у гэтую ноч,— ніколі!

На тым беразе ў лесе стралялі амерыканскія салдаты.

На тым беразе быў палігон, а на гэтым — спакой. Самая сярэдзіна восені. Па ўсім, нават па прыглушаных адлегласцю аўтаматных стрэлах, угадвалася, што гэта сапраўды сярэдзіна восені, што да карнавальнай пары нястрымнага ліставею яшчэ далёка. Рэдка які лісток адрываўся, на развітанне бліскаў свайму дрэву сіняватым агеньчыкам нябачнай свечкі і падаў на брукаваную, слізкую ад расы сцежку, на якую неяк бокам выкочвалася сытая вавёрка. Менавіта сытая. Інакш яе не назавеш. Пысачка — шакаладна задаволеная; бакі — як навітыя карункі, пад імі хаваліся ўсе чатыры лапкі, а хвост — тонкай кравецкай работы пышны шлейф, на які ні разу не наступілі гжэчныя велікасвецкія кавалеры.

Футра на вавёрцы ззяла, як сапраўдная дыядэма.

Не, гэта была зусім нелютэранская вавёрка. Яна выпадкова забегла ў Германію, з нейкай чыста каталіцкай краіны. Няцяжка здагадацца, што яе раскошнае футра зрабілася раскошным толькі таму, што яго няраз аблашчыла шыкоўная пампезнасць касцёлаў і патрыцыянскіх хвояў, якія раслі паблізу.

Што ёй рабіць, каля сціплых заходпебер-лінскіх кірхаў? Каля стрыманай на хараство архітэктуры? Гэтая вавёрка недарэчы тут, усё роўна як ампірны сфінкс у сялянскай хаце...

Пакуль вочы адпачываюць, ты прыслу-хоўваешся да сябе — твой двайнік вырастае з цябе, як дрэва, ператвараецца ў нябачнага ўпартага апанента. Ты не згаджаешся з ім, аспрэчваеш кожнае слова. Ты не згаджаешся з сабой. Няма ў жыцці такога імгнення, калі бывае з самім сабою абсалютная згода.

Двайнік прамаўляе: «Страсць узвышае чалавека...»

Смяешся з гэтых слоў.

Узвышае?..

Страсць паступова знішчае чалавека. і прыкладаў таму самых розных не пералічыць... Паэзія знішчае паэта. Гаспадарка знішчае гаспадара. Паляванне — паляўнічага. У рамане К. Гамсуна «Пан» лейтэнант Томас Глан, для якога паляванне — найвышэйшая страсць, не памірае ў ложку, не гіне пад коламі цягніка. Ён гіне на паляванні...

I ўсё ж у нейкія шчаслівыя моманты ты забываеш свайго двайніка, пакідаеш спрачацца і проста думаеш. На гэтай вуліцы з добра абжытымі асабнякамі, з маўкліва паважнымі прахожымі — сапраўднымі сярэдневяковымі бюргерамі, з лёгкім ветрыкам, які, нібы бесклапотнае кацяня, ловіць сам сябе,— ты думаеш пра невыпадковую грунтоўнасць музея. У гэтай грунтоўнасці — выратаванне. Калі здарыцца самае страшнае — народы страцяць сваю культуру, яны ўсё ж успомняць пра гэты музей і прыйдуць сюды, дбаючы пра сваё самааднаўленне.

У хаосе разбурэння павінны ўцалець музеі.

У Давыд-Гарадку музея няма, а знак разбурэння прымацаваны да чыстай кашулі мястэчка. Але да той пары Давыд-Гарадок застанецца Давыд-Гарадком, пакуль будуць гароды, а ў гародах, як вокам кінуць, грады, а на градах, як душой абняць,— кветкі, а над кветкамі — нябесныя постаці гаспадынь.

Нашыя гароды — гэта й ёсць выратаваль-ныя музеі, поўныя чалавекаадраджэнскага хараства.

I тады яшчэ будзе Давыд-Гарадок, калі застанецца адзін гарод, а ў ім — адна града, з адною кветкай, з апошняй гаспадыняй...

Лансштрасэ не першая вуліца, якую ты запомніў у Заходнім Берліне. Спачатку была надзіва чалавечная на назве Беерэнштрасэ — Ягадная вуліца. На яе цябе прывязлі ўночы, калі сеяўся, не ўціхаў нудны дожджык, аднолькава непрыемны на любой зямлі. Трохпавярховы асабняк доктара Хамерштайна — твой першы ў Заходнім Берліне прытулак — патанаў у экспрэсіўным сутонні.

Флегматычны доктар Хамерштайн меў алімпійскі позірк патрыцыя. Ты пасля даведаўся, што ягонае прозвішча пачыналася са спрадвечна шанаванай часцінкі «фон».

У спальні на трэцім паверсе на маленькім століку цябе чакала ваза з буйным вінаградам...

Спальня была пад самым дахам; мусіць, гаспадар называў гэты пакой мансардай і быў, напэўна ж, неабыякавы да жывапісу. У дальнім куце стаяў складзены мальберт, а на сценах, як упаляваныя чайкі, бялелі аматарскія нацюрмор-ты...

Мусіць, кожны, хто нечакана трапляе ў мансарду — у пакой, самы блізкі да неба, хоць трошачку, але ўсё ж адчувае сябе мастаком... Ты хочаш, каб чалавек заўсёды трапляў у мансарду і ніколі — у падвал.

Першая нямецкая ноч прайшла, ні крыкам, ні шолахам не крануўшы твайго слыху.

Ты адчыніў акно і ўбачыў унізе адкрытую тэрасу,— ярка-белы квадрат,— выстуджаную дажджом і застаўленую лёгкай мэбляй. Тэраса сіратліва ўздыхала, вядома ж — ні людзей, ні летняга цяпла. Яе мініяцюрныя сходцы вялі ў травяны дворык з маленькім, як балея, басейнам. Вада ў басейн падавалася па жоўтым, гумовым шлангу.

Вочы за ноч адпачылі, і табе прыемна было глядзець у адну плоскасць, змяшчаць у гэтай рухомай маленькай разлегласці крывую лінію жоўтага шланга...

Вораг ранішняй гімнастыкі, ты глядзеў тым часам і на свае худыя рэбры і з задавальненнем пацвельваў сябе — паспрабуй знайсці на сабе ідэальна роўную плоскасць ці, абсалютна дакладны квадрат?

Зрэшты, можаш не спрабаваць — не знойдзеш!

Але ўсё ж паглядзі на свае рукі.

Некалі, аслеплены промнямі шчырай графаманіі, параўноўваў рукі з крыламі. А цяпер думаеш, што гэта яшчэ і лініі, прыдатныя для ўтварэння розных геаметрычных фігур.

Ды што ні вырабляй рукамі, як ні згінай локці — усё роўна не ўтворыш ні просты, ні востры вугал. Утворыш нешта далёкае ад геаметрыі.

Калі геаметрыя — не найвышэйшая гармонія, дык ужо пэўна тое, што яна — самы непадкупны раздзел матэматыкі.

Крокі на першым паверсе — з кута ў кут. Далей — яны пачалі набліжацца да цябе. Чалавек марудна падымаўся па стромкай лесвіцы. Хвілінная пярэрва. Вось яны зноў пачуліся, а пасля заціхлі зусім. Мусіць, чалавек перадумаў падымацца і паволі сышоў уніз.

Гэта, няма сумнення, гаспадар. Ён непакоіцца, каб не пахалодала снеданне... Можа, гаспадар — гэта і ёсць той чалавек, які заўсёды непакоіцца?..

З трэцяга паверха на першы ты спусцішся хутка, не пройдзе і хвіліны. Дый гэтага часу досыць, каб свае геаметрычныя развагі давесці да кропкі.

Прырода, лепячы цела чалавека, абсалютна не зважала на матэматыку. У прыроды былі і, дзякуй богу, пакуль застаюцца свае ўяўленні пра лінію, форму, аб'ём.

Паміж чалавекам і прыродай — чыстае паветра мастацтва. Віно чалавечых пачуццяў яно заўсёды захоўвае ў геаметрычным посудзе.

Мастацтва не тое каб з парога адпрэчыла матэматыку. Якраз наадварот — запрасіла ў свой хорам, дало месца на покуці. I так здарылася толькі таму, што свечку мастацтва запаліў чалавек, а не прырода...

Выдыхнутае прыродай, чалавечае цела — антыгеаметрычнае. Геаметрычны — чалавечы дух. Ён стварае геаметрыю. Будуе, напрыклад, дом — вобраз ідэальнай геаметрыі...

Ад землятрусу ці агню дом разбураецца, губляе матэматычны парадак сваіх формаў. Утвараецца частка знявечанай прыроды.

Чалавек вяртаецца да разбуранага і гэтай «частцы прыроды» зноў надае геаметрычныя рысы. А пасля зноў можа здарыцца тое самае — вялікая прырода пераможа малую геаметрыю.

Шлях ад стыхіі (прыроды) да гармоніі (геаметрыі) — шлях чалавечага духу.

Пра гэты шлях у кожнага сваё ўяўленне.

У доктара Хамерштайна, як у сапраўднага настаўніка — хрысціяніна, яно мела павучальны сэнс: удумлівае чытанне Бібліі прыводзіць да гармоніі, таму кожны чалавек у хрысціянскім свеце дзеля свае ж карысці павінен стаць удумлівым чытачом Бібліі, самай чалавечнай кнігі ў гэтым жыцці. Біблія чалавечная таму, што адказвае на ўсе пытанні... Доктар Хамерштайн скардзіўся — Біблію мы чытаем павярхоўна, а то й зусім не чытаем — і гэта наша бяда...

Пра мяне, свайго госця, доктар Хамерштайн клапаціўся не як гаспадар, а менавіта як настаўнік. Рабіў ен гэта з нейкай незразумелай мне далікатнаю сілай, нібы прадчуваў маю думку, што ўсё далікатнае надакучыць не можа. Былы дырэктар евангелічнай акадэміі, ён паходзіў з тых педагогаў-прапаведнікаў, у якіх не бывае благіх вучняў. У ім жыла не будзённая абачлівасць, згодна якой — размаўляй з чужым ласкава, і ўсё будзе добра. У ім жыла святочная неабходнасць быць ласкавым з кожным...

Нарэшце ты пачынаеш заўважаць на Лапсштрасэ іншыя колеры. Вочы ажываюць, яны бачаць гарызантальную глыбіню вуліцы. Твая самота робіцца змястоўнай.

Ты абыдзешся без перакладчыка, бо не збіраешся распытваць берлінцаў пра Берлін. Ты збіраешся проста глядзець, глядзець уважліва. I таму ты заўважаеш дэкаратыўную падкову на радыятары «мерседэса», прымацаваную, вядома ж, на шчасце, і адзначаеш, што роўная, як напяты шнур, дарожка для ровараў, дбайна ўмуравана ў тратуар. Настолькі дбайна, што хвілінай здаецца — яна не ўмураваная, а прышытая нейкай адмысловай, вядомай толькі немцам, ніткаю...

Калі б на тваім шляху лёг камень з надпісам «Палітычныя праблемы» — ты не прыпыніўся б каля яго. Усё тое. у чым няма хараства — не тваё. Ты ненавідзіш нават само гэтае слова — п р а б л е м а, фізічна адчуваеш на яго ўкамянелым старагрэчаскім корані мёртвую глебу.

Відаць жа, з гэтае самае прычыны цябе не цікавіць і славутая праблема «берлінскай сцяны», якую летуценнікі ад заходняй палітыкі хочуць засыпаць зямлёй і засеяць кветкамі.

Ты хаваешся ад газетных і негазетных чутак, хоць ад іх схавацца цяжка, бо яны — скрозь і вітрынна паўстаюць перад табой, бліскаюць зваблівымі агнямі — у Заходнім Берліне на кожнага чалавека ёсць пакой... узровень нараджальнасці вышэйшы за ўзровень смертнасці... каля рэйхстага захоўваецца будынак былога латвійскага пасольства... Заходні Берлін — другі пасля Стамбула горад свету па колькасці турак... занядбаныя памяшканні туркі ператвараюць у мячэці... евангелічная царква выступае за рэлігійную талерантнасць і не імкнецца ператварыць му-сульман у хрысціян...

Ты прадзіраешся праз голую турыстычную інфармацыю, як праз дзікі гушчар малінніку — і соладка, а не цікава. Ты не хочаш слухаць, хочаш проста глядзець...

«Берлін надаўся мне горадам падлеткаў, якім кагадзе падаравалі цесакі і каскі, кавенькі і люлькі, сапраўдныя ровары і, як на дарослых людзей, сурдуты. Я заспеў іх на першым выхадзе, яны яшчэ не прызвычаіліся да перамен, і кожны ганарыўся тым, што яму ўчора выпала займець»,— гэтыя словы на дванаццатым годзе нашага стагоддзя вышэптваў малады Пастарнак.

То было дзяцінства стагоддзя, а цяпер тая самая лічба 12 фатальнаю зоркай узышла над яго старой галавой. Праз дванаццаць год. само сябе паклаўшы ў труну архіўнай памяці, стагоддзе памрэ...

У Заходнім Берліне (ва Усходнім таксама) ты не ўбачыў падлеткаў з каскамі на галаве, з кавенькамі і люлькамі ў руках, апранутых у вялізныя, не па росце колішнія сурдуты.

Юны філосаф Пастарнак глядзеў на горад узнёсла — з вышыні «птушынага палёту». Праз метафарычнае мроіва і сталыя людзі маглі яму здацца падлеткамі. З вышыні ўсё здаецца цацачным, нават цесакі і каскі выглядаюць бяскрыўдна, хіба што знарокава тэатральна...

На вышараваных да апошняга каменьчыка вуліцах Заходняга Берліна, якія раніцай пакрытыя шчыльнаю зялёнаю сеткай халадку, а ўвечары падобныя да здымачных пляцовак — табе сустракаліся дзеці, падлеткі, юнакі з тварамі здаровых прагматыкаў і рамантыкаў (ці не класічна тыповы варыянт знешняга выгляду немцаў?). Іх абмінуў гамлетызм нашага часу з яго спадчыннымі рысамі — смеласцю думкі і няздатнасцю да дзеяння. I ніякай тэатральнай хваравітасці не было ў іхніх паставах, і ніхто з гэтай моладзі не «ганарыўся» — не зневажаў сваёй галавы нават бутафорскай каскай. На спадзе стагоддзя ім усё-ткі ўнушылі, што адзін радок Гётэ даражэй за перамогі ўсіх армій свету. I сярод настаўнікаў, што прывялі моладзь да гэтай дзіцячай ісціны, быў і доктар Хамерштайн, былы дырэктар евангелічнай акадэміі...

Пра ісціну ты сказаў — дзіцячая. З табой згадзілася цагляна-гатычнае нямецкае неба. I нават двайнік, твой упарты апанент, згадзіўся таксама — сапраўды, усё мудрае і ёсць дзіцячае.

Ты зрабіў круг.

З музейнай Лансштрасэ выйшаў на Фабекштрасэ, далей на чыгуначную (у даліне гулі электрычкі) Брумерштрасэ, а пасля павярнуў на прыцемненую баскетамі Ялцінштрасэ і, пакінуўшы злева рэстаран «Задыяк», вярнуўся да музея. Цябе ўжо чакаў, непакоіўся доктар Хамерштайн...

Ці трэба казаць, што ты адпачыў — улагодзіў самога сябе? Ці трэба тлумачыць, як па-святочнаму можа радаваць на чужыне самота, калі раптам, дзякуючы ёй, чужое пачынае рабіцца зразумелым.

Не, не трэба.

Трэба толькі паспець завязаць на памяць вузельчык на трывалай пітцы сваёй узнёслае самоты.

1989