У ноч на Пакровы

Напярэдадні Дня Перамогі

у гэтым, 2007-м,

знаўцы гісторыі нашай

дыскусію распачалі —

у свабодным эфіры:

ці справядлівай ці несправядлівай

была барацьба беларусаў

супроць акупантаў нямецкіх?

Ці трэба было беларусам

ісці ў партызаны,

падтрымліваць іх,

адзяваць і карміць,

абмываць і лячыць —

і помсту праз гэта прымаць

ад нямецкага войска.

«А гэта, вы знаеце,

як паглядзець на вайну

і на мэту змагання», —

пратарарэкаў спакойна,

разважлівым тонам

адзін дыскусійнік.

«Так, так, — пагадзіўся

яго суразмоўнік,

па дыхту відно —

тарарэка запраўскі. —

Адзінай высновы няма,

бо залежыць —

якою хто праўдаю мерае.

Што вёскі гарэлі з жывымі людзьмі —

гэта дрэнна, вядома.

Але — гэта наша ацэнка.

А тыя, што гэта рабілі —

рабілі з упэўненасцю,

што праўда на іхным баку

і што супраціў учыняць ім

няможна.

Ёсць праўда і праўда,

і хто можа сёння сказаць:

справядліва ці несправядліва?»

Так разважалі дарослыя,

адукаваныя людзі.

Я слухаў — і мушу прызнацца:

мне вельмі зрабілася сумна.

Госпадзе Божа мой!

На беларускай зямлі —

на зямлі Трасцянца, Калдычэва,

Хатыні, Азарычаў, «Ямы» —

ім пра такую і гэткую праўду

і льга тарарэкаць!..

Год сорак трэці.

Сярэдзіна ліпеня.

Грузны мардаты жандар

допыт здымае з мяне —

аплявухай, цяжэзнай,

як пральнік дубовы,

раз і другі, а пасля —

падкаваным жалезамі ботам.

Я ляжу (мне дванаццаты год),

непрытомны, на пыльнай дарозе

і, бы ў сне, чую лязгат затвора

й імгненна расплюшчваю вочы:

у твар мне глядзіць

чорным колцам бліскучым

сталёвае дула.

Я хачу падхапіцца,

а сілы няма, і ад жаху

крычу безгалоса:

«Дзядзечкі! Міленькія!

Вы пра што тарарэкаеце?

Пра якую —

такую і гэткую — праўду?»

Сорак трэці.

Набраклы дажджамі,

разбухлы кастрычнік.

«Немцы! Немцы! Хутчэй уцякайце!» —

крычаць і бягуць праз балота,

да ўзлеску, мужчыны.

За дарослымі ўслед

я таксама бягу

па куп'істым балоце,

задыхаюся, падаю,

ногі правальваюцца

па калена ў дрыгву,

адстаю, усё болын адстаю,

адчуваю: не збегчыся мне,

не ўцячы, не ўцячы,

і, ахоплены жахам

(о, жах неўратунку!)

штосілы крычу безгалоса:

«Дзядзечкі! Міленькія!

Вы пра што тарарэкаеце?

Пра якую —

такую і гэткую — праўду?..»

Травень сорак чацвёртага.

Пушча дрымучая.

Дзіч векавы.

Сяджу між кустоў багуну,

у сцюдзёнай рудаўцы па грудзі.

Ногі нямеюць і дзеравянеюць

ад лютага холаду,

іх ломіць

нясцерпна-пранізлівым болем,

ды мушу маўчаць,

бо нельга заенчыць, бо ўчуюць,

праходзячы поблізу, карнікі.

I ўсё ж я крычу —

з той рудаўкі,

з той багны ў дзічы векавечным:

«Дзядзечкі! Міленькія!

Вы пра што тарарэкаеце?

Пра якую —

такую і гэткую — праўду?..»

Наіўны хлапчук быў.

Таму і крычаў:

ну а раптам пачуюць?

А раптам пачуюць і ўспомняць

пра суд у Нюрнбергу?..

2007